< Maswali kuhusu Isaya katika Biblia

S: Katika Isa 1-66, ni maneno gani yanayojitokeza zaidi?

J: Hapa kuna mengi yao.

Maneno Muhimu	Isaya 1-39	Isaya 40-66	Agano la Kale Lingine
Mtakatifu wa Israeli	12	13	6
Umuhimu wa Hekalu la Bwana la siku zijazo	6	5	7+
maono	35		68
aliona	48
Nyumba ya Yakobo	5	2	9
Utakatifu wa Mungu	6
Bwana wa Sabato	62
Ole ('oy / hoy)	22
Amani	11	15	305
Furaha	13	19	148
Jiwe
Nuru
Kichaka cha miiba	1	1	0
mtoto/watoto
Wokovu	8	18	89
Nyimbo za Mtumishi	0	4	0
Mada ya tawi	4
Mada ya faraja	1	13	nyingi

S: Katika Isaya, ni mistari gani inayohusiana na Yesu?

J: Agano Jipya linanukuu Isaya zaidi kuliko vitabu vyote vingine vya Agano la Kale vikiunganishwa. Kama unaamini kwamba Agano Jipya ni neno la Mungu lisilo na makosa, basi hizi zote ni za Isaya. Mistari ifuatayo ya Isaya inanakiliwa au kurejelewa katika Agano Jipya kuhusu Yesu.

Mistari ya Isaya	Mistari ya Agano Jipya inayonukuu 'Isaya'
Isaya 1:9	Warumi 9:29 "Na kama Isaya alisema kabla"
Isaya 6:9	Luka 8:10f (bila jina)
Isaya 6:9-10	Mathayo 13:14-15 "unabii wa Isaya umetimizwa"
Isaya 6:9-10	Marko 4:12 (bila jina)
Isaya 6:9-10	Luka 8:10 (bila jina)
Isaya 6:9-10	Matendo 28:27 "Roho Mtakatifu alisema sawasawa kupitia Isaya Nabii kwa mababu zetu"
Isaya 6:10	Yohana 12:39-40 "Isaya alisema tena"
Isaya 8:14	Warumi 9:33 "Kama ilivyoandikwa"
Isaya 8:14	1 Petro 2:8 "Kwa hivyo pia imo katika Maandiko" ... "na"
Isaya 8:17,18	Waebrania 2:13 [Yesu] "akisema"
Isaya 9:1-2	Mathayo 4:14-16 "kilichonenwa na Isaya nabii"
Isaya 10:22-23	Warumi 9:27-28 "Isaya pia analia"
Isaya 11:10	Warumi 15:12 "Isaya asema"
Isaya 13:10; Yoeli 2:31	Mathayo 24:29 (mfano bila jina)
Isaya 13:10; Yoeli 2:31	Marko 13:24 (mfano bila jina)
Isaya 22:13	1 Wakorintho 15:32 (bila jina)
Isaya 22:22	Ufunuo 3:7 (mfano bila jina)
Isaya 25:8	1 Wakorintho 15:54 "neno lililoandikwa"
Isaya 28:16	Warumi 10:11 "Kwa maana Maandiko yasema"
Isaya 28:16	Warumi 9:33 "Kama ilivyoandikwa"
Isaya 28:16	1 Petro 2:6-7 "Kwa hivyo pia imo katika Maandiko"
Isaya 29:10	Warumi 11:8 "Kama ilivyoandikwa"
Isaya 29:13	Mathayo 15:7-9 "Isaya alitabiri vizuri kukuhusu"
Isaya 29:13	Marko 7:6-7 "Isaya alitabiri vizuri kukuhusu"
Isaya 29:14	1 Wakorintho 1:19 "Kwa maana imeandikwa"
Isaya 40:3	Mathayo 3:3 "kilichonenwa na Isaya nabii"
Isaya 40:3	Marko 1:2-3 "kama ilivyoandikwa katika manabii"
Isaya 40:3	Yohana 1:23 "kama Isaya nabii alivyosema"
Isaya 40:3-5	Luka 3:4-6 "kilichoandikwa katika kitabu cha maneno ya Isaya nabii"
Isaya 40:6-8	1 Petro 1:25 "kwa sababu"
Isaya 40:13	Warumi 11:34 (bila jina)
Isaya 40:13	1 Wakorintho 2:16 (bila jina)
Isaya 42:1-4	Mathayo 12:17-21 "ili litimizwe lililonenwa na Isaya nabii"
Isaya 42:7	Luka 4:18-19 "kitabu cha Isaya nabii..."
Isaya 49:6	Matendo 13:37 "kwa maana Bwana ametuamuru"
Isaya 49:8	2 Wakorintho 6:2 "Kwa maana Yeye [Mungu] asema"
Isaya 49:8-9	Luka 4:18-21 "alipewa kitabu cha Isaya nabii"
Isaya 52:5	Warumi 2:24 "kama ilivyoandikwa"
Isaya 52:5	Warumi 15:21 "Kama ilivyoandikwa"
Isaya 52:11	2 Wakorintho 6:17 (kudokezwa) "Asema Bwana Mwenyezi"
Isaya 53:1	Yohana 12:38 "Isaya nabii"
Isaya 53:1	Warumi 10:16 "Kwa maana Isaya asema"
Isaya 53:4	Mathayo 8:17 "kilichonenwa na Isaya nabii"
Isaya 53:7-8	Matendo 8:32-33 "alikuwa akisoma Isaya nabii... Mahali katika Maandiko"
Isaya 53:9	2 Petro 2:22 (bila jina)
Isaya 53:12	Marko 15:28 "Ili Maandiko yatimizwe yasemayo"
Isaya 53:12	Luka 22:37 "iliyoandikwa"
Isaya 54:1	Wagalatia 4:27 "Kwa maana imeandikwa"
Isaya 54:13	Yohana 6:45 "imeandikwa katika manabii"
Isaya 55:3	Matendo 13:34 "Yeye [Mungu] amenena hivi"
Isaya 56:7	Mathayo 21:13 (bila jina)
Isaya 56:7	Marko 11:17 "Je, haikuandikwa"
Isaya 56:7	Luka 19:46 "Imeandikwa"
Isaya 59:7	Warumi 3:17 (bila jina)
Isaya 59:20-21	Warumi 11:26-27 "Kama ilivyoandikwa"
Isaya 61:1-2	Luka 4:17-19 "Alipewa kitabu cha Isaya nabii...."
Isaya 64:4	1 Wakorintho 2:9 "Lakini imeandikwa"
Isaya 65:1	Warumi 10:20 "Lakini Isaya anastahili sana na kusema"
Isaya 65:2	Warumi 10:21 "Lakini kwa Israeli anasema [Isaya]"
Isaya 66:1	Mathayo 5:34 (mfano bila jina)
Isaya 66:1	Matendo 7:49-50 "kama nabii asemavyo"
Isaya 66:24	Marko 9:44, 48, 48 (bila jina)

Bila shaka kuna mistari mingine ya Kimasihi ambayo haijatajwa katika Agano Jipya.

Miongoni mwa Maandishi ya Bahari ya Chumvi, Hifadhi Kuu ya Isaya inastaajabishwa kwa sababu ina maeneo kumi na moja ambapo inaonekana kama herufi ya Tau (au Chi) ya Kigiriki iliyoandikwa pembeni karibu na vifungu vya Kimasihi. Inawezekana ilikuwa ni kwa sababu Chi ilikuwa herufi ya kwanza ya neno la Kigiriki la Kristo. Hii haithibitishi ushawishi wa Kikristo hata hivyo, kwa sababu 'Kristo' ilitambuliwa na Wayahudi kabla ya wakati wa Yesu kama tafsiri ya Kigiriki ya Masihi au Aliyetiwa mafuta. Vifungu kumi na moja hivi ni Isaya 32:1ff; 42:1ff; 42:5ff; 42:19ff; 44:28; 49:5-7; 55:3-4; 56:1-2; 56:3ff; 58:13ff; 66:5ff.

S: Katika Isaya, je, maono na maneno ya unabii katika Isaya yamepangwa kwa mpangilio wa wakati?

J: Ingawa inawezekana kwamba yamepangwa hivyo, hakuna sababu ya kufikiri hivyo. Labda Isaya karibu na mwisho wa maisha yake au mtu mwingine alipanga hizi kwa mada. Angalia pia swali linalofuata.

S: Katika Isaya, ni muhtasari gani wa kitabu hiki?

J: Hapa kuna muhtasari rahisi wa mpangilio wa Isaya.

Isa 1-12 Triptych ya Amri za Mfalme

. Isa 1-5 Mahakama inakusanyika: Mashtaka ya Mungu na Mipango kwa Yuda

. . Isa 1 Kesi ya mahakama na maafa matatu: ya kitaifa, ya kidini, na ya kijamii

. . Isa 2-4 Chaguo lako: Tembea katika nuru ya baraka au ujifiche mavumbini au laana

. . . Isa 2:1-4 Shairi la Sayuni

. . . . Isa 2:5-9 Kuomba rehema ya Bwana

. . . . . Isa 2:10-22 Au vinginevyo ujifiche miambani mbali na ghadhabu Yake

. . . . Isa 3:1-9 Hii ndiyo uzito wa ghadhabu

. . . Isa 3:10-26 Hivi ndivyo Mungu atakavyohukumu

. . Isa 4:2-6 Shairi la Sayuni

. . Isa 5 Wimbo wa Mpendwa wangu na uharibifu wa shamba la mizabibu lisilo na thamani

. Isa 6 Utume wa Isaya

. Isa 7-12 Imanueli - Mungu Pamoja Nasi

Isa 13-27 Hukumu ya Bwana kwa Kila Mtu

. Isa 13-23 Hukumu ya Mungu kwa Mataifa

. Isa 24-27 Mungu anahukumu ulimwengu (Apocalypse Ndogo)

Isa 28-39 Kutoka Hukumuni hadi Tumaini

. Isa 28-33 Ole kwa Watu wa Mungu Wasiotii

. Isa 34-35 Mipango ya Mungu ya siku zijazo kwa ulimwengu

. Isa 36-39 Kipindi cha Kihistoria: Kitabu cha Hezekia

Isa 40-66 Faraja na Urejesho

. Isa 40-44 Faraja na Tabia ya Mungu

. Isa 45-48 Koreshi na Babiloni, na Kuondoka Babiloni

. Isa 49-55 Mkombozi wa Mungu na Ukombozi wa Israeli

. Isa 56-59 Wajibu wa Mtu na Kushindwa Kwake

. Isa 60-66 Ahadi za Hakika za Mungu za Siku Zijazo

Triptych (hutamkwa kama TRIP-tick) ni paneli tatu ambazo mara nyingi zinaeleza hadithi.

Au Ufafanuzi wa Keil-Delitzsch juu ya Agano la Kale juz.7 sehemu ya 2 uk.128 unasema kuna sehemu kumi na anwani tisa katika kila sehemu. Sehemu hizo ni 1-6, 7-12, 13-23, 24-27, 28-33, 34-35, 36-39, 40-48, 49-57, 58-66.

Ingawa inawezekana kwamba maono na maneno ya unabii yamepangwa kwa mpangilio wa wakati, hakuna uthibitisho kwamba yalikuwa hivyo. Isaya 1-6 ingekuwa katika sehemu ya kwanza kabisa ya huduma ya Isaya hata hivyo. Isaya 6 ingeweza kuwa baada ya Isaya 1-5 kusemwa, au ni uwezekano zaidi ilikuwa baadaye na ni kumbukumbu ya nyuma. Isaya 1-5 zinaonyesha sababu kwa nini Mungu alihitaji nabii kama Isaya, kisha Isaya 6 inatoa wito. Labda Isaya karibu na mwisho wa maisha yake au mtu mwingine angeweza kupanga sura za Isaya kwa mada.

S: Katika Isa 1-12, kwa muhtasari, hii inahusu nini?

J: Mtu angeweza kuona kwamba ni hasa onyo la Mungu kwa Israeli. Mwingine angeweza kusema ni ghadhabu kali ya Mungu; mwingine faraja ya Mungu; mwingine furaha yetu katika Bwana, na mwingine tumaini letu katika Mungu. Lakini kila mtazamo huu, ukichukuliwa peke yake, hukosa lengo la sehemu ya kwanza ya Isaya: 1-12. Badala yake tunaweza kuona mfululizo wa hisia za Mungu hapa: Onyo hadi hasira hadi msamaha hadi kutoa faraja hadi furaha. Tunaweza kuona sababu za baadhi ya mfululizo huu, lakini kwa wengine sababu pekee tunazoona ni ni nani Mungu ni na upendo wa kina, usiostahiliwa wa Mungu kwetu.

Hatimaye sura 1-11 zinazingatia kushughulika kwa Mungu na Yuda na mji mkuu wake Yerusalemu (Sayuni). Sura 13-23 zinazingatia kushughulika kwa Mungu na ulimwengu. Sura 12 inatumika kama mpito, ikifupisha kushughulika kwa Mungu na Israeli, na sifa kwa ajili ya hilo juu ya dunia yote.

S: Katika Isa 1:1, Isaya aliishi lini?

J: Isaya sura ya 6, mapema katika kazi ya Isaya, ilikuwa katika mwaka ambao Uzia alikufa, 739 K.K. Hezekia alimrithi Uzia kama mfalme, akifuatiwa na Manase mnamo 687 K.K. Kwa kuwa Isaya anataja kifo cha Senakeribu, Isaya pengine aliishi wakati wa tukio hili, ambalo lilikuwa 681 K.K.

Kitabu cha Pseudepigrapha ya Kiyahudi cha Kupaa kwa Isaya kinasema kwamba Isaya aliuawa kwa kukatwa vipande viwili wakati wa utawala wa Manase. Mwongozo wa Asimov wa Biblia uk.547 unaita hii 'Shahada ya Isaya' na unasema iliandikwa karibu mwaka 100 B.K. Waebrania 11:37 inasema kwamba baadhi ya waamini wa Agano la Kale walikatwa vipande viwili, na Asimov anasema hii inaweza kuwa kumbukumbu ya Isaya.

S: Katika Isa 1:1, baba yake Isaya Amozi alikuwa nani?

J: Hatujui chochote kumhusu. Mwongozo wa Asimov wa Biblia uk.527 unataja mila ya kirabi kwamba Amozi alikuwa kaka wa mfalme Amazia, hivyo Isaya angekuwa wa damu ya kifalme. Hata hivyo, Ufafanuzi wa Biblia wa Expositor juz. 6 uk.4 unasema kwamba mila hii ya Kiyahudi kwamba Amozi alikuwa wa damu ya kifalme haiwezi kuthibitishwa.

S: Katika Isa 1:1, kiasi gani cha Agano la Kale kiliandikwa wakati wa Isaya?

J: Labda Mwanzo hadi 2 Samweli, uwezekano mkubwa Ayubu, na Zaburi.

S: Katika Isa 1:1, ni nini umuhimu wa kutaja wafalme?

J: Hii inatuonyesha kwamba Isaya aliishi wakati ambao ulikuwa wa moyo kuvunjika sana kwa watu wa kimungu. Wafalme wengi wa Yuda walikuwa waovu. Mmoja wa wafalme wachache wazuri waliotajwa, Uzia, alikuwa na kiburi cha kufanya ibada ya Siku ya Upatanisho yeye mwenyewe, wakati kuhani mkuu peke yake anapaswa kufanya hivyo. Kwa sababu hiyo, Mungu alimlaani kwa ukoma hadi alipokufa. Bila kujali mazingira, Isaya aliweza bado kumtumikia Mungu kwa uaminifu, na sisi pia tunapaswa kufanya hivyo.

S: Katika Isa 1:1, je, Isaya alikuwa na maono moja tu kutoka kwa Mungu, au maono mengi?

J: Isaya aliona maono mengi. Hapa kuna mwanzo wa baadhi ya maono na maneno ya unabii (ya maneno tu). Sura 1, 2, 6, 7, 13, 15, 19, 21, 22, 23, 37:21, 38:4, 39:5. Lakini licha ya maonyo hasi katika baadhi ya maono haya, tunahitaji kukumbuka kwamba kitabu kina ujumbe ule ule kama jina la Isaya, Yeshaiah kwa Kiebrania, ambalo linamaanisha 'Yahweh ni wokovu'.

S: Jinsi gani Isa 1:1-31 inafanana na kesi ya mahakama?

J: Yuda na Yerusalemu kwanza wanalinganishwa, vibaya, na wanyama, na mashtaka dhidi yao yanafuata. Ina mfanano na Kumbukumbu la Torati 32:1-43 katika mashtaka dhidi yao. Hii ni ya ajabu kidogo hata hivyo, kwamba Mungu ni mdai na jaji wakati mmoja. Hatimaye Isaya 1:24-31 ni kama hukumu, lakini kuna mshangao mkubwa hapa. Hukumu si jinsi Mungu atakavyowaadhibu, bali jinsi Mungu atakavyowasafisha na kuwarudisha, na kuwaadhibu watenda mabaya. Hata hivyo, sehemu hii haisemi nini Mungu atawapitisha ili kuwatoakisha. Isaya 1:24-31 ni kama 'kivutio' ambacho kitakuja kukuzwa kikamilifu katika Isaya 40-66.

S: Katika Isa 1:2, kwa kuwa watoto wa Mungu waliasi, na Mungu ni baba mzuri, je, Wakristo wanaweza kuwa wazazi wazuri wakati watoto wao wanakwenda vibaya?

J: Ndiyo. Wazazi wana wajibu mkubwa na ushawishi juu ya watoto wao. Hata hivyo, hatimaye ni mtoto, si mzazi, anayechagua kama mtoto atamfuata Mungu au la.

S: Katika Isa 1:3, kwa nini Israeli hakumjua Mungu, kwa kuwa hakuna kitu kinachotokea isipokuwa Mungu anaruhusu?

J: Mungu anatuachia uhuru fulani, na Mungu anaruhusu mambo ambayo yanamhuzunisha.

S: Katika Isa 1:5-7, uharibifu huu ulitimizwaje?

J: Kuna hali mbili, na zote mbili zinafaa.

Kwanza, na ndogo zaidi, ni miti iliyokatwa na ukiwa karibu na Yerusalemu baada ya Waaramu (Wasyria) na ufalme wa kaskazini kuungana kupigana dhidi ya ufalme wa kusini. Ya pili (na jibu linaloelekea zaidi) ni mwaka 701 K.K. wakati Senakeribu alipokuwa ameshinda ufalme wa kaskazini na alionekana karibu kushinda ufalme wa kusini pia.

S: Katika Isa 1:5, ni hali gani ambazo nidhamu haifanyi kazi?

J: Sehemu mbili za kuzingatia katika jibu.

1. Iliyotumika vibaya: Nidhamu haifanyi kazi kama:

1a. Ni laini sana kiasi kwamba haizuii

1b. Anayeadhibiwa haelewi kwa nini nidhamu inafanywa kabisa.

1c. Nidhamu isiyo ya kawaida au ile ambayo uzito wake unategemea hali ya mzazi inaweza kuonekana kama ya nasibu na isiyoeleweka kwa kiwango cha adhabu.

1d. Hatimaye, nidhamu iliyo kali sana kwa uwiano wa kilichofanywa inaweza bado kufanya kazi, lakini kunaweza kuwa na athari nyingine zisizotarajiwa kutoka kwa nidhamu.

2. Iliyotumika vizuri: Hata nidhamu iliyotumika vizuri kabisa kwa njia thabiti kabisa haihakikishiwi kutoa athari inayotarajiwa. Ni juu ya mtu anayeadhibiwa kukubali na kutolainisha moyo wake. Nidhamu ni hatua ya nje. Haiwezi kubadilisha moyo; inaweza tu kutoa motisha kwa mtu kubadilika.

Nidhamu haifanyi kazi kila wakati; inategemea mtu anayeadhibiwa. Isaya anauliza katika Isaya 1:5 kwa nini, kama utapigwa tena, unasisitiza kuasi tena?

S: Katika Isa 1:8, inamaanisha nini kwamba binti wa Sayuni ameachwa kama 'kibanda katika bustani ya matikiti maji'?

J: Makao haya ya unyenyekevu na peke yake ni tofauti kubwa na Isaya 5:8, ambapo nyumba juu ya nyumba zimejumuishwa pamoja, kana kwamba katika jumba kubwa. Wamiliki wa ardhi wa Yuda waliostawi wangetiishwa kuwa wakulima maskini, wa kujitegemea kwa maisha wakati Ashuru na Babiloni walipomaliza kazi yao.

Kando na hilo, tango ni aina ya tikiti maji, na kuna kutokuwa na uhakika fulani kuhusu ni mboga gani zingehusishwa katika neno hili la Kiebrania.

S: Jinsi gani Isa 1:9 inavyohusiana na Rum 9:29?

J: Warumi 9:29 inanukuu Isaya 1:9 kuonyesha kwamba kwa maana ya kiroho na ya kimwili, watu wa asili ya Kiyahudi wanaomwamini Mungu ni mabaki ambayo ni asilimia ndogo sana ya Waisraeli waliokuwepo kabla ya Uhamisho. Kama dokezo, katika hati nyingi kuna nafasi kati ya Isaya 1:9 na 1:10. Hii ilikuwa njia ya kale ya kuonyesha hii ilikuwa sehemu mpya.

S: Katika Isa 1:11-17 na Yer 6:20, kwa nini Mungu anakosoa dhabihu, mikutano, na hata maombi, kwa kuwa Mungu aliamuru hizi katika Torati?

J: Hii si dini inayogusa moyo wa Mungu. Kwa kweli, hii inazungumzia dhana ambayo watu wengi wanakataa kukubali ipo: 'dini isiyo na maana'. Kifungu kilichotafsiriwa 'Siwezi kuvumilia' katika Isaya 1:13 hakiwasilishi nguvu ya Kiebrania vizuri sana. Labda tafsiri bora ni 'Siwezi kuvumilia'. Hata hivyo, katika Isaya 1:14 Mungu anasema kwamba anachukia mambo hayo. Mwisho wa mstari 12, Mungu anasema kwamba dini hii isiyo ya kweli ni tu 'kelele barabarani'.

Isaya 1:14 haisemi kwamba zilikuwa mzigo kwa Mungu kila wakati, bali 'zimekuwa mzigo'. Dhabihu zisizo za kweli zinachoshea Mungu. Kwa hivyo Isaya si dhidi ya dhabihu kwa Mungu kabisa; hata hivyo, lugha kali ya Isaya hapa inaonyesha Mungu ni dhidi ya dhabihu za unafiki za wale wasiotaka kweli kumtumikia. Pia, watu waovu wanaweza kutumia dini na dhabihu peke yake kama kifuniko cha uovu wao.

S: Katika Isa 1:15, je, Mungu anayejua kila kitu, anayesikia kila kitu hasikii maombi ya kila mtu?

J: Hapana. Isaya 1:15 inasema kwamba watu ambao hawajatubu uovu wao, lakini kwa unafiki wanaomba Mungu, Mungu anachagua kutosikia wala kujibu maombi yao. Isaya 1:15 inasema kwa mfano kwamba wanapoinua mikono yao kwa Mungu, mikono yao imejaa damu, si kutoka dhabihu za wanyama bali damu kutoka mauaji. Kiebrania kina maneno tofauti kwa damu, na neno hili linatafsiriwa vizuri zaidi kama 'damu iliyomwagwa', si damu inayotiririka kwa kawaida mwilini.

Kuna dhambi mbalimbali za kibinafsi za ibada ya sanamu, uasherati, n.k. zilizotajwa katika Isaya yote, lakini Isaya 1:17 inataja 'dhambi za kijamii' za kutotafuta haki, kutomkemea mdhalimu, kuwatetea mayatima na wajane.

S: Katika Isa 1:18, tunawezaje kuchukua muda kuhojiana na Mungu?

J: Hatuhitaji kumfahamisha au kumfundisha Mungu chochote, lakini kuhojiana na Mungu kunasaidia Mungu atufundishe. Hatupaswi kukimbia dhana kuu au maswali magumu, bali kwa subira tuyalele mbele za Bwana. Sehemu ya faida ni kwamba Mungu atakuongoza kwa majibu, na faida ya pili ni mafunzo ya akili yako katika kufikiri juu ya mambo ya Mungu. Labda 'faida' muhimu zaidi hata hivyo, ni tu pendeleo la kutumia wakati huu na Mungu.

S: Katika Isa 1:18, je, hii inapendekeza msamaha wa dhambi mbali na Kristo?

J: Hapana. Hii haitaji njia halisi ambayo Mungu atawasamehe dhambi, bali kwamba Mungu atafanya hivyo. Angalia pia swali linalofuata.

S: Katika Isa 1:18, jinsi gani Mungu angeweza kusamehe dhambi, kwa kuwa Kristo alikuwa hajaja bado?

J: Mungu anafundisha kwamba dhambi inasamehewa tu kupitia Kristo, kulingana na Agano Jipya, lakini Mungu aliye nje ya wakati anaweza kusamehe dhambi kupitia Kristo wakati wowote Atakao. Mungu hana vizuizi. Kwa watu walioishi kabla ya Kristo, Waebrania 9 na 10:1-4 zinaonyesha kwamba dhambi zao 'zilifunikwa' hadi kifo cha Kristo, na zinasamehewa katika Kristo. Isaya 1:8 na vifungu vingine visema tu 'iliyofunikwa' na 'imesamehewa' badala ya 'iliyofunikwa kwa sasa na kusamehewa baadaye' kwa sababu mbili tunazoziona.

1. Katika Agano la Kale, Mungu anatoa dokezo tu katika Isaya 53 na maeneo mengine, si mafundisho wazi, kuhusu jinsi angefanikisha msamaha huu. Kwamba dhambi zao zilisamehewa ndilo pekee walilopaswa kujali.

2. Mungu ana mtazamo tofauti wa wakati kuliko sisi. Mara nyingi tunaona mambo ambayo bado hayajatokea kama uwezekano wa siku zijazo. Mungu anaweza kuyaona kama mambo ya hakika ambayo 'tayari yametokea', tu katika hatua ya baadaye katika mkanda wa video wa tatu-dimensional unaostaajabishwa tuuita 'maisha duniani.'

S: Katika Isa 1:21-23 mtindo wa fasihi wa Isaya hapa ni wa kupendeza vipi?

J: Isaya alikuwa bingwa wa aina nyingi za mashairi ya Kiebrania. Katika Isaya 1:19b-20a alitumia mchezo wa maneno, kuwa mtiifu na kula mema ya nchi au kukaidi na kuliwa na upanga. Lakini hapa katika Isaya 1:21-23 anabadilika hadi mtindo wa elegy, kama vile mtu angesema katika mazishi. Kitu cha kuvutia ni kwamba 'hotuba ya mazishi' hii si kwa mtu yeyote aliyefariki, bali kwa mji na watu wake waliomgeuka Mungu. Hawajakufa bado, lakini ni ya kuvutia kutoa hotuba ya mazishi ambapo watu unaowaombolezea bado wako hai miongoni mwa hadhira.

S: Katika Isa 1:21, kwa nini mahali fulani pana watu wengi wasio wa haki na wauaji?

J: Ingawa hatujui kuhusu kila mtu katika Yerusalemu, kwa ujumla, tunaweza kuona angalau sababu sita kwa nini mji unaweza kuwa na watu wengi waovu.

1. Hakuna haki, au haki isiyo ya kawaida katika kuwaadhibu watendaji mabaya.

2. Hakuna mafundisho ya kimungu.

3. Hakuna viongozi wa kisiasa na wa kidini wa kimungu kwa watu kuwaheshimu, ambao wanaweza kutoa mfano.

4. Waamini hawasalii kwa ajili ya watu wao (1 Samweli 12:23).

5. Watu wa kimungu wenyewe hawaachi njia zao mbaya (2 Mambo ya Nyakati 7:14).

6. Kuvunjika kwa familia. Mara moja mtu katika huduma ya gerezani alikuwa na wazo la kununua kadi za Siku ya Mama kutoa kwa wafungwa kuandika kwa mama zao. Pia waliomba Hallmark ikiwa wangekuwa tayari kuchangia kadi yoyote. Hallmark walichangia kadi nyingi, na wakazigawa, na mpango ulifanikiwa sana. Kisha baada ya mwezi mmoja au zaidi, walifanya vivyo hivyo kwa Siku ya Baba. Ilikuwa ni kushindwa kabisa; wafungwa wengi hawakupendezwa. Inaonekana wafungwa wengi hawakuwa na mfano wa baba katika maisha yao.

S: Kwa nini Isa 2:1-4 inafanana sana na Mik 4:1-3?

J: Mika alitabiri wakati wa utawala wa Hezekia, kulingana na Yeremia 26:18. Kwa hivyo Mika na Isaya walikuwa wa wakati mmoja, na nabii mmoja angeweza kusikia mwingine akisema, au wote wawili wangeweza kusikia kutoka kwa nabii asiyejulikana jina, labda Yoeli. Ingeweza kutoka kwanza kwa Mika au nabii asiyejulikana, labda Yoeli, kwa kuwa Yoeli 3:10 pia ina mfanano. Sababu moja ni kwamba kifungu kinataja 'siku za mwisho', na ingawa Isaya hatumii neno hilo mahali pengine popote, hilo linajitokeza sana katika unabii wa Mika.

S: Katika Isa 2:2, Isaya alisema Siku za Mwisho zilikuwa lini?

J: Isaya hakusema zitakuja lini wala kutoa maelezo mengi. Labda Mungu hakumfunulia Isaya. Kuna zaidi ya Siku moja ya Bwana. Siku ya hukumu ingekuja hivi karibuni wakati Mungu alitumia Waashuru kuleta hukumu ili kuharibu Israeli na kuiadhibu Yuda. Lakini hatimaye, kulingana na maelezo na maarifa mengine yaliyofunuliwa kwa wanadamu katika Agano Jipya, hii ni wakati wa Milenia. Maelezo zaidi kuhusu mji na hekalu wakati huu yamo katika Ezekieli 40-43.

S: Katika Isa 2:2,4; 11:9; 25:6-7; 27:13; 30:29; 56:7; 57:13; 65:11,25; 66:20, Ezek 40-43, kwa nini unafikiri Isaya anasisitiza umuhimu wa Hekalu la Bwana katika Milenia?

J: Isaya na Ezekieli walitabiri mengi kuhusu Milenia.

S: Katika Isa 2:4, katika siku za mwisho kwa nini Mungu atahitaji kusuluhisha migogoro kati ya mataifa?

J: Hatasuluhisha wakati huo, kwa sababu atakuwa ameshasuluhisha. Baada ya Masihi kuanza kutawala duniani, hatahitaji kusuluhisha migogoro, kutoelewana, au vita yoyote. Ubaguzi pekee ni mwisho wa Milenia wakati Shetani anapowadanganya mataifa katika Ufunuo 20:7-10.

S: Katika Isa 2:4 walikuwa na aina gani ya majembe wakati huo?

J: Hawakuwa na majembe kama wakulima wa baadaye. Badala yake, kwa kuwa chuma haikuwa nyingi walikuwa na ncha ya chuma kwenye boriti ya mbao.

S: Katika Isa 2:4 na Mik 4:3, je, watu watabadilisha panga zao kuwa majembe, n.k., au watabadilisha majembe kuwa panga kama katika Yoeli 3?

J: Kubadilisha vyombo vya amani kuwa vya vita katika Yoeli 3 kunatokea wakati wa dhiki kabla ya Yesu kurudi tena katika utukufu. Kubadilisha vyombo vya vita kuwa vya amani katika Yoeli 2:4 na Mika 4:3 kunatokea wakati wa Milenia wakati Yesu anakuja na kutawala.

S: Katika Isa 2:6, kwa nini inarejelea watoto?

J: Haisemi watoto wadogo; labda inamaanisha wana na binti za wageni. Kwa maneno mengine, wanafanya sababu ya pamoja na wapagani kwa madhumuni ya kidini.

S: Katika Isa 2:6-9 na Mik 5:10-14, kwa nini Mungu aliacha Nyumba ya Yakobo?

J: Neno 'Nyumba ya Yakobo' linaweza kurejelea Israeli na Yuda. Kuna sababu kama kumi zilizotolewa. (Wafilisti walikuwa upande wa magharibi wa Israeli, kwa hivyo njia za mashariki katika mstari wa 6 ni sababu tofauti.) Walikuwa wamemwacha Mungu, na kama Yeremia 7 baadaye anavyotuambia, watu bado walitarajia Mungu awalinzi.

Nchini Marekani mara nyingi tunaimbwa wimbo wenye jina 'Mungu Ubariki Amerika'. Lakini bango liliwekwa ambalo liliuliza swali muhimu: 'Je, Amerika inamsalimu Mungu?' Kama nchi yoyote inageuka mbali na Mungu, je, inapaswa kutarajia kwamba Mungu atamlinda?

S: Katika Isa 2:6, kwa nini ni upuuzi kwamba waliuliza watabiri?

J: Utabiri, au kusoma bahati, ni mazoea ya kichawi yaliyopigwa marufuku ya kujaribu kutabiri mustakabali. Hawahitaji kulipa watabiri kuwaeleza mustakabali kwa uongo kwao, kwa sababu Isaya anawaambia kwa ukweli kitakachotokea, na Isaya anafanya hivyo bila malipo. Kwa tendo lao la kwenda kwa watabiri, wanajilazimisha hatia na watakuwa na mustakabali mbaya, uliojaa kushindwa na kwenda utumwani.

S: Katika Isa 2:9f, kwa nini Isaya anaomba Mungu asiwasamehewe?

J: Hii inaweza kuwa 'usiwasamehe' au vinginevyo 'bila shaka hutawasamehe'. Hata hivyo, kwa watu wengi hawakuwa na toba, wala mwangaza wowote wa tumaini kwamba angekuwepo. Isaya aliakisi moyo wa Mungu, kwamba hangewasamehe wale wasiokuwa na toba. Hata hivyo, Mungu huwasamehe wale wanaokuwa na toba na kumgeukia kwa wokovu.

S: Katika Isa 2:20 ni nini kisicho cha kawaida kuhusu dhahabu na fedha hapa?

J: Metali hizi za thamani, zikifanywa kuwa sanamu zisizo na thamani, zitakuwa 'mali' ya viumbe visivyo na thamani, panya na fuko. Mtu anayeabudu sanamu si nguvu zaidi kuliko sanamu yake isiyo na uhai, na ni dhaifu vivyo hivyo.

S: Katika Isa 3:4, kwa nini watoto na wasichana watakuwa watawala wao?

J: Kuna majibu mawili: unabii na utimilifu wake wa haraka.

Unabii: Isaya 3:1-3 inasema kwamba akiba ya chakula, maji, na viongozi wenye hekima itaondolewa. Hii inarejelea utawala mbaya, ambapo viongozi wanathamini utajiri wao zaidi kuliko wema wa nchi. Hii inaweza kuwa hukumu si tu dhidi ya Israeli na Yuda, bali dhidi ya taifa lolote lililomgeuka Mungu. Pia, Ahazi alipokuwa mfalme alikuwa na miaka ishirini tu, au ishirini na tano katika Septuaginta.

Utimilifu wa haraka: Katika nyakati za amani na uhuru, mfalme alitawala hadi uzee. Kwa hivyo mtoto wake alikuwa mfalme tu alipokuwa mkubwa zaidi. Kinyume na hili 2 Mambo ya Nyakati 36:1-11 inasema kwamba

Yehoyahazi alikuwa na umri wa miaka 23 na alitawala kwa miezi 3 tu

Yehoyakimu alikuwa na miaka 25 na alitawala miaka 11

Yehoyakini alikuwa na miaka 8 (kosa la mwandishi, kweli 18) na alitawala miezi 3 na siku kumi

Sedekia alikuwa na miaka 21 na alitawala miaka 11

Wote walikuwa wadogo kwa sababu mtangulizi wao aliondolewa mamlakani haraka sana.

Isaya anasema kwamba kwa kuwa walifurahi na ushawishi wa watoto wa wageni (Isaya 2:6), wangewaekea watoto kuwatawala katika Isaya 3:4.

S: Katika Isa 3:4, kwa nini watu wangekubali kuwa na watawala wasiokomaa?

J: Labda mradi waone kwamba kiongozi anafanya kazi kwa maslahi yao, hawajali kinachotokea kwa nchi au aina ya mfano kiongozi atakayoweka.

S: Katika Isa 3:7, kwa nini mtu angekuwa kataa kuwa mtawala wao?

J: Huu ni unabii wa ajabu, kwa sababu kawaida watu wangetaka sana kuwa mfalme kiasi cha kupigana vita, na kuua wengine ili kufanikisha hivyo. Maandiko hayasemi kwa nini ni tofauti sana hapa, lakini tunaweza kuona sababu tatu.

Hakuna faida: Watu wachache wangetaka wajibu wa kuwa mtawala wakati hakuna faida kabisa ya kufanya hivyo.

Hatia: Taifa linapopotoka, labda viongozi wangewa na hatia zaidi kwa kukubaliana kuliko kama hawakuwa viongozi.

Matokeo mabaya: Jeshi linaloivamia lijalo, iwe la Kiashuru, la Kimisri, au la Kibabiloni, lingeweza kuamua kuua watawala wa awali na familia zao. Hii inaweza kuwa sababu kuu.

S: Katika Isa 3:12, je, ilikuwa ni lawama kwamba wanawake (kwa kweli 'binti') wangewaongoza?

J: Kuwa na mwanamke kama mtawala wako kulikuwa jambo jema ikiwa mwanamke huyo alikuwa Debora jaji. Lakini kulikuwa na mengi mabaya ikiwa mwanamke alikuwa Yezebeli, au Athalia. Mwanamke mpagani angeweza kuchukuliwa kama 'binti wa mungu wa kigeni', kama vile mwanaume mpagani angeweza kuchukuliwa 'mwana wa mungu wa kigeni'. Wanapokuwepo falme thabiti za wafalme, na nyakati za amani wafalme wanaishi hadi uzee, na mfalme mwingine kwa kawaida huwa mkubwa zaidi. Wafalme wanapokamatwa au kuuawa mara kwa mara, dalili ya kutokuwa imara hii ni kwamba wanawake na vijana mara nyingi wanatawala. Ahazi alikuwa mfalme alipokuwa na miaka 20 tu, au ishirini na tano katika Septuaginta. Kwa hivyo wengine wangemsaidia kutawala.

Isaya 3:13-15 iko dhidi ya wakuu wa kiume na watawala wa Yerusalemu. Isaya 3:16-17 iko dhidi ya binti wenye kiburi wa Sayuni.

S: Katika Isa 3:14; 5:1,7; Zab 80:8-18; Yer 2:21; 12:10; Ezek 15:6-8; Hos 10:1, ni nini kinachokusudiwa na mfano wa viongozi wanaoiharibu shamba la mizabibu la Mungu?

J: Kimwili mtu yeyote angeweza kutembea na kuona mahali ambapo matajiri na viongozi walipowanyang'anya watu maskini ardhi yao ili waiongeze kwenye mashamba yao. Kumbuka kwamba Yezebeli alimuua Nabothi kwa sababu ya shamba lake la mizabibu. Lakini kwa kiroho, shamba la mizabibu hapa ni watu wa Mungu na kazi ya Mungu. Waliiharibu kazi ya Mungu na watumishi Wake kwa malengo na faida zao wenyewe.

Leo ni ajabu kwangu kwa nini baadhi ya watu ni waunga mkono wa nguvu wa upasuaji wa kubadilisha jinsia kwa watoto, ambao huenda wasielewe matokeo yote. Ni kana kwamba wako haraka kuthibitisha kwamba jinsia si chochote zaidi ya kile daktari anaweza kuifanya iwe.

S: Katika Isa 3:14 jinsi gani kiongozi wa Kikristo anaweza kuwa mlizi mzuri wa shamba la mizabibu la Mungu, au mbaya?

J: Kuna angalau mambo matano ya kutafuta.

Hatua ya kwanza ni kama wanalisha shamba la mizabibu la Mungu kupitia utunzaji wao wa kichungaji, mafundisho mazuri, na upendo kwa watu, au wanaliangamiza au kulipuuza.

Pili, je, wanafanya kama mbwa-mwitu wakali (Matendo 20:28-31), iwe kwa mafundisho yao ya uovu, ndoto za nguvu, unyanyasaji wa kingono, au uchoyo wa fedha.

Tatu, je, wanatambua ni shamba la mizabibu la nani? Si lao, bali la Mungu. Je, wako hapa kujijenga, au kundi?

Nne, je, wanatambua umuhimu wa kazi wanayoiitwa kufanya, kama Waebrania 13:17 inavyosema?

Tano, je, ni watumishi ambao hawatawali kundi, bali bado wanatoa uongozi wazi (na wakati mwingine usioburudisha), kama 1 Petro 5:2-4 inavyosema.

S: Katika Isa 3:14-16 tunao wajibu gani kwamba matajiri wasitajike zaidi kwa gharama ya maskini kupomoka zaidi?

J: Ni sawa kufanya pesa, na sawa kuwa tajiri kwa njia ya heshima, kama vile Ibrahimu na Ayubu walivyokuwa. Lakini iwe kwa sheria za dhuluma, mahakama za dhuluma, au unyang'anyi wazi, ni uovu kutajirika kwa gharama ya maskini.

S: Katika Isa 3:15, ni nini cha kutisha kidogo kuhusu kumwita Mungu Bwana wa majeshi?

J: Neno 'majeshi' linamaanisha 'majeshi ya kivita' na tafsiri bora pia ni Bwana Mungu wa majeshi. Mungu anaweza kuielekeza majeshi ya Waashuru, Wababiloni, na watu wengine kama anavyopenda. Na Mungu anawatishia na hukumu ya kuelekeza majeshi hayo moja kwa moja dhidi yao.

S: Katika Isa 3:16, ni nini 'hatua za kuigiza'?

J: Hii inamaanisha walikuwa na tabia ya bandia, wenye hatua fupi au usahihi wa kuigizwa. Wangefanya hivi kwa kiburi.

S: Katika Isa 3:16,18, jinsi gani wanawake walifanya 'sauti ya kigelegele na miguu yao'?

J: Jibu linapatikana katika Isaya 3:18. Wanawake walikuwa na minyororo ya miguu, ambayo ilikuwa na mapambo yake.

S: Katika Isa 3:18-23 na 1 Pet 3:3-5, ni wakati gani kuvaa vizuri kwa mtindo unaovuka mstari na kuwa dhambi?

J: Kuwa safi kwa wastani na kuvaa kiasi ni sawa, lakini unapotoweza kutoa kwa maskini kwa sababu huwezi kumudu na bado kuendelea mtindo wako wa maisha, basi una tatizo. Unapothamini zaidi unavyovaa, na wengine wanavyovaa, kuliko mambo ya Mungu, basi mtindo unaweza kuwa sanamu. Kwa upande mwingine, nguo nyekundu zilikuwa anasa wakati huo, na mama mwenye wema na watoto ambaye hutoa kwa maskini, na pia ana yeye na familia yake wamevaa rangi nyekundu ilikuwa jambo jema pia, kama vile Mithali 31:20-21 inavyofundisha.

S: Katika Isa 3:18, kwa nini herisi kama mwezi zinatajwa?

J: Hizi zilikuwa mapambo ya mwezi wa roho maarufu kabla ya Uislamu, yaitwayo saharonim kwa Kiarabu. Mara nyingi yalikuwa na jina la mungu wa mwezi, 'Sin'.

S: Katika Isa 4:1, ni lini wanawake saba wataomba mwanaume mmoja awaoe?

J: Hii inaweza kuonekana kama habari njema kwa wanaume, lakini si hivyo. Baada ya mapigano na uharibifu wa vita, hawakuwepo wengi waliobaki wakiwa hai. Katika nyakati za hivi karibuni, baada ya Vita vya Muungano wa Tatu (1864-1870), vita vya umwagaji damu ambapo karibu watu milioni 1.2 waliuawa kwa vita na kipindupindu. Paraguay ilipoteza asilimia 60-90 ya wanaume wake. Muungano ulijaribu kuua wanaume wote zaidi ya kumi, na wanaume wapatao 20,000 tu waliobaki. Kwa hivyo Paraguay, kwa muda mfupi, iliruhusu ndoa nyingi. Karibu wakati huo huo, Vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Amerika, 1861-1865, karibu watu milioni 1 walifariki. Pia kutakuwa na upungufu wa wanaume wanaoishi inaonekana katika siku za mwisho, tu kabla ya Masihi kurudi katika Isaya 4:2-6. Hii inaonyeshwa katika Mathayo 24:4-30.

Isaya 4:1 kwa kweli haikusema kwamba ndoa nyingi itaenea. Badala yake, inasema tu kwamba wanawake wengi wangeshindana kwa mwanaume.

S: Katika Isa 4:1, kwa nini mwanamke wakati huu angehisabu aibu kuwa asiyeolewa?

J: Maandiko hayasemi, lakini asingeweza kuanzisha familia kwa heshima bila kuolewa. Maandiko yanakiri kwamba kutoolewa ni sawa na hayasemi kamwe kwamba ni aibu kutoolewa. (Isaya 54:1-5; Mathayo 19:11-12; 1 Wakorintho 7:25-38). Hata hivyo, baadhi ya wanawake wakati huu maalum wa siku zijazo, kwa sababu zisizobainishwa, wangeona ndoa kama njia ya kuondoa aibu yao. Aibu yao ingeweza kuwa si kutoolewa, bali shughuli walizohusika nazo wangehisi walipokuwa hawajaolea.

S: Katika Isa 4:2; 11:1-4 je, tawi ni Yesu?

J: Ndiyo. Tawi litahusika na watu kuwa watakatifu, Mungu akiiosha uchafu wao. Pia, neno la Tawi (nasr) linafanana sana na neno 'Mnazareni' na Yesu alikulia Nazareti.

S: Katika Isa 4:3, ni lini wote katika Yerusalemu watakuwa Watakatifu?

J: Hii itakuwa katika siku zijazo, wakati wa Milenia.

S: Katika Isa 5:1-7, ni nini lengo la mfano kuhusu mwenye shamba la mizabibu na shamba lake?

J: Wimbo wa Isaya ni mfano wa Mungu, mwenye shamba la mizabibu. Mungu, aliyetayarisha shamba zuri la mizabibu, nyumba ya Israeli na Yuda. Lakini hakukuwa na matunda kutoka kwa shamba la mizabibu kwa mwenye shamba la mizabibu. Mungu alitabiri kwamba kama shamba la mizabibu lisilo na matunda halikuzaliwa tena bali linaangushwa, Israeli na Yuda wataharibiwa.

Isaya ni bingwa wa aina nyingi, na Ufafanuzi wa Biblia wa Expositor juz.6 uk.47 unasema hii ni kito la fasihi kwa Kiebrania, ambacho kwa bahati mbaya hupoteza mengi ya uzuri wake katika tafsiri. Isaya 5:1-7 si tu wimbo wa huzuni, bali ni wa huzuni zaidi kwa sababu unaanza kama wimbo wa furaha kuhusu kile Mungu anakifanya katika shamba Lake la mizabibu. Kawaida kulikuwa na sherehe mwishoni mwa mavuno ya zabibu. Wanaokunywa sana wangependa mada. Lakini kisha, tofauti kati ya kile Mungu alifanya kwa watu na jibu lao la kukatisha tamaa ni la moyo kuvunjika. Wimbo huu ni wa ajabu sana kwa sababu pointi kuu imejikita karibu na maombi mawili na maswali mawili katika mistari 3-4. Jibu la kile kinachopaswa kufanywa linaonekana wazi na kali. Kuna wakati ambapo ni bora kuharibu shamba la mizabibu mara moja zuri na kuanzisha jipya.

S: Katika Isa 5:1-7, Mungu hufurahi watu wanapogeuka na kutubu, lakini ni mbaya kiasi gani watu wanahitaji kufikia kabla Mungu kusema, 'ni vibaya, nitaharibu taifa'?

J: Huenda haikutegemea ukali wa dhambi peke yake bali pia sababu hizi nyingine.

1) Ukali wa dhambi. Sodoma na Gomora ziliharibiwa, na si watu waliowazunguka, kwa sababu ya ukali wa uovu wao. Watu wengine wanaweza kufanya mambo mabaya sana. Daudi alifanya uasherati na mauaji; lakini baada ya nidhamu aliomba msamaha. Mke wa Hosea alimwacha na kurudi kuwa kahaba. Lakini kupitia Hosea Mungu alionyesha rehema Yake ya upole na msamaha. Sauli wa Tarso alikuwa mwovu sana, akiua Wakristo, lakini badala ya kumharibu, Kristo alimtokea Sauli, na Sauli, hivi karibuni akawa Paulo, akaomba msamaha.

2) Utayari wa watu kuomba msamaha. Je, kuna tumaini kwamba watu wangetubu? Wanineveh walikuwa na jeuri kupita kiasi, na kwa macho ya kibinadamu ingeonekana kama hakuna tumaini. Lakini Mungu aliona tofauti, na Wanineveh waliomba msamaha, angalau kwa muda, kwa kuhubiriwa kwa Yona. Lakini katika kesi ya Ninawi, kulikuwa na tauni mnamo 765 K.K., kupatwa kwa jua tarehe 15 Juni 763 K.K., tauni nyingine mnamo 759 K.K., kisha Yona alikuja 758/757 K.K.

3) Maombi ya waamini. Samweli anasema, 'Kwa upande wangu, mbali nami kwamba niweze kutenda dhambi dhidi ya Bwana kwa kuacha kusali kwa ajili yenu. Nami nitaendelea kukufundisha njia njema na ya kweli.' 1 Samweli 12:12. 2 Mambo ya Nyakati 7:14 inasema, 'na kama watu Wangu wanaojulikana kwa Jina Langu watajidhili na kusali na kutafuta uso Wangu, na kuacha njia zao za uovu, ndipo nitasikia kutoka mbinguni, nisamehe dhambi yao, na kuponya nchi yao.'

4) Hakuna maombi yasiyo na ufanisi. Maombi yetu yanaweza kuwa bila ufanisi kama tunapuuza kilio cha maskini, kulingana na Mithali 21:13. Mtu wa haki husaidia maskini, kulingana na Zaburi 41:1 na Mithali 29:7. Mambo mengine pia yanaweza kuzuia maombi yetu.

5) Waamini hawajalala. Kama watoto wa nuru, na wa mchana, Wakristo wanahitaji kuamka kutoka usingizi, kama Waefeso 5:13-14. Tunapaswa kuwa macho ili tuwe makini katika dhamira yetu, na tuangalie kinachoendelea karibu nasi, badala ya kulala kama 1 Wathesalonike 5:6-7 inavyoonya. Wakati meli iliyokuwa karibu kuzama Yona alilala katika sehemu ya chini katika Yona 1:5. Katika Waamuzi 16:19 Samsoni alilala kichwani kwa Delila kabla tu Wafilisti hawajamkamata. Laodikia haikuwa moto wala baridi katika Ufunuo 3:14-16.

6) Waamini bado wanahubiri toba. Tunahitaji kwenda na kuhubiri neno, kama Paulo anavyomwagiza Timotheo katika 2 Timotheo 4:2. Ni jambo zuri kuhubiri upendo wa Mungu, lakini katika Biblia, kutoka kwa Yona na manabii wengine hadi Yesu Kristo, na hadi Ufunuo, zaidi kunahubiriwa kuhusu haja ya watu kutubu kuliko upendo wa Mungu. Yesu alisema, 'Ole wenu watu wote wanaposema vizuri kukuhusu.' Kwa kila wakati umwambia mtu kuhusu upendo wa Mungu, ni mara ngapi umwambia mtu kutubu?

7) Wakati wa madhumuni ya Mungu: Mungu alimwua Farao ili awe katika nafasi ya mamlaka. Mungu aliharibu jeshi la Farao katika Kutoka 14:23-28, lakini tu katika wakati kamili wa Mungu.

8) Labda sababu nyingine ambazo hatujui.

Kwa hivyo hatujui shauri la Mungu, lakini kwa vitendo leo, tunahitaji kujiuliza ni mbali kiasi gani nchi inahitaji kwenda kabla Mungu kusema, 'sahau kuhusu kutubu na kutafuta ulinzi wa Mungu, kutakuwa na uharibifu tu.'

S: Katika Isa 5:2, kwa nini mtu angechimba shamba la mizabibu ili kusafisha mawe na jembe, badala ya jembe la kufyeka?

J: Kiebrania kinaonyesha jembe hapa, ambalo lingeonyesha njia ya polepole na makini zaidi ya kupenda kutengeneza kipande cha ardhi. Ungehitaji kutumia jembe badala ya jembe la kufyeka ikiwa ardhi ingekuwa na milima mingi.

S: Katika Isa 5:4, kwa nini baadhi ya mambo ni kama 'matunda ya kunuka'?

J: Hizi si zabibu za mwitu tu; Kiebrania halisi ni 'matunda ya kunuka'. Wazo la zabibu mbaya pia limo katika Yeremia 2:21 (mzabibu wa mwitu); 24:2 (tini mbaya); na 29:17 (tini mbaya tena). Hizi si tu zisizo na thamani, zinaondoka na harufu mbaya na kama unazila ladha mbaya iliyooza kinywani mwako.

Matunda ya kiroho yanayonuka ni kitu ambacho kinapaswa kuwa kizuri, cha manufaa, na cha kupendeza. Lakini kwa kushangaza, imegeuka kuwa kibaya, kisichofaa, na cha kunuka. Kiongozi wa Kikristo aliyeharibika, au shirika la Kikristo lililoharibiwa, linaweza kunuka zaidi, kwa kiroho, kuliko kutokuwa na chochote kabisa.

Kama mfano mmoja wa hili, baada ya Vita vya Pili vya Dunia wamisionari wengine wa Kikristo, kutoka makanisa ya Presbyterian na mengine walifanya kazi nchini Japani. Walimwalika mtheolojia wa Presbyterian wa kiliberali Paul Tillich kuzungumza. Alifanya hivyo, akimwaga maoni yake ya kukosoa makosa katika Biblia, na uamsho uliokuwa ukizaliwa nchini Japani ulisimama.

S: Katika Isa 5:7, ni mchezo gani wa maneno (kejeli) hapa?

J: Maneno 'haki' na 'umwagaji damu' ni mishpat na mispah kwa Kiebrania. Uadilifu na dhiki ni sedaqah na se'aqah kwa Kiebrania. Ufafanuzi wa Biblia wa Expositor juz. 6 uk.48 unasema wengine wamejaribu kutafsiri maana na mchezo wa maneno. G.H. Box katika The Book of Isaiah alitafsiri hivi kama: 'Kwa kipimo Alitafuta - lakini tazama mauaji! Kwa haki - na tazama fujo!'

S: Katika Isa 5:8-23, ni nini ole sita na jinsi gani zimeunganishwa?

J: Hapa kuna ole sita, ingawa ya mwisho ina sehemu mbili.

Isaya 5:8-10: Ole kwa wamiliki wa ardhi matajiri wanaojaribu kununua ardhi yote. Maisha yao yanatemewa na kukusanya utajiri na kuongeza faida, bila kujali ni nani anayeweza kuumia.

Isaya 5:11-17: Ole kwa wanaokunywa sana wanaokunywa kutoka asubuhi hadi usiku. Kinywaji ndicho kinachowaamsha asubuhi. Kwa kweli, sababu zao zote za kuishi ni starehe na raha. Walipaswa kutumia pesa mahali fulani,

Isaya 5:18-19: Ole kwa wale wanaosema Mungu hatafanya lolote. Wanaweza kutumaini kwamba Mungu hatafanya lolote, au kuzingatia vitendo vyao vya uovu. Hawahisi hatia kwa ole iliyotangulia.

Isaya 5:20: Ole kwa wale wanaokana tofauti kati ya wema na uovu. Kuna watu wengi kama hao leo. Si kwamba Mungu hatafanya lolote tu, bali Mungu hata hataki kufanywa lolote.

Isaya 5:21: Ole kwa watu wenye hekima machoni pao wenyewe na kwa hivyo hawatajifunza kutoka kwa wengine. Wanaishi kutafuta maarifa na labda kuwaonyesha wengine.

Isaya 5:22-23: Ole kwa wale wanaojivunia unywaji wao waamuzi wanaowacha waovu kwenda huru kwa rushwa. Kibinafsi na kijamii, kwa hiari wameacha hukumu nzuri na hekima yote. Juu ya uso hii inaonekana kinyume cha ole iliyotangulia, lakini kwa kweli hizo mbili zinaweza kwenda pamoja.

Matokeo katika Isaya 5:26 ni kwamba Mungu atapiga mluzi kwa Wababiloni waje, kama kumwita mbwa, na watakuwa vyombo vya hukumu ya Mungu.

S: Katika Isa 5:8, ni nini kilikuwa kibaya kuhusu kuunganisha nyumba na nyumba, kama vile vyumba au jumba kubwa?

J: Maandiko hayasemi, lakini inaweza kuwa kwa sababu mbili.

1. Wamiliki wa ardhi matajiri, ambao walikuwa na ukiritimba wa kazi, wangeweza kuwadhulumu wafanyakazi, kama Yakobo 5:1-6 inavyoonyesha.

2. Hata bila hivyo, Mungu hapendezwi na watu Wake kuwa na ustawi bila shukrani yoyote kwake.

S: Katika Isa 5:10, kiasi hiki ni kiasi gani?

J: Kwa maneno ya kisasa, inasema kwamba shamba la mizabibu la hekta kama kumi litazalisha tu karibu lita 23 za divai. Kwa kawaida, hii si ngumu kuona, kama wadudu na kuvu za mimea vinahusika, bila kutaja uharibifu na watu wengine.

S: Katika Isa 5:12, je, kutajwa huku kwa vibaya kwa vyombo vya muziki katika karamu za unywaji ni ukosoaji wa matumizi yote ya vyombo vya muziki vya mitambo?

J: Hapana. Wakristo wote wanaweza kukubaliana juu ya mambo mawili.

1. Baadhi ya matumizi ya muziki, katika dini nyingine, na katika muziki wa kisekula wa rock na rap wenye maneno ya aina chafu, ya jeuri, au ya kuchochea, ni ya kipagani. Wakristo hasa hawapaswi kujaribu kusikia muziki wa kipagani.

2. Wote, hata watu wa Kanisa la Kristo, hawapingi baadhi ya matumizi ya vyombo vya mitambo nje ya kanisa.

Hebu tutumaini kwamba hakuna mzazi wa Kanisa la Kristo aliyepotoka ambaye atasema, 'unaweza kusikia muziki wowote wa kisekula unaotaka, hata wenye maneno ya kutiliwa shaka, lakini ningependa nisikike ukisikiliza muziki unaomtukuza Mungu!' Kama viongozi wa Kanisa la Kristo hawataruhusu vyombo vya mitambo kanisani, lakini wanaweza kutumia vyombo vya mitambo kumsifu Mungu nje ya kanisa, kwa nini wasiache kwenda kanisani? Badala yake, tu kukutana pamoja na kumsifu Mungu kwa uhuru, na kama wakati unaoungana pamoja unafanyika kuwa Jumapili asubuhi, hiyo ni sawa.

Nusu ya pili ya Isaya 5:12 inaonyesha kwamba haikuwa sana vyombo, bali walikuwa hawana heshima kwa matendo ya Bwana. Daudi na wengine walimwabudu Mungu kwa vyombo vya muziki katika maeneo mengi katika kitabu cha Zaburi. Hata watakatifu wanatumia vinanda mbinguni.

S: Katika Isa 5:13, kwa nini watu wangeenda uhamishoni kwa sababu ya ukosefu wa maarifa?

J: Kumbukumbu ya binadamu ni ya kustaajabu lakini ya ajabu. Tunaweza kukumbuka mambo kwa zaidi ya miaka 70 kama tuna marudio ya kuburudisha kumbukumbu yetu. Lakini nakuta kumbukumbu yangu ni ya manufaa sana, kwa sababu mke wangu anaponiambia niende dukani kununua vitu vitano, kawaida ninaweza kukumbuka angalau vitatu au vinne. Watu wanaokua kanisani na kwenda shule ya Jumapili wanaweza kujifunza mengi kuhusu Biblia; lakini wakiondoka kanisani, basi kwa muda wa miaka kumi au zaidi wanaweza kusahau walichokuwa wanajua. Unaweza kukumbuka kile kilicho cha thamani na cha kuheshimiwa kwako.

S: Katika Isa 5:14, jinsi gani kuzimu hupanua nafsi yake?

J: Sheol inamaanisha kaburi, au mahali ambapo wafu wote wanaenda. Usemi huu wa kishairi unamaanisha kwamba idadi ya watu wake ingeongezeka. Haijalishi ni hamu kiasi gani na tamaa walikuwa nayo duniani, watakutana na hamu kubwa kuliko yao wenyewe: kifo. Na njaa ya kifo ni kwa ajili yao.

S: Katika Isa 5:15 kwa nini inataja watu wa chini (au 'mtu wa kawaida')?

J: Hii haimaanishi katili, bali watu watashindwa na wote watakuwa katika nafasi ya chini. Fikiria itakuwaje kama hakuna mtu katika nchi yetu aliyekuwa na kiburi, bali kila mtu alikuwa mnyenyekevu kwa sababu walikuwa watumwa? Je, hiyo ni ngumu kufikiria kwetu? Ilikuwa ngumu kufikiria kwao pia, mwanzoni mwa huduma ya Isaya.

S: Katika Isa 5:16, ni nini uhusiano kati ya utakatifu na uadilifu?

J: Kuna nyuso mbili za jibu.

Mungu ni mtakatifu, kwa kuwa Yeye amewekwa mbali, Yeye anaharibu dhambi mbele Yake. Yeye ni wa haki kwa kuwa anaadhibu na kulipa kwa haki. Lakini sehemu ya tatu zaidi ya utakatifu na uadilifu ni upendo Wake wa rehema, uliolipa dhambi yetu kupitia dhabihu ya Yesu Kristo msalabani.

Sisi ni watu watakatifu wa Mungu, na ingawa hatuna dhambi, tunapaswa kujitahidi kuwa bila dhambi. Tunapaswa kupigana kuwa watakatifu, kwa kuwa Mungu ni mtakatifu. Tunapaswa kutenda kwa haki, na hatupaswi kuogopa haki ya Mungu au adhabu ya waovu, kwa sababu upendo kamili unaondoa hofu yote, kulingana na 1 Yohana 4:18.

S: Katika Isa 5:16, je, kutuma watu Jehanamu kunatukuza Mungu?

J: Kwa kweli, ndiyo. Ingawa kwa kweli haikuonyeshi upande wa upole na wa huruma wa Mungu, inaonyesha upande wa haki wa Mungu kama jaji, na hasira ya Mungu. Kama Norman Geisler aliwahi kusema, 'Jehanamu ni bora zaidi ya mafundisho yote ya Kikristo, kwa sababu inathibitisha kwamba mtu ana uhuru wa kweli.' Kwa maneno mengine, mtu alipewa jukumu na uhuru wa kutosha, kiasi kwamba Mungu angeliruhusu afanye mambo yanayostahili Jehanamu.

Kuna pointi hapa kuhusu kumtukuza Mungu ambayo haipaswi kupuuzwa. Kumtukuza Mungu hakumaanishi kufunika Mungu na kuonyesha ukweli wa upole Wake na upendo peke yake. Kumtukuza Mungu kunamaanisha kuonyesha picha kamili, ya wema na ukali wa Mungu (Warumi 11:22).

S: Katika Isa 5:18-19, hii inasema nini?

J: Ole ni wale wanaosema wanataka Mungu aje haraka, lakini wakifanya mambo ya udhalimu. Kwa maneno mengine, wanapaswa kuangalia wanachoomba.

S: Katika Isa 5:21, hasa nini kibaya katika kuwa na hekima machoni pako mwenyewe?

J: Kama hakuna sababu nyingine kwamba Mungu hakupenda, hilo peke yake lingelika sababu ya kutosha. Hata hivyo, kuna sababu nyingi zaidi. Fikiria kukutana na mwanafunzi katika shule ya msingi ambaye alifikiri anajua kila kitu na alijivunia. Maarifa ya mwanafunzi wa shule ni karibu zaidi na ya mtu mzima, kuliko maarifa yetu yanavyo ya Mungu.

Mithali 30:3-4 pia inaonyesha kwamba watu wanapofikiri wana mengi, kuna mwelekeo wa kusema kwa Mungu 'Nina haja gani ya Wewe'.

S: Katika Isa 5:22-23, inamaanisha nini mfano huu wa 'mashujaa katika kuchanganya vinywaji'?

J: Walikuwa wataalamu wa kuchanganya vinywaji vya pombe, walijivunia utaalamu wao, na wengine walipendeza uwezo wao. Angalia unachojivunia, na kwa nini wengine wanakushangaza.

S: Katika Isa 5:23, jinsi gani watu wanahalalisha waovu kwa rushwa?

J: Mtu angehisi kwamba mawakili wa mafia na mawakili wengine wengine wa utetezi wa uhalifu wana mstari katika Biblia uliandikwa hasa kwa ajili yao. Katika kesi za mahakama, maamuzi ya ununuzi, mchanganyiko, siasa, na hali nyingine, watu wanaweza kumwachia mhusika mkosaji aende huru, kumwachia kwa unyoofu, na kuhamisha lawama kwa mtu mwingine, au kurekebisha lawama kwa upande mmoja ilhali ilikuwa ya pamoja.

S: Katika Isa 5:24, jinsi gani watu wanaweza kudharau neno la Mungu?

J: Wanaweza kufanya hivyo kwa njia mbalimbali.

Kupuuza: Baadhi wanadhihaki tu kile Biblia inachosema. Kwa sifa yao, angalau wanakuwa waaminifu kuhusu kutoifuata Biblia.

Kudhihaki kile Biblia inachosema, mtu akifanya mambo kwa njia yake mwenyewe kwa ukaidi.

Kutafsiri maneno upya. Kwa njia hiyo mtu anaweza kudai kumfuata Biblia, lakini sehemu wanazotaka kuamini zinaonekana kwa njia ya mfano au za kitamaduni. Hii inaweza kuonekana kuaminika, kwa sababu baadhi ya vifungu katika Biblia viko kwa njia ya mfano, au kwa wakati fulani peke yake. Njia ya kufahamu kama mtu anajaribu kwa uaminifu kutafsiri Biblia vizuri ni kama anajaribu kuelewa mwandishi wa asili alikusudia nini.

Kupunguza: Baadhi ya wakiliberali wa Kikristo wnadai kwamba Biblia si neno la Mungu, bali ina neno la Mungu ndani yake. Wanachokusudia ni kwamba ukikubaliana na sehemu ya Biblia, sehemu hiyo inakuwa neno la Mungu kwako. Ukipingana na sehemu, basi huhitaji kuifuata.

Kuongezea: Baadhi, hasa Wakatoliki, na madhehebu mengine, wanasema Biblia ni nzuri lakini haitoshi. Wanafikiria inahitajika kuwa na mamlaka za ziada na mafundisho sawa na Biblia.

Kubadilisha: Baadhi wanaodai kuongezea au kuongeza katika Biblia kwa kweli wanabadilisha mila yao kwa kile Mungu alifundisha. Yesu alitoa mfano wa Mafarisayo wakifanya hivi kwa mila yao ya Korbani katika Marko 7:9-13.

S: Katika Isa 5:26 kwa nini Mungu angeliinua ishara (bendera) hapa?

J: Ingekuwa kitu kinachoweza kuonekana kwa umbali, kikisema 'njoo hapa'. Kwa maneno mengine, Mungu angevuta majeshi makubwa, ya Waashuru na Wababiloni, dhidi ya nchi ya Israeli.

S: Katika Isa 5:26 na Zek 10:8, je, ni kuzidisha Mungu kudaiwa 'kupiga mluzi', kama vile Ahmad Deedat Mwislamu anavyodai?

J: Kwa kweli Isaya 5:26 si 'kupiga mluzi' bali 'kupiga filimbi' kama kumwita mtu au mnyama aje. Isaya 5:26 inasema, 'Yeye [Mungu] anapiga filimbi kwa wale walio mwisho wa dunia' (NIV). Vivyo hivyo Zekaria 10:8 inasema, 'Nitawapiga ishara na kuwakusanya.' Si kuzidisha Mungu kumwita mtu naye awe lazima aje na kufanya anachoomba.

S: Katika Isa 5:27-28, je, jeshi hili linarejelea Wababiloni, au jeshi katika Ufunuo?

J: Hii inarejelea hasa jeshi la Kibabiloni wakati huo.

S: Katika Isa 5:29 jinsi gani mtu anaweza kubeba mawindo 'salama'?

J: Hii haimaanishi mawindo yalikuwa salama. Hii inamaanisha kwamba mwindaji alibeba mawindo yaliyokufa mbali na wengine. Simba wadogo hapa si makung'uta, bali simba walio katika kilele cha maisha yao.

S: Katika Isa 6:1, je, Isaya alikuwepo kimwili, au aliona maono?

J: Ingawa Isaya angeweza kuhamishiwa mahali pengine kimwili, mistari hii haisemi hivyo. Inazungumza tu kuhusu alichokiona Isaya, kwa hivyo labda aliona maono. Biblia ya NIV Study uk.1025 pia inasema hii labda ilikuwa maono.

S: Katika Isa 6:1, utamaduni ulikuwaje wakati wa Isaya?

J: Huu ulikuwa wakati wa kukatisha tamaa. Ulikuwa wakati wa ustawi, angalau mwanzoni, lakini ustawi wao uliwafanya kuwa na mtazamo mdogo wa Mungu na haja yao ya Yeye.

Uzia alikufa mwaka 740 K.K. Kwa miaka mitano iliyopita Tiglath-Pileser III wa Ashuru alikuwa akishinda. Wafalme wengi wa Yuda walikuwa wabaya, ingawa baadhi walikuwa wazuri na walifuata amri za Mungu. Uzia alikuwa wa kati. Alimtumikia Mungu na kumtii, hadi kiburi kilimshinda, kama 2 Mambo ya Nyakati 26:16-21. Lakini ingawa mfalme (kwa k ndogo) alikufa, Mfalme (kwa K kubwa) alikuwa bado akiishi na kuketi katika kiti chake cha enzi.

S: Katika Isa 6:1, je, hii ni kumbukumbu ya nyuma?

J: Ingawa ingeweza kuwa kumbukumbu ya nyuma ya utume wa Isaya kuwa kabla ya sura 1-5, hakuna sababu ya lazima. Mungu alitoa neno kwa manabii wengi kuhubiri bila kuwapa maono ya mbinguni. Mungu angeweza kutumia Isaya kutabiri, na baada ya Isaya kuwa mtiifu kwa hilo, Mungu alimpa maono ya mbinguni na utume wa mbinguni.

Pia, katika Amosi 7:14-15 ni tu karibu na mwisho wa kitabu ambapo Amosi anatoa kumbukumbu ya nyuma ya Mungu alipomwita kuwa nabii.

S: Katika Isa 6:1, je, ni Baba au Mwana anayeketi juu ya kiti cha enzi?

J: Maandiko hayasemi, na Wakristo hawakubaliani, lakini tunaweza kuona mambo haya ya ukweli.

Katika Ufunuo 5:1-8 mfano wa kimungu unaoketi juu ya kiti cha enzi ni tofauti na Yesu Kristo.

Isaya aliona utukufu wa Yesu kulingana na Yohana 12:41. Yohana alisema hivi katika muktadha wa Isaya 6:10 na 53:1.

S: Katika Isa 6:1-13, kwa nini sehemu hii imo kama sandwich katika Isaya 1-12?

J: Ingawa Maandiko hayasemi, tunaweza kuona kwamba Isaya 6 ni kama kilele cha kati cha Isaya 1-12. Isaya 1-5 ni ya jumla na maelezo ya asili, na Isaya 7-12 ni ya kimaadili na ya kihistoria. Katika Isaya 7-11 mti unakatwa, lakini katika Isaya 11:1 na Isaya 6:13 kisiki bado cha hai kinabaki.

S: Katika Isa 6:1, kwa nini Isaya alikuwa Hekaluni; je, alikuwa kuhani?

J: Kuna majibu matatu yanayowezekana.

a) Isaya angeweza kuwa kuhani wa Walawi, lakini mstari huu kwa kweli haupigiani wala haupingi hili.

b) Isaya angeweza kuwa katika ukumbi wa kawaida wa Hekalu, ambapo Wayahudi wote wangeweza kwenda.

c) Mungu alimchukua Isaya kwenye ardhi ya Hekalu katika maono.

S: Katika Isa 6:2, kulikuwa na maserafi wenye mabawa sita wangapi?

J: Isaya hasemi. Hata hivyo, kama Serafimi (= Maserafi) ni sawa na viumbe vinne vilivyo na maisha na mabawa sita katika Ufunuo 4:6-9, kulikuwa na wanne.

S: Katika Isa 6:2, je, maserafi hapa ni sawa na makerubi katika Ezek 1:5-25; 9:3; 10:1-22; 41:18 na viumbe vinne vilivyo na maisha katika Ufu 4:6-9?

J: Wakristo wana maoni mawili.

Hapana. Biblia ingelikuwa imetumia neno moja tu kama yalikuwa sawa. Biblia inatumia maneno mawili, kwa hivyo sisi tunapaswa kufanya hivyo pia. Angalia Ufafanuzi wa Keil-Delitzsch juu ya Agano la Kale juz.7 sehemu ya 1 uk.191. Huu ni mtazamo wa Scofield kulingana na 1001 Bible Questions Answered uk.338.

Ndiyo. Hizi ni viumbe vya ajabu sana, na hakuna katika maelezo yoyote ambayo haiendani na maelezo mengine. Pia, makerubi katika Ezekieli 41:18 walionekana na uso wa kibinadamu na uso wa simba mdogo.

S: Katika Isa 6:5, kwa nini Isaya aliitikia kama alivyofanya?

J: Isaya hakufurahi kuona Mungu; badala yake Isaya amefurika na hofu ya kweli! Anajua kwamba yeye ni mtu mwenye midomo michafu, anayeishi miongoni mwa watu wa midomo michafu. Lakini tofauti na wengine, yeye anakiri na kukubali.

Sura hii ni mkanganyiko wa kupendeza wa uzuri mkubwa na hofu kubwa. Mifano mingine ya watu waliojibu kwa nguvu kuona Bwana ni Ayubu 42:5-6; Petro katika Luka 5:8; na Yohana katika Ufunuo 1:17.

S: Katika Isa 6:3, kwa nini sifa 'Mtakatifu' inarudiarudiwa mara tatu.

J: Kuna majibu mawili.

a) Kwa Kiebrania wangeonyesha wingi wa kitu kwa kurudia neno. Waulize tu wakazi wa Walla Walla, Washington kuhusu hili. Walla ni neno la Kihindi la maji, na Walla Walla ilikuwa mahali ambapo kulikuwa na maji mengi. Lakini katika Isaya 6 mtakatifu ulirudi mara mbili.

b) Hii ingeweza kuwa dokezo la siri la utatu wa Mungu: Baba, Mwana, na Roho Mtakatifu, kama vile Eusebio wa Kaisaria (318-325 B.K.), Athanasio wa Aleksandria (baada ya Nikea), Gregori wa Nyssa, Ambrosi wa Milano (370-390 B.K.), Katiba za Kitume, Hieronimo wa Stridon, Sirilo wa Aleksandria (karibu 444 B.K.), Ufafanuzi wa Keil-Delitzsch juu ya Agano la Kale juz.7 sehemu ya 1 uk.193, na wengine walivyofundisha. Yohana Kalvin na Ufafanuzi wa Maarifa ya Biblia: Agano la Kale uk.1044 hawakubaliani hata hivyo.

S: Katika Isa 6:6-7, kwa nini serafu alichukua makaa ya moto na kuipeleka midomoni mwa Isaya?

J: Kwanza msingi fulani, kisha jibu. Kitabu cha Isaya kina mshangao mwingi. Katika Isaya 1-2, watu wanahukumiwa katika mahakama ya sheria ya Mungu, na baada ya hukumu, inakuja kauli: imesamehewa. Isaya alisema alikuwa mtu mwenye midomo michafu anayeishi miongoni mwa watu wa midomo michafu. Kwa hivyo kwa nini serafu anachukua makaa ya moto yanayowaka midomoni mwake; kuichoma midomo yake? – hapana, kuisafisha. Kwa kuwa neno 'serafu' linatoka 'serap' linalomaanisha 'inayowaka' au 'inayowaka', kwa hivyo serafu kuchukua makaa ya moto kusingekuwa tatizo. Jibu liko katika Isaya 6:7-8. Kuna pointi mbili katika jibu.

Isaya 6:7 - Kuondoa udhalimu wa Isaya; Isaya alikiri kwamba alikuwa mtu mwenye midomo michafu. Hatujui kama ilikuwa lugha mbaya, maneno ya kukatisha tamaa, au dharau, lakini kwa njia yoyote hiyo ingemfanya asifae vizuri kuwa nabii anayesema maneno ya Mungu. Kumbuka kwamba Isaya hakusema, au hakuruhusiwa kusema, hadi midomo yake ilisafishwa.

Isaya 6:8 - Kumfanya mtu mwenye midomo michafu kuwa mdomo wa Mungu ili kutangaza ujumbe wa haraka, muhimu.

Kama ukijiona una kasoro ambayo ingekufanya usifae kwa eneo la utumishi wa Mungu, unaweza kuwa na haki. Lakini hata hivyo, Mungu anaweza si tu kukusamehe, bali pia kukusafisha. Kwa kweli, Mungu anaweza hata kukuita utumike vizuri kwa njia ambayo hukufaa kabla!

S: Je, Isa 6:8-9 ilikuwa mwanzo wa Isaya kuwa nabii, au kama sivyo, kwa nini alitoa unabii kabla ya hili katika Isaya 1-5?

J: Mtu anaweza kumkuja Kristo wakati mmoja, na baadaye kuwa na 'uzoefu wa kilele cha mlima' ambao unaongeza sana uhusiano wao na huduma yao. Ingawa Isaya 1-5 zilitoa muhtasari wa jumla wa huduma ya baadaye ya Isaya, hakuna kinachomzuia Isaya kutabiri mambo haya kabla ya Isaya kuona maono yake na Mungu kumwambia Isaya sasa ahubiri ujumbe huu katika Isaya 6:8-9. Wakati mwingine inachukua uzoefu wa kutisha kuongeza mwelekeo wetu kama vile Isaya alivyokuwa.

S: Katika Isa 6:9-10, ni nini Mungu anamwambia Isaya atangaze hapa?

J: Hii ni amri ya ajabu sana. Ni kwa Isaya kuwaambia watu WASIELEWA, wawe na mioyo migumu, na upofu wa kiroho! Hata hivyo, katika Isaya 6:9-10 Mungu hakusema lengo, bali matokeo.

Ujumbe Isaya aliotangaza ulikuwa rahisi. Kwa kweli, Isaya alikosolewa kama anafaa tu kufundisha watoto wa chekechea katika Isaya 28:9-10. Ujumbe kwetu ni kwamba tukiweka ujumbe wetu rahisi, watu wana uwezekano mkubwa wa kuelewa na kukumbuka. Angalau waandishi wa injili walikumbuka, kwani hii inanakiliwa katika Mathayo 13:14-15; Marko 4:10-12; Luka 8:10; na Yohana 12:39-41.

S: Katika Isa 6:9-11, kwa kuwa Isaya aliitwa na Mungu, na akifanya kazi ya Mungu kwa njia ya Mungu, ni mafanikio kiasi gani angeweza kutarajia katika huduma yake?

J: Mtu angehisi kwa ujinga kwamba bila shaka itafanikiwa. Hata hivyo, Mungu alimwambia nabii katika Isaya 6:9-11 kwamba watu, kwa ujumla, hawangetubu. Manabii wengine pia waliambiwa kwamba wangelazimika kupigana, au hawangeona mafanikio mengi, katika Yeremia 1:18-19 na Ezekieli 2:4-7.

S: Katika Isa 6:10 ni nini cha kuvutia kuhusu mstari huu?

J: Isaya, bingwa wa mitindo, ana kiasm hapa. Anazungumza kuhusu moyo, masikio, na macho, kisha macho, masikio, na moyo.

S: Katika Isa 6:11-13, hasa nini kinachosemwa hapa?

J: Watu watakuwa wasio na hisia hadi baada ya adhabu hii ya uharibifu kutokea. Isaya haulizi muda gani hadi hii ianze kutokea, kwa sababu mioyo ya watu ilikuwa tayari migumu. Badala yake, swali la Isaya linashughulikia muda gani hadi hukumu hii imalizike na kudokezwa ni kali kiasi gani itakuwa. Kama dokezo, kuna tofauti moja kuu kati ya Wayahudi/Waisraeli (kabla ya uhamisho) na Wayahudi (baada ya uhamisho). Waisraeli mara kwa mara walimgeuka katika ibada ya sanamu, na Wayahudi hawakufanya hivyo kamwe. Isaya 5:13 inasema kwamba watu wa Mungu wangeenda uhamishoni kwa sababu ya ukosefu wa maarifa yao.

S: Katika Isa 6:12-13, ni nini maana ya jibu la Mungu kwa Isaya?

J: Isaya alipaswa kutabiri hadi kifo chake au hukumu ijayo. Hata hivyo, kutakuwa na mabaki ya watu baada ya hukumu.

S: Katika Isa 6:13, ni nini mti wa mterebinthi?

J: Mti wa mterebinthi ni mti unaoenea chini ya mita 7.5. Jina lake la kisayansi ni Pistacia terebinthus ya aina palaestina.

S: Katika Isa 6:13, jinsi gani Waisraeli na Wayahudi walikuwa kama mti wa mwaloni na makonde yake?

J: Mti wa mwaloni unaweza kukatwa, lakini kisiki chake kinaweza kutuma chipukizi jipya. Makonde yanayoanzisha mwaloni mwingine yanaweza kuishi ingawa mmea mzazi unakufa.

S: Katika Isa 6:13, kuna aina ngapi za miti ya mwaloni katika Palestina?

J: Kuna karibu aina 24 za jenasi la mwaloni, inayoitwa Quercus nchini Palestina. Baadhi ya aina ni ilex, coccifea (mwaloni wa kermes), palaestina, sessiliflora, lusitanica, aegilops, na cerris.

S: Isa 7:1-17, ni muundo gani hapa?

J: Hii ni kiasm.

7:1-2 Nyumba ya Daudi inatiwa tishio.

- 7:3-6 Wana wa Isaya na mipango ya muungano wa Shamu-Samaria

- - 7:7-9 Neno la Bwana la uhakika

- - - 7:10-12 Ukosefu wa imani wa Waisraeli

- - 7:13-15 Ishara ya Bwana ya hukumu

- 7:16 Mwana wa Bikira, na muungano wa Shamu-Samaria utaharibiwa

7:17 Nyumba ya Daudi itaharibiwa

Katika kiwango kikubwa zaidi, Isaya 7-12 imeitwa 'Wimbo wa Imanueli'.

S: Katika Isa 7:2, Efraimu hapa ni nani?

J: Jina la mwana huyu wa Yakobo likawa kabila kubwa zaidi la kaskazini. Hii ilikuwa kisawe cha Ufalme wote wa kaskazini. Mfalme wa Ashuru Tiglath-pileser III alishinda majeshi yaliyounganishwa ya Shamu (Aramu) na Samaria. Ingawa alikalia tu Damasko na si Samaria, Samaria kama nguvu ya kijeshi ilipondwa.

S: Katika Isa 7:3, Shear-Yashubu alikuwa nani?

J: Huyu alikuwa mwana wa Isaya. Maana ya jina lake ni 'mabaki yatarudi'.

S: Katika Isa 7:4, Isaya anaambia Ahazi hasa kufanya nini?

J: Msemo katika Kiingereza 'angalia na uwe kimya' unamaanisha Ahazi anapaswa kuwa mwangalifu na asifanye lolote. Ahazi alikuwa na chaguo tatu za kuchagua. Ahazi angeweza 1) kushirikiana na Shamu na Samaria, 2) kushirikiana na Ashuru, au 3) kuwa wa upande wowote. Isaya kimsingi alikuwa akisema afanye la tatu, lakini badala yake Ahazi alichagua la pili. Kwa maneno mengine alichagua usalama wa Mfalme wa Ashuru badala ya usalama wa Mungu. Kama Barry G. Webb anavyosema katika The Message of Isaiah 64, 'Chochote tunachotegemea badala ya kumwamini Mungu hatimaye kitageuka na kutuangamiza.'

S: Katika Isa 7:5-6,9, ni nini umuhimu wa kutomtaja Mfalme Peka kwa jina (isipokuwa katika Isa 7:1), bali kumrejelea tu kama mwana wa Remalia?

J: Hii inaweza kuwa njia ya kudharau kwa sababu mbili. Peka hakuwa mfalme wa halali wa Israeli. Peka alimuua Pekaia na akawa mfalme (2 Wafalme 15:23-30). Katika 2 Mambo ya Nyakati 28:6, Peka aliua watu 120,000 wa Yuda. Peka alitawala miaka ishirini, naye kwa upande wake aliuawa na Hoshea katika 2 Wafalme 15:30. Pia, Remalia angeweza kuwa amechukua kiti cha enzi kwa nguvu huko Damasko. Isaya anasisitiza kwamba walikuwa wa umuhimu mdogo kiasi kwamba hata hataji majina yao. Wote wawili wangekufa ndani ya miaka miwili.

S: Katika Isa 7:8, Isaya anatabiri nini kuhusu miaka 65?

J: Isaya alitoa unabii huu karibu mwaka 734 K.K. Mwaka 734 K.K. Waashuru walishinda Ufilisti na pwani ya bahari. Mwaka 732 K.K. Waashuru walishinda Damasko, Transyordani, Galilaya, na Megido. Mwaka 722 K.K., karibu miaka 12 baadaye, ufalme wa kaskazini ulishindwa, Waisraeli wengi walihamishwa, na watu wengine wachache waliletwa. Hata hivyo, mwaka 669 K.K. (miaka 65 kutoka 734 K.K.), mfalme mwingine, Esarhadoni, alileta watu wengi zaidi ndani ya Israeli.

Mwaka 701 K.K. Waashuru walizingira Yerusalemu, lakini Mungu akaiokoa Yerusalemu kutoka kwa Waashuru. 2 Wafalme 18-20 inazungumza zaidi kuhusu hili. Kudumu, Mungu akaokolea watu Wake kupitia kifo cha upatanisho cha Masihi msalabani.

S: Katika Isa 7:8-9, ni muundo gani wa fasihi hapa?

J: Hii ina muundo ufuatao:

A1: Kichwa cha Aramu ni Damasko

- B2: Na kichwa cha Damasko ni Rezini

-- C1 na ndani ya ... itavunjwa, si tena watu

A2. Na moyo wa Efraimu ni Samaria

- B2: Na kichwa cha Samaria ni mwana wa Remalia

-- C2: Kama hutasimama kwa imani, hakika hutasimama kamwe.

Zaidi ya kuwa mashairi yaliyoandikwa vizuri, mtindo kama huu ungetuonyesha kwamba mistari ya mtu binafsi haikuongezwa au kufutwa.

S: Katika Isa 7:10-11, kwa nini Ahazi aliambiwa aombe ishara hapa?

J: Mungu alimwalika Ahazi aombe ishara au muujiza kutoka kwa Mungu. Ahazi alikataa kuomba, labda akifikiri Kumbukumbu la Torati 6:16. Lakini ombi la Isaya haikuwa kwa ishara kama Mungu ni Mungu wa Kweli, bali kama vile Gideoni kuthibitisha kwamba hii ilikuwa mapenzi ya Mungu. Lakini Ahazi hakujali kuomba, kwa sababu alikuwa amefanya mipango yake bila kujali mapenzi ya Mungu.

Badala yake, Ahazi alichagua kutoomba ishara, na kwa hivyo Ahazi hakupewa ishara ya kupendeza akuone. Badala yake, Mungu alitoa utimilifu wa mara mbili wa unabii huu. Neno 'mwanamke' hapa linaweza kutafsiriwa kama 'msichana mdogo' au kama 'bikira'. Mke wa Isaya alikuwa na mtoto ambaye alitoa utimilifu wa haraka wa unabii huu. Hakuna kinachoonekana cha muujiza hasa kuhusu kuzaliwa huku hata hivyo. Karne baadaye, Yesu angezaliwa kwa bikira.

Inaweza kuthibitishwa kwamba kutafsiri neno hili kama bikira si 'uvumbuzi wa Kikristo', kama tafsiri ya Kigiriki ya Septuaginta, iliyoandikwa karne nyingi kabla ya Kristo, ilitafsiri neno hili kama parthenos, au bikira. Mwongozo wa Asimov wa Biblia wa kutilia shaka uk.532 unashindwa kuonyesha hili, kwa makosa ukisema badala yake kwamba mtazamo wa Wakristo unategemea neno lililotafsiriwa katika Toleo la Mfalme Yakobo. (Baadaye, uk.781 Asimov kwa makosa anasema kwamba kulifanya neno hili kama 'bikira' kunarudi kwa Mathayo, wakati Septuaginta ilikuwa na neno hili muda mrefu kabla.)

S: Katika Isa 7:10-12, je, Ahazi hakutaka kuomba alipokuwa ambiwa aombe?

J: Juu ya uso, inaonekana Ahazi hakutaka kutenda dhambi kwa kumjaribu Mungu. Hata hivyo, Ahazi hakumfuata Mungu, wakati Mungu kupitia Isaya alimwagiza aombe.

Ahazi alijua moyo wake mwenyewe. Labda hakuwa na imani ya kumwamini Mungu atafanya kazi katika hali hii, na alikuwa na wasiwasi kuwa katika hali ambapo imani ilihitajika.

Kama tuko katika hali kama hiyo, kumbuka kwamba ni Mungu anayefanya kazi, si sisi.

Ahazi alimwamini Mungu kwa akili. Hata hivyo, wakati huu, hakumwamini Mungu kumkabidhi. Katika mfano wa Yesu wa udongo mwinne, Kristo alitaja wale wangeamini, lakini wangeanguka wakati wa msumbuko au mateso. Hii ni mfano wa utauwa wa nje na unafiki wa ndani. Lakini kwa bahati mbaya, Ahazi si peke yake.

S: Katika Isa 7:13, jinsi gani Ahazi alimchoshea Mungu, na jinsi gani watu wanaweza kumchoshea Mungu leo?

J: Si tu Ahazi aliyemchoshea Mungu, bali Nyumba ya Daudi, yaani wafalme wa Yuda, walikuwa wamemchoshea Mungu. Walikuwa na uonyesho wa kumfuata Mungu, lakini hawakumtii katika mioyo yao.

Leo Mungu anaweza kuchoka na watu wanaomheshimu Mungu kwa midomo yao, lakini wakiwa na mioyo yao mbali na Mungu (Mathayo 15:8-9; Isaya 29:13).

S: Katika Isa 7:14 na Isa 8:8, je, 'Imanueli/Emmanuel', linalomaanisha 'Mungu pamoja nasi' au 'Mungu yuko pamoja nasi' linarejelea Yesu Kristo?

J: Ndiyo, kulingana na Mathayo 1:20-23. Pia, maandishi ya Ugariti yanatumia msemo sawa kutangaza kuzaliwa kwa ukoo wa kifalme. Kwa njia ya habari, ingawa el ilikuwa sehemu ya kawaida ya jina, Emmanuel haijulikani katika Biblia kama jina au cheo hadi matumizi yake hapa. Tertullian katika Against Marcion kitabu 3 ch.12 (207 B.K.) pia anazungumzia hili.

Kama dokezo la kihistoria, Mkristo wa kwanza kutumia vifungu hivi katika apologetiki alikuwa Irenaeus wa Lyon katika Against Heresies uk.452 (iliyoandikwa karibu 182-188 B.K.). Origen (225-254 B.K.) pia alitaja hili kama la Kimasihi katika Origen Against Celsus kitabu 1 ch.36 uk.411.

S: Katika Isa 7:14, kwa kuwa Masihi ataitwa Imanueli, kwa nini aliitwa Yesu katika Luka 1:31?

J: Mkristo wa Kichina alishangaa sana kuhusu hili, na hapa kuna jibu alilompa.

Ulipozaliwa, ulipewa jina gani? Lilikuwa jina lako la Kichina, sivyo? Sasa nchini Amerika, jina gani wenzako wa kazi wanakuita? Ni jina lako la Kiingereza, sivyo? Kwa njia kama hiyo, 'jina la kuzaliwa' halisi la Masihi ni 'Yesu'. Hata hivyo, Yesu ni Mungu, na ana cheo cha 'Imanueli', Mungu pamoja nasi.

S: Je, Isa 7:14-16 inarejelea mfalme wa Ashuru, Hezekia, au Yesu?

J: Hii ni mfano wa unabii wenye utimilifu wa pande mbili. Kwanza kabisa, neno la Kiebrania la 'wewe' hapa ni wingi. Unabii huu uwezekano unamrejelea mtu wakati huo, labda mwana wa Isaya aliyechukuliwa mimba kwa njia ya kawaida, pamoja na kuzaliwa kwa bikira kwa Yesu. Neno 'bikira' hapa ni la kuvutia. Kuna maneno mawili ya Kiebrania kwa bikira. Neno moja la Kiebrania (betulah) linamaanisha tu mtu asiyewahi kulala na mwanaume, lakini hilo si neno lililotumika hapa. Neno lililotumika (almah) lina maana mbili: asiyewahi kulala na mwanaume na pia msichana mdogo kwa ujumla. Kama uthibitisho kwamba neno la pili lilieleweka pia kama 'bikira', tafsiri ya Kigiriki ya Agano la Kale inayoitwa Septuaginta ilitumia neno parthenos, ambalo linamaanisha bikira peke yake. Ensaiklopidia ya Matatizo ya Biblia uk.267-268 pia inaonyesha kwamba katika matumizi saba ya neno la Kiebrania almah katika Biblia, kila wakati inarejelea msichana mdogo asiyewahi kulala na mwanaume.

Kihistoria, Tertullian's Five Books Against Marcion kitabu 3 sura 13 (207 B.K.) alijibu pingamizi hili. Anasema, 'Hata hivyo, wanakanushwa na kuzingatia hili, kwamba hakuna kitu cha asili ya ishara kinachoweza kutokea kutoka kinachokuwa tendo la kila siku, ujauzito na kuzaa kwa msichana mdogo. Mama bikira anastahili kuchukuliwa kwamba amependekezwa na Mungu kama ishara...'

S: Katika Isa 7:14-16, kwa kuwa maneno ya Kiebrania ha almah yanaweza kumaanisha 'msichana mdogo' pamoja na 'bikira', kwa nini Matt 1:23 inasema Isaya 7:14-16 inazungumzia bikira kuwa na mwana? Je, hiyo haikutimizwa wakati wa Isaya?

J: Unabii mwingi una utimilifu wa pande mbili. Hasa Isaya 7:14-16 inatumia neno la Kiebrania almah ambalo linaweza kutafsiriwa 'msichana mdogo' au 'bikira'; ni neno lile lile linalotumika kwa mtoto Miriamu, aliyekuwa wote wawili, katika Kutoka 2:8. Kulikuwa na neno lingine la Kiebrania kwa 'bikira', betulah (kama neno la Kiakadi batultu), lakini hilo halijakutumika hapa. Unabii ulitolewa mwaka 735 K.K., Shamu iliangushwa mwaka 732 K.K., na miaka 12 au 13 baadaye unabii ulitimizwa kwa Waashuru kuiharibu na kuhamisha Israeli.

Sababu moja ambayo betulah ingeweza kutotumika ni kwa sababu katika matumizi ya kale haikumaanisha bikira kila wakati. Kwa mfano, betulah inamaanisha mwanamke aliyeolewa katika Yoeli 1:8 na Yeremia 25 mara nyingi.

Unabii huu pia ulirejelea kuzaliwa kwa bikira. Kama uthibitisho kwamba ulieleweka hivyo, Septuaginta, iliyotafsiriwa zaidi ya miaka mia moja kabla ya kuja kwa Kristo, ilitafsiri neno parthenos ambalo linaweza tu kumaanisha bikira. Kwa hivyo, ingawa tafsiri ya Septuaginta haikuweza kutafsiri maana zote mbili, inathibitisha kwamba watafsiri wa Kiyahudi walikubali kikamilifu maana ya 'bikira'.

Pia, Maneno Magumu ya Biblia uk.300-302 ina pointi tatu za kueleza

a) 'wewe' ni wingi. Hii inamaanisha ishara iko kwa Nyumba yote ya Daudi, si kwa Ahazi peke yake.

b) Neno 'almah linaweza kurejelea msichana mdogo au bikira, lakini hakuna mfano mmoja ambapo linamaanisha mwanamke aliyeolewa.

c) Kifungu cha kueleza kabla ya 'almah (ha'almah) kinapaswa kufanya hii itafsiriwe kama 'bikira/msichana mdogo'.

S: Katika Isa 7:14-16, je, utimilifu wa haraka wa unabii huu ungeweza kuwa kuzaliwa kwa Hezekia, mwana wa Ahazi?

J: Hapana, kwa sababu Hezekia angekuwa tayari amezaliwa na alikuwa na karibu miaka kumi wakati wa unabii.

S: Katika Isa 7:14, nani alikuwa mwanamke aliye katika utungo wakati huo?

J: Unabii huu una utimilifu wa pande mbili. Utimilifu wa mwisho ni Mariamu mama wa Yesu.

Hii haikuweza kuwa mke wa Isaya, kwa sababu mke wa Isaya alikuwa tayari na mtoto (Shear-Yashubu) na kwa hivyo hakuwa bikira, na mtoto wa Isaya hakuitwa Imanueli. Kwa upande mwingine, hii ingeweza kurejelea mwanamke aliyeposabiwa kama mke wa pili wa Isaya, kwa sababu mke wake wa kwanza labda alikufa muda mfupi baada ya Shear-Yashubu kuzaliwa.

Hitimisho: Leo hatuwezi kusema ni nani mwanamke alikuwa kwa utimilifu wa haraka, isipokuwa kwamba mwana haukuwa Hezekia. Hata hivyo, utimilifu wa mwisho ulikuwa na Mariamu na Yesu, kama Mathayo 1:23 inavyosema.

S: Katika Isa 7:15, je, hii inaunga mkono dhana ya umri wa uhasibu?

J: Inaunga mkono, lakini haithibitishi. Kuna umri, ambao unaweza kutofautiana kwa watoto tofauti, wanapofahamu wema na uovu. Warumi 4:15 inaonyesha kwamba dhambi bado inatokea, lakini haihesabiwi kama ukiukwaji wakati mtu hakuweza kujua ilikuwa vibaya.

Wakristo wengi wanafikiria watoto wachanga na wadogo ambao hufa, kwa kuwa hawajafanya dhambi za makusudi, watakwenda mbinguni kupitia Yesu. Yesu bado anahitajika kama Mwokozi wao ili asafishe asili yao na kusamehe dhambi zao zisizokusudiwa.

Mtazamo mbadala ni kwamba mara tu baada ya kifo, watu wanaokufa bila maarifa ya kuweza kukubali au kukataa Yesu watapewa nafasi ya kufanya uamuzi ule ule wangeufanya kama wakiwa hai. Msaada (lakini si uthibitisho) wa hili unapatikana katika 2 Petro 3:19-20 na 2 Petro 4:5-6.

Mtazamo wa tatu ni kwamba kwa kuwa waadilifu na wasio waadilifu watafuliwa wakati wa Milenia, wale hawakupata nafasi kabla watapata nafasi basi. Unaweza kusoma kuhusu Milenia katika Ufunuo 20:2-11.

S: Katika Isa 7:20, je, ni kudharau Mungu kuitwa 'nywele', kama Ahmad Deedat Mwislamu anavyodai?

J: Isaya 7:20 haisemi hasa kwamba Mungu ni mnyoa nywele, lakini kwa mfano Mungu atashirikiana na Waashuru kunyoa ndevu za Waisraeli wasiomcha.

Kuna 'pointi' mbili za 'uso'. 1) Wembe hutoa kunyoa karibu, na wangekuwa na upigano wa karibu na kisu cha Kiashuru karibu na ngozi yao. 2) Katika utamaduni huo, ilikuwa ni tusi kunyoa ndevu za mwanaume dhidi ya mapenzi yake, kama 2 Samweli 10:4 inavyoonyesha. Taifa lingeaibishwa na Waashuru.

S: Katika Isa 7:21-25, hasa nini kinachotabiriwa hapa?

J: Hii inarejelea mabadiliko ya hali ya hewa taratibu katika Israeli. Israeli leo, bila umwagiliaji, ingekuwa kame zaidi kuliko ilivyokuwa katika nyakati kabla ya Kristo.

S: Katika Isa 8:1-9:4, ni muundo gani wa sehemu hii?

J: Muundo ni mgumu kidogo; kuna maneno manne ya unabii na tafakari mbili.

Unabii wa wakati wa giza

Isa 8:1-4 Neno la kwanza la unabii: Haraka kuteka, haraka kunyakua

Isa 8:5-10 Neno la pili la unabii: Mto wa upole au mto mkali

Isa 8:11-15 Neno la tatu la unabii: Jiwe la kujikwaza

Isa 8:16-18 Tafakari: Funga maneno ya unabii na utumaini kwa subira

Isa 8:19-22 Tafakari: Puuza manabii wa uongo nausikilize maneno ya Mungu.

Baada ya hayo, unabii wa wakati wa nuru

Isa 9:1 Tafakari: Hakuna tena giza: asubuhi inakuja

Isa 9:2-7 Neno la nne la unabii: Wale wanaotembea gizani wameona nuru kuu

S: Katika Isa 8:1 neno hili linapaswa kutafsiriwa kama 'kiti cha kukunjua' au 'ubao'?

J: Neno la Kiebrania hapa, gillayon, linamaanisha tu uso mkubwa wa gorofa wa kuandikia, kwa hivyo linaweza kutafsiriwa kwa njia yoyote. Labda lilikuwa bango kubwa.

S: Katika Isa 8:1-4, kwa nini Isaya ataita mwanaye Maher-Shalal-Hash-Baz na jina hili liandikwe?

J: Jina hilo, linalomaanisha 'haraka kuteka, haraka kupata nyara' linaashiria kwamba utajiri wote wa Damasko na Samaria ungehamishiwa Ashuru. Hili ndilo jina refu zaidi la mtu binafsi katika Biblia. Aliandika jina hilo hekaluni kana kwamba ni hati ya umiliki. Isaya, akiwakilisha Mungu, anahamisha haki ya umiliki wa utajiri wa Damasko na Samaria kwenda Damasko. Muda wa Isaya 7 ulikuwa inaonekana kabla ya Ahazi kufanya uamuzi kuhusu kama asaidie Samaria na Damasko, aombe msaada wa Ashuru dhidi yao, au awe wa upande wowote. Muda wa neno katika Isaya 8 ni inaonekana baada ya Ahazi kufanya uamuzi wa kwenda na utajiri wa Ashuru.

Wakati mwingine maadui na kinachoonekana kama matatizo makubwa ya kushughulikia sasa, hivi karibuni yataisha bila wewe kufanya lolote. Jinsi gani unafahamu wakati unapaswa a) kuwa kimya yaani kutokua na mwitikio kupita kiasi, na b) kuingia haraka kushughulikia tatizo? Hapa ndipo tunahitaji uongozi wa Mungu. Lakini zaidi ya hilo tunahitaji amani ya Mungu. Kuna hatua nne kwa mgawanyiko wowote au mgawanyiko unaoonekana: 1) sali, 2) fanya anachotaka Mungu, 3) Wasiliana na yeyote unaohitaji kuzungumza naye, na 4) kuwa na amani kuhusu hilo, kwa kuacha matokeo kwa Mungu. Kama Malkia Esta alivyosema katika Esta 4:16 'na kama nitaanguka, nitaanguka!'

S: Katika Isa 8:2 na 2 Fal 10:10-12, tunajua nini kuhusu Uriya huyu?

J: Uriya huyu alikuwa kuhani, si askari aliyeuawa wakati wa Daudi. Alikuwa inaonekana kuhani mkuu, kwa sababu alibadilisha ibada hekaluni ili ijumuishe miungu ya kipagani ya Damasko chini ya mfalme Ahazi wa Yuda. Unaweza kusoma zaidi kuhusu hilo katika 2 Wafalme 10:10-12.

S: Katika Isa 8:3, ni nani nabii mke? Je, yeye pia alitabiri?

J: Huyu ni mke wa Isaya. Ingawa angeweza kuwa ametabiri, labda aliitwa 'nabii mke' kwa sababu alikuwa mke wa nabii.

S: Katika Isa 8:6, ni nini maji ya Shiloah?

J: Inaitwa pia Chemchemi ya Siloamu, hii ilikuwa chemchemi ya siri, inayotiririka polepole chini ya ardhi iliyokuwa chanzo cha maji cha Yerusalemu. Mkondo huu wa kuendeleza maisha ulilinganishwa na mafuriko makali ya Mto Frati. Yoshua 24:15 pia unarejelea Frati kama 'Mto' tu. Walimkataa (ma'as kwa Kiebrania) Shiloah na kufurahi (mesos kwa Kiebrania) katika anguko la Rezini kupitia mshirika wao Ashuru.

S: Katika Isa 8:8, jinsi gani neno 'Imanueli' linavyohusiana na Yesu?

J: Imanueli hapa linamaanisha 'Mungu atuwe pamoja nasi', na muktadha ni wa kukata tamaa, kama 'Mungu utusaidie.' Ingawa mstari huu hautuambii chochote maalum kuhusu Yesu, marudio haya ya neno la unabii wa Kimasihi katika Isaya 7:14 yanatufundisha jinsi tunavyoweza kutegemea ahadi za Mungu. Maji makali ya Frati yanamaanisha taifa la Ashuru, na uwezekano wa Wababiloni, ambayo ingekaribia kuzamisha Yuda, 'hadi shingo yake'.

Lakini, kama Ufafanuzi wa Maarifa ya Biblia: Agano la Kale uk.1051 unavyosema, 'neno Imanueli lilihakikisha wasikivu kwamba Mungu hakuwacha watu Wake wa agano na angekuwa pamoja nao.'

Kwa kweli, neno 'Imanueli' ndilo neno la msingi katika Isaya 8:1-10. Ukisoma Isaya 8:1-8a, na kusimama katikati ya mstari wa 8, mtu angeweza kupata hisia kwamba 'mafuriko' haya ya jeshi yatakuwa makali kiasi kwamba Yuda itaisha milele. Lakini ahadi ya Mungu ya Imanueli ingetimizwa, hivyo kuhakikisha kwamba Yuda ingeokoka. Isaya 8:8b-10 ni tofauti wazi na mistari inayotangulia. Mataifa hayo yanayovamia yangevunjwa. Kwa kushangaza, haina ahadi kuhusu Yuda kushinda, bali kuvunjwa kwa maadui wa Mungu, na kurudia ni nani anayevunja, Isaya 10:10b inasema, 'kwa maana Mungu yuko pamoja nasi.'

S: Katika Isa 8:12, jinsi gani unavyofahamu kama njama inahusika au la?

J: Njia baadhi ya watu wanavyofahamu ni kwa maoni ya umma. Kama wengine unaowakaribisha wanasema kitu ni njama basi unafikiri ni hivyo. Wanasema haiwezekani, basi si. Njia hii haina ukweli na ushahidi. Na labda hawajali hata.

Njia bora ni kutazama ushahidi, lakini si wewe tu peke yako bali pia na wengine.

1) Kuwa wazi kwa chaguo kwamba kitu ni njama, na kuwa wazi kwa chaguo kwamba si, bila kujali jinsi mtazamo mmoja unavyoweza kuchukiwa. Pia kuwa wazi kwa hitimisho kwamba huwezi kusema kwa uhakika kwa njia yoyote.

2) Kusanya ushahidi wote, pande zote mbili, si upande mmoja tu.

3) Tupa ushahidi mbaya. Kwa mfano, mtu anayeheshimiwa wa umma anapokusema kitu ni au si kwa njia fulani, na hawatoi ushahidi wowote kabisa, unaweza kutupa hilo. Mara nyingi wataalamu wanaojulikana na wenye maarifa katika uwanja mmoja wanazungumza kwa mamlaka kuhusu kitu katika uwanja mwingine, na mamlaka yao huko ni ya bure kabisa. Lakini hakikisha una kichujio cha kawaida. Watu wakati mwingine hawatakubali ushahidi unaokwenda dhidi ya wanachotaka kuamini isipokuwa ni uthibitisho wa karibu wa chuma. Lakini watakubali ushahidi dhaifu, na hoja zenye kasoro, mradi tu inaunga mkono upande wao.

4) Angalia uthabiti wa hoja. Kwa mfano, baadhi (lakini si zote) hoja za utoaji mimba zingehudumia sawa kama hoja za kuua watoto sekunde chache kabla hawajazaliwa, au hata baadaye. Baadhi (lakini si zote) hoja za kupinga utoaji mimba zingehudumia sawa kama hoja dhidi ya uzazi wa mpango, njia ya mdundo au vinginevyo.

5) Usieleze kila wakati nia za upande wa pili kwa faida na uadui. Wakati mwingine ni upuuzi tu. Au wakati mwingine unaweza kuwa katika makosa. Au kwa kina zaidi, wanaweza kuwa na makosa zaidi, lakini kuna sehemu ndogo ya wanachosema ambayo ni halali.

6) Fanya uamuzi. Hata hivyo, wakati mwingine uamuzi unaweza kuwa si upande wowote mkali, au unaweza kuhitaji kuwa imara sana kwa njia moja, au inaweza kuwa njia ya tatu. Au hitimisho lako linaweza kuwa huwezi kujua.

Wakati mwingine unaweza kujifunza, kisaikolojia, kwa nini baadhi ya watu wanaamini uongo kwamba holocaust haikutokea, dunia ni bapa, watu hawakufika mwezini, au Mohammed hakufa kamwe.

S: Katika Isa 8:14, jinsi gani Mungu ni mahali pa usalama?

J: Ingawa mahali pa usalama ni mahali patakatifu, hiyo si pointi kuu hapa. Badala yake, Hekalu lilikuwa mahali pa usalama, na Mungu ni kimbilio, kiasi kwamba mtu anayetafuta kimbilio katika Mungu kama mahali pake pa usalama, Mungu atamhifadhi. Sehemu ya mwisho ya Isaya 8:14 inayorejelea BWANA, inanukuiwa katika 1 Petro 2:8 kama ikirejelea Kristo.

S: Katika Isa 8:18, ni lini unabii huu ulitimizwa?

J: Unabii huu ulikuwa na utimilifu wa moja kwa moja katika maisha ya Isaya, wakati Ashuru ilishinda Damasko na Samaria na utimilifu wa siku zijazo.

S: Katika Isa 8:19-20, hasa nini kibaya kuomba ushauri kutoka kwa watabiri na wapiga ramli?

J: Mungu alisema usifanye hivyo. Tunaweza kuona angalau sababu tatu kwa nini Mungu alisema hivyo.

1. Kukosa kutumainia uangalizi na uongozi wa Mungu. Tunaweza kumwamini Mungu kutukumbusha kila kitu tunachohitaji kujua, ingawa huenda si kila wakati kila kitu tunachotaka kujua.

2. Kuamini utabiri au roho si kuukabidhi maisha yetu kwa Mungu. Kuamini washauri wa kichawi na roho pia kutufungua kwa ulimwengu wa kishetani wa uchawi.

3. Hatimaye, kwa kuwa watu walifanya hivi, Mungu aliificha (na uongozi wake) kutoka kwao kulingana na Isaya 8:17.

Yeremia 2:13, katika muktadha wa ibada ya sanamu, inasema, 'Watu wangu wametenda dhambi mbili: Wameniacha mimi, chemchemi ya maji ya uzima, na kuchimba visima vyao wenyewe, visima vilivyovunjika ambavyo haviwezi kushika maji.' (NIV).

Isaya 8:20 inaweza kutafsiriwa kama 'kunong'ona na kunung'unika', lakini pia inaweza kutafsiriwa kwa njia ya mzaha kama, 'piga keke na omboleza'.

S: Katika Isa 8:19-20, je, hii inahusiana na Umorumoni?

J: Hii inahusiana na wote wanaoomba ushauri kutoka kwa uchawi na wafu, si Umorumoni peke yake. Hata hivyo, inahusiana na Wamorumoni kwa njia angalau tatu.

Kutazama kioo kilikuwa mazoea ya kichawi katika karne ya kumi na tisa, ambapo mtu angekuwa na dai la kuweza kupata hazina iliyozikwa kwa kutazama kwenye kioo. Hii ilikuwa ya kawaida sana, hata hivyo, huko New York kulikuwa na sheria dhidi ya hili. Joseph Smith, Jr. katika kijiji kidogo cha Palmyra, New York, alihukumiwa kwa uhalifu mdogo wa kutazama kioo. Kumbukumbu za mahakama zimepatikana zinazothibitisha hili.

Jiwe la kutazamia. Joseph Smith aliendelea kutoka kutazama kioo hadi kudai kutafsiri Kitabu cha Mormoni kwa kutazama jiwe ndani ya kofia.

Kitabu cha Ibrahimu cha Kimorumoni kilidaiwa kutafsiriwa kwa njia ile ile, kutoka kwenye maandishi fulani ya zamani ya Kimisri ya papyri. Tuna papyri hizi leo, na si ya kusema, tafsiri ya Joseph ilikuwa udanganyifu. Joseph hata aliandika Alfabeti na Sarufi ya Kimisri, ambapo inaonekana alijaribu kuwafundisha wengine toleo lake la 'Kimisri kilichoboreshwa'.

S: Je, Isa 9:1 na Isa 9:2 zinaendana, au Math 4:14-16 zilikosea kuziunganisha?

J: Zinaendana kwa sababu Isaya 9:1 ni mpito na sehemu zote mbili.

Isaya 9:1 kwa kweli inaitwa Isaya 8:23 katika Biblia za kisasa za Kiyahudi na Biblia Mpya ya Yerusalemu. Kwa kweli Isaya 8:22 na 9:1 zinahusiana, kwa sababu Isaya 8:22 inazungumza kuhusu watu katika giza na Isaya 9:1 inazungumza kuhusu kutokuwa na giza tena.

Hata hivyo, Isaya 8:22 inazungumza kuhusu watu ambao watafukuzwa katika giza, Isaya 9:1 inasema hakuna tena giza kwa Zebuloni na Naftali, na Isaya 9:2-7 inasema jinsi watu waliokuwa gizani watakavyoona nuru kuu.

Ni ya kuvutia kwamba Asimov anajaribu kusema kwamba wale waliokuwa katika huzuni wataondolewa katika Isaya 9:1 hauhusiani na wale waliokuwa gizani na wameona nuru kuu katika mstari unaofuata moja kwa moja.

S: Katika Isa 9:1-2, jinsi gani ilitimizwa kwamba Galilaya ya Mataifa ingejaliwa?

J: Yesu alitumia muda mwingi katika nchi hii, iliyokuwa mashariki ya Ziwa la Galilaya. Msemo wa Kiebrania unaweza kumaanisha 'kivuli cha kifo' au 'nchi ya giza'. Unabii huu ulitimizwa waziwazi kulingana na Mathayo 4:15-16. Kando na hilo, Isaya 9:1 katika Biblia za Kikristo inaitwa Isaya 8:23 katika Biblia za Kiyahudi, kama vile maandishi ya Kimasora na tafsiri ya kisasa ya JPS. Hata hivyo, maudhui ni sawa.

Wazo kwamba Masihi angeanza kutokea kwanza Galilaya lipo pia katika Talmud ya Kiyahudi na Midrash ya Kiyahudi kulingana na Litteratur-blatt des Orients, 1843 safu.776.

S: Je, Isa 9:1,6,7 inaweza kurejelea Baha'u'llah wa Baha'i, kwa kuwa Yesu hakuwa na serikali juu ya mabega Yake (Baha'u'llah and the New Era uk.261-262)?

J: Hapana, serikali itakuwa juu ya mabega ya Yesu atakapokuja tena Yesu. Hii haiwezi kurejelea Baha'u'llah kwa sababu:

a) Baha'u'llah hakuitwa Mungu wa Nguvu (Isaya 9:6)

b) Baha'u'llah hakuvunja nira inayomlemea watu wa Galilaya kama vile siku ya kushindwa kwa Midiani. (Isaya 9:4)

c) Baha'u'llah hakutawala hata, na Baha'i hawadai Baha'u'llah atarudi tena.

d) Ingawa Baha'i wangetaka kutawala ulimwengu, Nyumba yao ya Kimataifa ya Haki ni kitu kisichohusika kwa upande wa siasa na serikali katika karne ya 20 na 21.

S: Katika Isa 9:6, pele' (kwa Kiebrania) inamaanisha nini hapa?

J: Kwanza kabisa, ni nomino hapa na si kivumishi; umbo la kivumishi ni pel'i. Neno la Kiebrania lina maana pana zaidi kuliko kwa Kiingereza. Miundo yote miwili inaweza kumaanisha ya kipekee, iliyotukuka, au ya kuvutia (kwa maana nzuri au mbaya kama katika 2 Samweli 13:2). Inaweza kumaanisha kitu ambacho Mungu peke yake anaweza kufanya, yaani cha kimuujiza. Kwa kweli tuna msemo wa kisasa ambao uko karibu sana na kipengele hiki cha pele': 'nje ya ulimwengu huu'.

Malaika wa Bwana alipomtembelea baba wa Samsoni Manoah, na Manoah aliomba jina lake, malaika aliuliza Manoah kwa nini Manoah aliomba jina la malaika, kwa kuwa lilikuwa 'la ajabu'. Hii haikumaanisha kwamba ajabu lilikuwa jina la malaika, bali kwamba jina la malaika lilikuwa kiasi kwamba watu hawakuruhusiwa kujifunza, au labda hawakuweza kujifunza.

S: Katika Isa 9:6-8, je, hii inarejelea Kristo?

J: Ndiyo. Kristo ni Kigiriki kwa Masihi, na hii ni unabii wa Kimasihi bila shaka, kwani Masihi atakata

a) Watawala watu (Isaya 9:6,7

b) Tawala juu ya kiti cha enzi cha Daudi (Isaya 9:7)

c) Kutoka wakati huo na milele (Isaya 9:7)

Mwongozo wa Asimov wa Biblia wa kutilia shaka uk.534 unasema maneno kama hayo ya kuvuta ya mfalme bora yanaweza kurejelea kutawazwa kwa mfalme kama Hezekia. Hata hivyo, Hezekia alikuwa tayari amezaliwa, na alikuwa na karibu miaka 10, wakati wa unabii wa Isaya 7-9. Kwa kupendeza katika Talmud b. Sanhedrin 94a Bar-Kappara anasema kwamba Mungu awali alitaka kumfanya Hezekia Masihi na Senakeribu Gog na Magog, lakini kwamba Hezekia hakustahili.

S: Katika Isa 9:6, jinsi gani Yesu alileta amani, kwa kuwa ulimwengu si wa amani leo?

J: Katika kuja kwake kwa kwanza Yesu alitupa amani ndani ya mioyo yetu. Si hadi kuja kwake kwa pili ambapo Yesu atafanya mapigano yasimame na kuleta amani duniani. Bila shaka, hatimaye kutakuwa na amani mbinguni.

S: Katika Isa 9:6, jinsi gani Yesu anaweza kuitwa 'Baba wa Milele' na Utatu kuwe wa kweli?

J: Modalists na Wapentekosti wa Umoja mara nyingi huleta pingamizi hili. Yesu ni baba wa wokovu wetu, na Baba yuko ndani ya Yesu, lakini bado wanabaki tofauti. Ensaiklopidia ya Matatizo ya Biblia uk.268 inasema kwamba msemo wa Kiebrania abi'ad unaweza kutafsiriwa kama 'baba wa milele' au 'baba wa umilele'. Hata hivyo, Isaya 9:6 inarejelea mwana, ambaye ni mtoto aliyezaliwa. Bila shaka, kama mimi ni mwana na baba, Mwana anaweza kuwa baba wa uhai wetu wa milele bila kuwa baba wake mwenyewe.

Sehemu ya 'milele' inarejelea Yesu kuwepo kabla ya mwanzo wa wakati. Yesu ni Baba kwa maana kwamba Mungu Baba anakaa ndani ya Yesu, ambaye ni baba wa wokovu wetu, utawala wake wa kibaba.

S: Katika Isa 9:6, kwa kuwa Yesu ni 'Mungu wa Nguvu', je, hii ni tofauti na 'Mungu Mwenyezi'?

J: Hapana. Mashahidi wa Yehova wanasema hivi katika Reasoning from Scriptures, 1989 uk.413-414. 'Je, hii inamaanisha kwamba, kwa sababu Yesu Kristo ametabiriwa kuitwa "Mungu wa Nguvu" katika Isaya 9:6, Yesu lazima awe Yehova? Tena, muktadha unajibu, Hapana!... Katika Isaya 10:21 Yehova anarejelewa kama "Mungu wa nguvu," kama vile Yesu katika Isaya 9:6; lakini Yehova peke yake anaitwa kila wakati "Mungu Mwenyezi." - Mwanzo 17:1.' Kwa hivyo Mashahidi wa Yehova wenyewe, huku wakikanusha kwamba Yesu ni Yehova au Mungu Mwenyezi, wanafundisha kwamba Yesu 'anastahili kurejelewa kama mungu.'

Mashahidi wa Yehova wanasema hivi kwa sababu wanakataa kukubali ukweli mmoja: kuna Mungu Mmoja tu kwetu kumfuata. Kuna Bwana Mmoja tu kwetu kumtii. Wanajaribu kusema kwamba Yesu ni 'mungu' mdogo wa pili wa 'nguvu'. Wanasema kwamba Yesu si Mungu katika ibada au maombi kwake, bali kwa jina tu [na jina tupu kabisa!] watu wana Mungu Mmoja katika maeneo yao ya ibada au miungu mingi. Katika makanisa ya Mungu, tunamheshimu Mungu peke yake.

Mungu Baba, Mungu Mwana, na Mungu Roho ni viumbe tofauti, lakini wao ni Mungu Mmoja usiotengwa.

S: Katika Isa 9:6, je, 'Mungu wa nguvu' inaweza kumaanisha 'shujaa kama mungu' tu?

J: Hapana, ingawa mkosoaji kiliberali alidhani hivyo. Neno hili la nguvu moja linarejelea Mungu katika Isaya 10:21.

S: Katika Isa 9:6, je, kuna ushahidi kwamba Wayahudi walichukua hili kuwa unabii wa Masihi?

J: Ndiyo. Midrash ya Kiyemen 349-350 na Pereq Shalom uk.101 zinaonyesha kwamba baadhi ya Wayahudi walichukua hili kuwa la Kimasihi.

S: Kwa nini Isa 9:8-10:4 inaweka mistari hii ya msiba na maangamizi mara tu baada ya mistari hii ya ahadi?

J: Hebu tuchukue hatua nyuma na tutazame kifungu kipana zaidi.

Isaya 7:1-16 (ahadi kwa Yuda na msiba kwa Samaria) Isaya 7:17-25 (msiba kwa Yuda) Isaya 8:1-4 (ahadi kwa Yuda na msiba kwa Samaria), Isaya 8:5-15 (msiba kwa Yuda); Isaya 8:16-18 (kusubiri ahadi), Isaya 8:19-22 (msiba), Isaya 9:1-7 (ahadi), Isaya 9:8-21 (msiba). Unabii wa Isaya unabadilika kati ya ahadi na msiba.

Sehemu hii ya Isaya inaweza kuchukuliwa kama wimbo au shairi, na kiitikio kinachoendelea ndani yake kiko katika Isaya 5:25f; 9:12f; 9:17f; 9:21f: 10:4f.

Lakini mada hizi zinazobadilika si 'mizunguko' bali badala yake mzunguko wa kushuka chini. Kifungu chote kinazungumza kuhusu kuoza kwa maadili (9:9,17) Ashuru ingewadhulumu (9:12), kisha kuvunjika kwa kijamii (9:20-10:2), kuporomoka kwa kitaifa kwa ushindi wa Kiashuru (10:3-4).

S: Katika Isa 9:10, ni nini maana ya 'matofali yanayoanguka'?

J: Hii labda inarejelea tetemeko la ardhi wakati wa utawala wa Mfalme Yeroboamu II (karibu 786-746 K.K.). Hii pia imetajwa katika Amosi 4:1 na 4:11. Kwa mfano viongozi na muundo wa jamii utaanguka na kutawanyika mbele ya Waashuru pia.

S: Katika Isa 9:14-16, kwa nini Isaya anarejelea kichwa na mkia?

J: Tamathali ya usemi hii inaitwa merism, ambapo mwisho mbili unatajwa kama njia ya kusema kila kitu kati yao pia. Viongozi wa kilimwengu walikuwa waovu, na viongozi wa kidini walikuwa waovu. Watu wangeweza kugeuka wapi kwa mafundisho, mfano, au mamlaka ya kimungu? Kwa hivyo tatizo lilikuwa hasa viongozi wa kilimwengu, viongozi wa kidini, au watu? Mungu anasema yote ya hapo juu.

S: Katika Isa 9:19, kwa nini watu ni kuni za moto?

J: Watu wanakataa kumfuata Mungu, na wao ni vitu vya ghadhabu ya Mungu (Waefeso 2:3). Labda watu wenyewe wamevuka 'mstari wa kukata tamaa' (neno la Francis Schaeffer) na wenyewe wangetambua kwamba wakati Waashuru na baadaye Wababiloni walikuja, kwamba kuni za moto ndizo walikuwa. Sisi sote tumeumbwa katika mfano wa Mungu na wa thamani machoni pa Mungu. Hata hivyo, kwa wale ambao kamwe hawatamfuata Mungu (waliokataliwa) wao ni kuni za moto tu.

Kama dokezo, dini ya uongo ya Uhindu inafundisha kwamba mungu wa moto Agni 'anapika watu' baada ya kufa. (Rig Veda 10.16.1-2 uk.49). Wahindu wanatamani kuunganika tena na mwali wa cosmic, ambapo ubinafsi wote unaharibiwa.

S: Katika Isa 9:20, je, hii inarejelea ulaji wa nyama ya binadamu?

J: Hapana, kwa mfano tu. Hii si ulaji wa nyama ya binadamu, bali kujiteketeza kwa njia mbili.

Kijeshi, wakati wa Isaya Waisraeli katika ufalme wa kaskazini mara nyingi walipigana dhidi ya watu wa Yuda, kama Isaya 9:21 inavyosema.

Kwa kiroho, watu binafsi na watu kwa ujumla walikuwa wakijidhuru na watoto wao kwa dhambi yao inayoendelea.

S: Katika Isa 10:1-3, jinsi gani watu hufanya sheria za dhuluma?

J: Hapa kuna alichosema kiongozi mmoja wa nguvu wa serikali, 'Ni jambo la kuhuzunishwa kwamba matajiri na wenye nguvu mara nyingi sana wanazipinda kanuni za serikali kwa madhumuni yao ya kibinafsi.' Nukuu hiyo ilikuwa na Rais wa Marekani Andrew Jackson (1767-1845) (amenakiliwa kutoka The Great Quotations uk.355.)

Chanzo cha nukuu ni cha kuvutia. Andrew Jackson ndiye aliyeamrisha jeshi la Marekani kuwahamisha kwa nguvu Wacherokee kutoka kwenye ardhi yao, katika kilichojulikana baadaye kama 'Njia ya Machozi' baada ya kulikuwa na mkataba kati yao na serikali ya Marekani kukaa kwenye ardhi. Ilipotishiwa kuleta kesi mahakamani dhidi ya hili katika Mahakama ya Juu, Jackson alipinga haki (Mithali 19:28) akisema, wana jeshi gani?

Katika kesi nyingi, viongozi hawafahamu wanafanya sheria za dhuluma, au kwa urahisi wanasahau haki wakati haikuwa muhimu kwao.

Mfano wa pili ni ikiwa serikali inaiba msaada mwingi. Hii hutokea Mashariki ya Kati na Afrika.

Mfano wa tatu ni dhimmis (wasio Waislamu wanaoishi chini ya utawala wa Kiislamu) walilazimika kulipa kodi ya ziada kwa wasio Waislamu inayoitwa jizya. Kiwango kilitofautiana katika nyakati tofauti. Kwa kiwango cha chini ilikuwa dirham chache au kwa mtu maskini zaidi. Kwa mbaya zaidi, ingeweza kuwa asilimia 20 ya mali, au asilimia 50 hadi 80 ya mazao kwa mwaka.

Mfano wa nne ni kwamba nchini Amerika kulikuwa na 'kodi za uchaguzi'. Kama ulikuwa maskini sana kulipa kodi ya uchaguzi, basi hukuruhusiwa kupiga kura. Dhuluma hii ilinyima haki watu maskini.

S: Katika Isa 10:1-3, kama sheria imepitishwa ambayo haikinyumi Biblia, je, sheria hiyo lazima iwe sawa?

J: Hapana. Mtu anaweza kutii herufi ya sheria, lakini akikinyuka roho ya sheria. Mtu angeweza kutokiuka amri yoyote maalum ya Agano la Kale, lakini bado aushinde anachosema Biblia kuhusu kutomdhulumu mwingine.

S: Katika Isa 10:5-15, ni muundo gani wa shairi hili hapa?

J: Hii inafanana na kiasm, isipokuwa kuna sehemu mbili za sambamba (badala ya ulinganifu).

10:5 Ashuru: Chombo cha Bwana kwa madhumuni Yake

- 10:6-11 Nia tofauti za Bwana na Ashuru

- - 10: 6 Bwana alitaka adhabu ya haki

- - 10:7-11 Ashuru walitaka ushindi wa ulimwengu

- 10:12-14 Tathmini tofauti za Bwana na Ashuru

- - 10:12 Bwana aliona kiburi na kujisifu

- - 10:13-14 Ashuru waliona uwezo wao na mafanikio

10:15 Ashuru: Chombo cha Bwana Mwenye Enzi

S: Katika Isa 10:5, jinsi gani Mungu angeweza kutumia Ashuru, kwa kuwa Ashuru walikuwa waovu na wakatili sana?

J: Si tu Mungu angeweza kutumia Waashuru waovu kwa madhumuni Yake, bali Mungu hata anatumia Shetani na mashetani kwa madhumuni Yake. Mungu akiwa safi na mtakatifu, kama anavyoelezwa katika Biblia, haizuii kufanya mambo yote kama sehemu ya mpango Wake (Waefeso 1:11).

S: Katika Isa 10:12, jinsi gani na kwa nini Mungu aliiadhibu simba za Ashuru?

J: Mungu aliiadhibu Ashuru kwa njia angalau tatu.

1. Jeshi la Kiashuru liliangamizwa.

2. Mfalme wa Ashuru alikufa. NIV inatafsiri 'simba za Ashuru' kama 'wafalme wa Ashuru'.

Sababu kwamba Mungu aliadhibu Ashuru, baada ya Mungu kuwatumia kukamilisha mapenzi Yake, ni kwamba Waashuru hawakuangamiza ili kutimiza mapenzi ya Mungu, bali kwa malengo yao ya kibinafsi na mabaya. Mungu aliiadhibu jeuri yao ya ukatili, lakini Mungu pia alitumia jeuri yao ya ukatili wakati huo huo.

3. Watu wa Ashuru walishindwa, wasiwahi kuinuka tena. Hawakuuawa wote hata hivyo. Tatiani, mwandishi wa Kikristo na baadaye mzushi wa Kiencratite alikuwa Mwashuru. Pia, Mungu alisema kwamba mabaki madogo ya Waashuru yangebaki. Baada ya uharibifu wao na Wababiloni pamoja na Waskiti pamoja na Wamedi na Wapersia, wachache waliookoka waliendelea kuishi katika eneo hilo. Hatimaye Waashuru wakawa Wakristo. Mnamo 1915 katika mauaji ya Waashuru, watu 250K-300K waliuawa na Waturuki na Wakurdi baada ya Urusi kuwacha (wakiwa Wakomunisti) na Waarmeniya kushindwa. Leo kuna takriban watu milioni 3.2 hadi 5.

S: Katika Isa 10:13-14, ni nini cha ajabu kuhusu mtindo wa mistari hii?

J: Mistari hii kwa makusudi imeandikwa kwa mtindo wa maandishi ya ushindi ya Kiashuru.

S: Isa 10:14 inasema nini kuhusu mtazamo wa Kiashuru?

J: Waashuru walihisi kiburi kwamba wangeweza kuchukua 'mayai' mengi sana, yaani miji kwa urahisi sana kutokana na nguvu zao wenyewe peke yake. Walichukua miji ya Kalno na Arpadi mwaka 738 K.K., Damasko mwaka 732 K.K., Samaria mwaka 722 K.K., na Hamathi mwaka 720 K.K. Katika Isaya 10:11f Waashuru walitambua kwamba waliwachukulia 'sanamu' za Yerusalemu kuwa zisizoheshimika zaidi ya sanamu za miji mingine.

S: Katika Isa 10:15, jinsi gani shoka linajinua dhidi ya mtumia shoka kama Waashuru walijinua dhidi ya Mungu?

J: Kama vile ni bure, kisicho na shukrani, na kisicho cha akili kwa shoka lisilo na uhai kujinua dhidi ya mtumiaji wake, mtu aliye hai asiye shoka, Waashuru walijaribu kupingana na Mungu. Lakini mashujaa wa Kiashuru wenye nguvu zaidi, waliovaa silaha bora zaidi, hawakuweza kupinga bakteria ya tauni. Isaya 20:16 inasema kwamba Mungu angemtumia ugonjwa wa kumaliza nguvu dhidi ya mashujaa wa Kiashuru.

S: Katika Isa 10:16-34 ni muundo gani wa mistari hii?

J: Hii ni sehemu ya sambamba.

10:16-23 Bwana wa majeshi atahukumu

- 10:16-19 Mungu atahukumu Ashuru, akiacha mabaki tu

- 10:20-23 Mungu atahukumu Israeli na mabaki yatarudi

10:24-34 Bwana wa majeshi atatenda kwa nguvu

- 10:24-26 Linda na hifadhi mabaki ya Israeli

- 10:27-34 Hukumu na uangamize Waashuru

S: Isa 10:16f-19 inasema nini kuhusu moto hapa?

J: Mfano wa awali kuhusu mayai ya ndege ulihusiana na uharaka na urahisi wa ushindi wa Kiashuru. Mfano huu unaenda mbali zaidi kwamba kama ushindi wa Kiashuru ukienea haraka kama moto, ndivyo uharibifu wao utakavyokuwa kwa moto wa Bwana.

S: Katika Isa 10:17-18, ni njia mbili gani za kutazama mfano huu?

J: Hapa kuna sehemu mbili.

Waashuru wanapokaribia Yerusalemu wanaandamana katika moto mkali.

Waashuru wanafikiri wanaandamana katika utukufu mkali.

S: Katika Isa 10:20-22, nini kilitokea kwa 'makabila kumi yaliyopotea' ya Israeli?

J: Kama chumvi safi 'inayopotea' inapochachanganywa na matope, watu wa makabila kumi ya Israeli walikumukulana katika watu wengine wa Mashariki ya Kati. Hasa, Waisraeli wengi waliobaki Israeli walichanganya damu na wengine waliokuletwa, na wakawa Wasamaria. Wayahudi waliporejesha kutoka Babiloni, kulikuwa na wanachama wa makabila kumi miongoni mwa waliorudi pia.

Neno hili la Kiebrania sa'ar, linalomaanisha 'mabaki' au 'walionusurika', ndivyo ilivyokuwa Wayahudi waliorudi walivyopaswa kujidhania. Kama waamini katika ulimwengu ulioanguka, tunaweza kujidhania sisi pia kama mabaki.

S: Katika Isa 10:24, kwa nini Sayuni (Yerusalemu) haipaswi kuogopa Ashuru, kwa kuwa Ashuru baadaye ilizingira Yerusalemu kwa kuzingira kwa shida sana?

J: Pointi tatu za kuzingatia katika jibu.

Yerusalemu haikuchukuliwa au kuharibiwa na Waashuru kamwe.

Pia, hii ingeweza kuandikwa baada ya kuzingira kwa kushindwa.

Hata hivyo, unabii huu ungekuwa wa kweli milele baada ya wakati huo.

S: Katika Isa 10:27, ni nini cha ajabu kuhusu nira ya ng'ombe hapa?

J: Nira mara nyingi ilikuwa kipande cha msalaba cha mbao, au kola, kuunganisha ng'ombe kwenye jembe. Kawaida mbao inasugua dhidi ya ng'ombe na inaweza kusababisha kutoka damu au michubuko. Lakini hapa picha ni kinyume chake. Mungu atamwachilia ng'ombe (Israeli na mataifa mengine yaliyoshindwa), kutoka kwenye nira ya kuhudumia Ashuru.

S: Katika Isa 11:1-3, je, hii inarejelea Masihi wa siku zijazo?

J: Ndiyo. Si Wakristo tu wanaosema hivi, bali pia Ufafanuzi wa Hifadhi ya Bahari ya Chumvi juu ya Isaya 4Q161. Kulingana na Maandishi ya Bahari ya Chumvi kwa Kiingereza toleo la 4 uk.321 ufafanuzi unasema, ' [Ufafanuzi, hii inahusu Tawi] la Daudi ambalo litainuka mwishoni [mwa siku] ... Mungu atamtegemea kwa [roho ya nguvu na atampa] kiti cha enzi cha utukufu na taji ya [utakatifu] na mavazi ya rangi nyingi ...[Ataweka fimbo] mkononi mwake na atatawala juu ya [mataifa] yote. Na Magog ...na upanga wake utahukumu [watu] wote.'

Hii pia ni ya Kimasihi kulingana na Targum Isaya na Talmud ya Kibabiloni.

S: Katika Isa 11:1-3, je, hii inarejelea Masihi wa siku zijazo na Milenia?

Ufafanuzi wa Kimataifa wa Biblia uk.730 unaongeza kwamba ingawa hatujui wakati sahihi katika huduma ya Isaya alipotoa Isaya 11-12, bila kujali, kufunuliwa kwa 'mwisho wa mchezo' kungelingana tofauti kubwa na hali za kutisha na za kipagani walizokuwa wakizozomeka wakati huo.

S: Katika Isa 11:2-4a, 5, ingawa hii inarejelea moja kwa moja Masihi atutawalapo, jinsi gani hii pia inahusiana na viongozi bora wa serikali?

J: Hii inataja Roho ndani yake, na tabia na hekima yake. Inataja furaha yake katika Bwana na hukumu yake sahihi ya hali na watu. Msingi wake ni uadilifu na uaminifu. Pia kudokezwa, ingawa kutajwa moja kwa moja, ni utunzaji wake wa watu kutawala vizuri.

S: Katika Isa 11:1,4 Isa 9:18-19, na Isa 10:33-34, mifano hii ya mbao inamaanisha nini?

J: Isaya 9:18-19 inasema kwamba Mungu atachoma miiba, michongoma, na vichaka vya msitu vya watu wa Israeli. Isaya 10:33-34 inataja tawi baya la hofu, wenye kiburi, na msitu mbaya unakatwa. Isaya 11:1 inakinzana na hili na tawi linalotoka kwa Yese, aliyekuwa baba wa Daudi kulingana na 1 Samweli 16. Misitu inaweza kuwakilisha kiongozi na mashujaa wake, nchi au watu, au kwa ujumla mamlaka na mpangilio na mila ya jamii. 'Msitu wa hofu' utakatwa, na mahali pa hivyo kutakuwa na fimbo ya Yese.

Kristo atakapokuja tena, atapiga dunia kwa fimbo ya chuma. Kwa maneno mengine, maadui wa Mungu wanaoonekana kama msitu mzima, watakatwa wakati Kristo anakuja kutawala katika Milenia. Upeo wa utawala wa Kristo utakuwa si juu ya Israeli tu bali mataifa yote, hata maadui wa Mungu, na hata ufalme wa wanyama.

S: Je, Isa 11:1-10 inaweza kurejelea Baha'u'llah wa Baha'i, kwa sababu sehemu ya hiyo haijakamilishwa bado? Kwa mfano, kumuua mwovu, simba na ng'ombe wakilala pamoja, n.k. (Some Answered Questions uk.62-66 na Baha'u'llah and the New Era uk.266-267)

J: Hapana. Ingawa Kristo alitimiza baadhi katika kuja kwake kwa kwanza, baadhi zitatimizwa katika kuja kwake kwa pili. Sababu Baha'i wanaipotosha kifungu hiki, na hairejelei Baha'u'llah, ni kwamba

a) Yesu, si Baha'u'llah, alikuwa uzao wa Yese (Isaya 11:1,10)

b) Yesu, si Baha'u'llah, 'kwa pumzi ya midomo yake atamuua mwovu' (Isaya 11:4b). Kwa upande wa Baha'u'llah, kinyume chake kilitokea, Baha'i wengi waliuawa, haikuwa Baha'u'llah aliyeuawa.

d) Simba na ng'ombe, na wanyama wengine pia hawakukaa pamoja wakati Baha'u'llah alipokuja. (Isaya 11:6-8)

e) Injili ya Yesu inakamilisha 'dunia itakuwa imejaa maarifa ya BWANA' (Isaya 11:9). Hadi leo, watu wengi wa ulimwengu hawana wazo kuhusu ni nani Baha'u'llah alidai kuwa.

S: Katika Isa 11:1,10, jinsi gani Kristo ni shina na mzizi wa Yese?

J: Kwa njia kama vile Kristo ni wa kwanza na wa mwisho. Kristo ni mzizi, msingi unaozaa uzima wa imani na tumaini letu. Kristo pia ni bendera ambayo watu wanaweza kukusanyika kwake kwa ulinzi wa kuokoa uzima. Kristo ni simba mkali anayeharibu maadui wa Mungu, na Yeye pia ni kondoo ambaye watu watataka kumkaribia. Katika mti wenye afya, hata matawi na shina yanapokatwa, mzizi bado uko hai, na shina na matawi vitarudi.

S: Katika Isa 11:4, jinsi gani Yesu anahukumu kwa usawa kwa wanyoofu na bado kutawala dunia kwa fimbo ya hasira Yake?

J: Yesu atakuja tena na kufanya vita. Nguvu Yake katika hasira itatoa ulinzi kwa Yerusalemu.

S: Katika Isa 11:5, jinsi gani uadilifu ndio mshipi wa Tawi?

J: Tawi ni Yesu, na uadilifu Wake ulikuwa na jukumu kubwa katika Yeye kuwa Mwokozi wetu. Mtu peke yake angeweza kuwa mpatanishi anayewakilisha wanadamu. Mtu asiye na dhambi peke yake angeweza kulipa bei na kuwa dhabihu ya upatanisho kwa dhambi za ulimwengu wote (1 Yohana 2:1-2).

S: Katika Isa 11:6-8, wanyama hawa wote watakubaliana lini?

J: Hii itatokea wakati wa Milenia, ambayo ni utawala wa miaka 1,000 wa Kristo uliotajwa katika Ufunuo 20:1-6. Hawatakuwa na sababu ya kuogopa hatari yoyote kutoka kwa kila mmoja. Mungu ana nguvu ya kubadilisha lishe ya wanyama wowote kama anavyotaka.

S: Katika Isa 11:11, ni lini Mungu atawarudisha mabaki 'mara ya pili'?

J: Baada ya Waashuru na Wababiloni wote kupunguza Yuda, Mungu bado angeweza kuwarudisha Wayahudi baada ya uhamisho wakati huo. Vivyo hivyo Mungu atawakusanya watu Wake pamoja wakati wa Milenia. Kando na hilo, Pathros ni Misri ya juu (kusini) kutoka Memfisi kusini hadi Aswan. Kwa hivyo Misri hapa labda inarejelea Misri ya chini (kaskazini). 'Visiwa vya Bahari' vingekuwa Kipro, Krete, Sisili, Sardinia, Korsika, na visiwa vingi vya Kigiriki. Wayahudi hawakuhamishwa kwenye visiwa hivyo wakati wa Isaya. Hata hivyo, karibu mwaka 200 K.K. au zaidi, Wayahudi walikuwa kwenye visiwa.

S: Katika Isa 11:12, kwa nini Biblia inazungumza kuhusu pembe nne za dunia?

J: Hii ni msemo tu, ambao tunaendelea kutumia leo, kwa alama za dira.

S: Katika Isa 11:13-14, ni lini Waisraeli waliokusanywa watashuka juu ya nchi za Ufilisti, Waedomi, Moabu, na kutiisha Waamoni?

J: Vitenzi hapa vinamaanisha ushindi wa kijeshi. Kuna uwezekano angalau mbili.

Kabla ya Masihi kutawala, Wayahudi watashinda nchi hizi. Ufilisti unajumuisha nchi ya ukanda wa kisasa wa Gaza. Edomu na Moabu wako katika nchi ya Yordani, na Waamoni waliishi katika nchi zinazofahamika sasa kama Yordani na Syria.

Baada ya Masihi kuja kutawala, ushindi huu utatokea. Hii inaweza kutokea mwishoni mwa Milenia wakati Shetani anapowachochea mataifa dhidi ya Israeli.

Hata hivyo, hii ni ahadi kwamba mambo wanayoyaogopa na yanayowasumbua sasa hayatakuwa wasiwasi tena. Obadia 19-20 inaahidi vivyo hivyo.

S: Katika Isa 11:15, Bahari ya Misri ni nini?

J: Hii si Bahari ya Mediterania, bali Bahari Nyekundu. 'Ulimi wa Bahari ya Misri' labda ni kwa sababu Bahari Nyekundu ni kama ulimi mrefu na mwembamba kiasi unaotoka katika Bahari ya Hindi. Pia, kukauka kwa Mto Frati pia kunatajwa katika Ufunuo 16:12.

S: Katika Isa 11:16, kwa nini kutakuwa na barabara kuu iliyotengenezwa kwa mabaki ya watu wa Mungu?

J: Haisemi watu waliitegemea kwa watu wa Mungu, bali Mungu alitumia kama njia kwa watu Wake. Wakati wa Kirumi, sababu moja kuu ya kuenea haraka kwa Ukristo ilikuwa barabara bora za Kirumi zilizowezesha safari pana na ya haraka.

Kumbuka kwamba kulikuwa na barabara chache ndefu zilizopo wakati wa Isaya. Baada ya Koreshi Mpersia kushinda Babiloni, alijenga barabara kutoka Babiloni hadi Misri. Barabara nyingine mbili tu ziliunganisha Sardisi na miji mingine ya Asia Ndogo na Babiloni, Suza, na miji mingine ya Kipersia.

Mtazamo mbadala ni kwamba hii ni barabara kuu ile ile iliyotajwa katika Isaya 35:8-10, ambayo ni kwa waliokombolewa, labda wakati wa Milenia uliotajwa katika Ufunuo 20:1-7.

S: Katika Isa 12:1, itakuwa jibu gani la Wakristo Milenia itakapokuja?

J: Itakuwa wimbo mkuu wa sifa, ambao pia unaonekana kama njia inayofaa ya kumalizia sehemu hii ya Isaya. Lakini wimbo huu si tu ushererikaji wa ushindi wa zamani wa Mungu bali ni ushuhuda wa Mungu kuwaambia dunia yote. Unabii huu wa siku zijazo na wimbo wa Isaya 11-12, unaohusiana na wakati wa Isaya, na wetu, kwa kutuonyesha jinsi ya kutoishi kwa hofu bali kwa tumaini. Angalia zaidi ya masikitiko ya wakati wa sasa na utazame mbele kwa wakati wa kusisimua wakati Mungu atakapoingilia kati duniani.

S: Katika Isa 12:1-6, ni muundo gani wa wimbo huu?

J: Hii ni wimbo ulioundwa vizuri, ambao baadhi yake haionekani kwa Kiingereza.

a1 Isa 12:1a Mtu binafsi wa kiume

- a2 Isa 12:1b Atashuhudia kwamba hasira ya Mungu imebadilika kuwa faraja

- - a3 Isa 12:2 Ataimbwa wimbo wa shukrani

b1 Jamii ya waliookolewa

- b2 Isa 12:4b-5 Watamsifu Mungu na kutangaza kwa mataifa

- - b3 Imba kwa sababu ya kazi bora za Bwana na maarifa katika dunia yote

c1 Mtu binafsi wa kike

- c2 Atalia na kupiga kelele

- - c3 Kwa sababu Mtakatifu ni mkuu na yuko katikati yetu

S: Katika Isa 12:6, kwa nini hii ni mtu binafsi wa kike kwa Kiebrania?

J: Maandiko hayasemi lakini tunaweza kuona sababu chache. Isaya 12:1 ni mtu binafsi wa kiume, na kwa mistari hii miwili kama vitambaa vya pembeni vya wimbo huu, Mungu anasisitiza kwamba hii ni kwa wanaume na wanawake. Pia, sura hizi zina 'motif ya Kutoka' kuhusu kufanya kwa nguvu kwa Mungu, maji, 'nguvu na wimbo' katika Kutoka 15:2, n.k. Miriamu, dada wa Musa, alifahamikana kwa kulia kwa sifa kwa Bwana. Hakukuwa na kiongozi mwanaume wa pamoja wa ibada aliyetajwa katika Torati; ilikuwa Miriamu tu. Wanaume na wanawake wote walikuwa sehemu muhimu ya sifa ya mtu binafsi na ya pamoja ya Mungu.

S: Katika Isa 12:2 ni nini faida za wokovu hapa?

J: Hapa ni muundo.

Kwa utangulizi Mungu ni wokovu wetu.

Kwa hivyo nitamwamini, nisiogope, nguvu zangu na wimbo wangu,

Kwa hitimisho, Mungu amekuwa wokovu wangu.

S: Katika Isa 12:3, jinsi gani watu wenye furaha wanavyoteka maji kutoka kwa visima vya wokovu?

J: Mungu si tu alituokoa, bali pia anategemeza roho yetu. Tunaweza kumkaribia kwa faraja, upendo, na kwa hali ya juu au ya chini. Yesu anasema Yeye hutoa maji ya uzima katika Yohana 4:10-14.

S: Je, Isa 12:3 inaunga mkono dhana ya Kikatoliki ya hazina za neema?

J: Hapana. Kama vile Mungu alivyotegemeza Waisraeli wakati wa Kutoka, Yeye anatosha kutegemeza kutoka kwa visima vyake vya wokovu visivyokwisha, visivyowahi kukausha. Usiridhike na visima vifupi, vidogo, vya shaka vya viumbe wasio Mungu. Isaya 12:2 inasema kwamba Mungu ni wokovu wetu, si Mariamu au mtu mwingine. Tunaheshimu waamini waliokwenda kabla yetu, lakini hata wao hawangetaka tufanye mambo yanayokaribia kuabudiwa kwao.

S: Katika Isa 12:5-6, ni sababu mbili tofauti gani za sifa zinazotoka moyoni mwetu?

J: Ya kwanza, katika Isaya 12:5, ni kwa sababu ya alichofanya Mungu, na kile alichofanya kwetu.

Ya pili, katika Isaya 12:6, ni Mungu Mtakatifu ameshuka kukaa miongoni mwetu.

Sababu ya tatu, ambayo haitajwi hapa, ni kile Mungu ameahidi atakachofanya.

S: Katika Isa 13:1,20-22, 14:14, je, uharibifu huu wa kudumu wa Babiloni ulitimizwa kabla ya Kristo, au utatimiziwa katika siku zijazo?

J: Wakristo wamekuwa na tafsiri tano.

689 K.K. Historia: Waashuru waliteka Babiloni mwaka 689 K.K., wakati wa maisha ya Isaya na kabla ya Milki ya Kibabiloni.

612 K.K. Utimilifu wa zamani dhidi ya Ashuru: Ufafanuzi wa Kimataifa wa Biblia uk.731 unapendekeza, na Biblia ya NIV Study uk.1037, Ufafanuzi wa Maarifa ya Biblia: Agano la Kale uk.1060, na kitabu cha S. Erlandsson cha The Burden of Babylon kinasema hii inarejelea Ashuru kwa sababu 'Mfalme wa Babiloni' ulikuwa moja ya nyadhifa rasmi za Mfalme wa Ashuru baada ya 689 K.K., kuanzia wakati wa Mfalme Tiglath-Pileser III kuendelea. Hata hivyo, kama hii ilikuwa kweli dhidi ya Ashuru, aliyetawala Babiloni wakati huo, kwa nini kulikuwa na sehemu tofauti mara tu baadaye kuhusu Ashuru. Kwa hivyo tafsiri hii haishindani. Angalia Ufafanuzi wa Biblia wa Expositor juz.6 uk.98-100 kwa maelezo zaidi ya kwa nini hairejelei Ashuru.

464 K.K. Utimilifu wa zamani dhidi ya Babiloni: Babiloni ilischwaliwa na Wapersia na Wamedi mwaka 539 K.K., ingawa mji haukuumia sana. Babiloni hata ikawa moja ya miji mikuu ya Milki ya Kipersia. Hata hivyo, Babiloni iliasi mara nyingi, mwaka 522, 521, na 464 K.K. Baadaye mwaka 489 K.K., baada ya 484 K.K. inaonekana Babiloni iliharibiwa, kwa sababu kumbukumbu za Kibabiloni zilisimama ghafla. Kuna kumbukumbu baadhi baada ya hapo, lakini ni na magavana na maafisa wa Kipersia tu.

Utimilifu wa Siku Zijazo: Ingawa Babiloni haifikiwi sasa, unabii bado haukutimizwa. Babiloni itajengwa upya, kisha itaharibiwa katika nyakati za mwisho katika Ufunuo 17-19.

Utimilifu wa Pande Mbili: Unabii huu umetimizwa tayari. Mji wa Babiloni tayari umeharibiwa na kamwe hautakaliwa tena. Babiloni katika Ufunuo inawakilisha mfumo wa kidini wa uongo, uliojikita katika mji wa milima saba (kama Roma). Utaharibiwa katika nyakati za mwisho.

S: Katika Isa 13:2, kwa nini Babiloni inaitwa 'lango la wakuu' hapa?

J: Hii ni mchezo wa maneno. Bab na 'Elyon, au Babiloni kwa kweli inamaanisha 'lango la miungu'. Isaya aliita badala yake 'lango la wakuu'.

S: Katika Isa 13:9, je, Mungu ni mkatili?

J: Usikosee, Siku ya Bwana ni ya ukatili. Mungu ana hasira kuu, lakini Mungu pia ni wa haki.

S: Katika Isa 13:17, kwa nini inasema Wamedi hawakujali fedha na dhahabu?

J: Waskiti, watu wanaohusiana na Wamedi, walikuwa na hazina kubwa za dhahabu. Kinyume na hilo, Wamedi na Wapersia hawakuteka nyara kama Waskiti. Wamedi na Wapersia walitaka kushinda milki za Walidi na Kibabiloni, na kuunda Milki yao wenyewe. Badala ya kuteka utajiri wote kutoka kwa watu waliotiiwa, kama Waashuru walivyofanya, Wamedi na Wapersia walikuza watu watiifu, ingawa waliwakodi.

S: Katika Isa 14:1-17, je, unabii huu kuhusu Yakobo umetimizwa tayari?

J: Hapana, Wayahudi hawakuwahi kufanya watumwa wa watekaji wao kwa kiwango Isaya anachozungumzia. Hii labda itatokea wakati wa milenia uliotajwa katika Ufunuo 20:1-7.

S: Katika Isa 14:4 je, inapaswa kusema 'mji wa dhahabu'?

J: Neno hili la Kiebrania ni gumu kutafsiri, na baadhi walilichukua kama 'mji wa dhahabu' kwa sababu ya neno la Kiaramu (si Kiebrania) la dhahabu. Hata hivyo, hifadhi ya Bahari ya Chumvi 1Q Isa inaonyesha kwamba watafsiri labda walichanganya d na r, na ndiyo maana Septuaginta na Kisiriani visomavyo kama mji wa dhahabu. Kwa kweli inapaswa kuwa 'kiburi/dharau kimekoma.'

S: Katika Isa 14:11-15, ni nani Nyota ya Asubuhi, Mwana wa Mapambazuko hapa?

J: Kuna maoni matatu.

Shetani: Hii ni 'mfano wa pande mbili' Kwa kweli, Nyota ya Asubuhi ilikuwa inayoonekana kama nyota angavu iliyoonekana upwa tu kabla ya alfajiri. Tuijua 'nyota' hii leo kama sayari ya Zuhura. Inaonekana angavu, lakini inatoweka ghafla kutoka maonivu mara tu jua linapochomoza.

Katika Isaya 14:1-11 sayari ya Zuhura hapa ni mfano kwa mfalme mwovu wa kibinadamu wa Babiloni, mtu ambaye, kama Waashuru, alishinda na kuhamisha wafungwa kwa ukatili badala ya kuwaruhusu warudi nyumbani.

Lakini katika Isaya 14:12-15 hii haiwezi kuwa mtu tu wa kibinadamu. Badala yake mfalme wa Babiloni ni mfano wa mtawala wa kweli nyuma ya mfalme wa Babiloni, anayeitwa Lusifa, Shetani, na Ibilisi. Tunaweza kujifunza kutoka Isaya 14;13-14 kwamba 'dhambi ya awali' halisi, yaani ya Lusifa, ilikuwa kutaka kupaa mbinguni na kuwa kama Mungu Aliye Juu Zaidi.

Mungu, msuluhishi wa miungu ya Kikanaani, (Ishtari kulingana na W.F. Albright): Mtazamo wa kisasa tofauti ni kwamba hii haimrejelei Shetani, bali badala yake mungu wa Kikanaani aliyehusishwa na nyota ya asubuhi aliyeishi na miungu mingine ya Kikanaani kwenye Mlima Zafoni (Zafoni inamaanisha 'kaskazini' kama katika Isaya 14:13. Mlima Zafoni ulikuwa kwa Wakanaani kama Mlima Olimpo ulivyokuwa kwa Wagiriki. Katika maandishi ya Kikanaani ya kaskazini ya Ras Shamra nyota ya asubuhi inajaribu kupanda juu ya miili mingine ya mbinguni kupinga El 'Elyon, mfalme wa miungu.

Hata hivyo, kwa kuwa mistari hii inasema, 'mwana wa', na 'mtu', ni uwezekano mdogo kwamba kumbukumbu ilikuwa kwa mungu wa kike. Pia, Marduk alikuwa mungu mlinzi wa Babiloni, si mungu wa kike Ishtari. Hata hivyo, wale wanaoshikilia mtazamo huu ni pamoja na:

Roho ya mtu bila Mungu: Wale wanaoshikilia mtazamo huu ni pamoja na:

the Evangelical Commentary on the Bible uk.484-485

The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.100

S: Katika Isa 14:9-11, hii inasema nini kuhusu wafu?

J: Lugha hii ya kishairi inasema kwamba watu wafu waovu walikuwa wakimsubiri Mfalme wa Babiloni aje kwao daima.

S: Katika Isa 14:12-16, kwa nini Lusifa anatajwa hapa?

J: Neno la Kiebrania hapa ni 'anayeng'aa', na jina Lusifa linamaanisha 'anayeng'aa', kwa hivyo Hieronimo, katika kutafsiri Vulgata, alileka jina Lusifa hapa. Septuaginta inasema 'mleta-alfajiri' na Peshitta ya Kisiriani inasema jina 'Aylel.

S: Katika Isa 14:12-16, je, hii inarejelea Shetani (Lusifa), au mfalme wa kidunia wa Babiloni?

J: Karibu bila shaka inarejelea Shetani, anayeitwa pia Lusifa. Kiburi na ukatili hapa havifanani na mfalme yeyote wa Babiloni kuanzia wakati wa Isaya na kuendelea. Hapa kuna wafalme wa Babiloni.

627-605 K.K. Nabopolassar (Nabu-apal-usur)

605-Agosti/Septemba/562 K.K. Nebukadneza II (Nabu-kudurri-usur) Alikuwa na nguvu, lakini si mkatili sana ikilinganishwa na Waashuru.

562-560 K.K. Amel-Marduki

560-556 K.K. Neriglissari (Nergal-Sharezer)

556 K.K. (miezi 2) Labashi-Marduki - Kuanzia wakati huu kuendelea, Babiloni ilihisi tishio kubwa kutoka nguvu inayoinuka ya Wamedi na Wapersia

556-539 K.K. Nabonidus (Nabu-na'ia)

553-10/539 K.K. Belshaza (Bel-shar-usur) (mtawala mwenza)

539 K.K. Wapersia wanachukua Babiloni. Gubaru, jenerali wa Kipersia, anaitwa mfalme wa Babiloni. Gubaru alikuwa kwa kweli gavana wa zamani wa Kibabiloni aliyekimbia kwenda kwa Wapersia na kutumia udanganyifu kujifanya anarejea Babiloni na kuwasaliti.

522 K.K. Babiloni inaasi dhidi ya Wapersia.

521 K.K. Babiloni inaasi dhidi ya Wapersia tena.

518 Dario Histaspe anaishambulia Babiloni

464 K.K. Babiloni inaasi dhidi ya Wapersia mara ya tatu, na hatusikii zaidi kutoka kwa Wababiloni baada ya hapo, bali Wapersia walioutawala wilaya hiyo.

Hatimaye, katika Luka 10:18 Yesu anarejelea Isaya 10:18, isipokuwa kwa umeme badala ya mleta-alfajiri (Heosphoros), kwa hivyo Yesu alitambua hili kama Lusifa.

S: Katika Isa 14:13-14, msemo mkuu hapa ni upi?

J: Je, ni msemo 'Nitataka'. Kama mtu fulani aliwahi kusema 'I' (mimi) iko katikati ya dhambi. Hata hivyo, mistari hii ina 'vitambaa vya pembeni' vya mstari 14:12 ambapo Mungu anatangaza, 'umekuwa' na 14:15 ambapo Mungu anahukumu, 'utakuwa'.

S: Katika Isa 14:13, msemo 'katika pande za kaskazini' unamaanisha nini?

J: Neno la Kiebrania la 'kaskazini' na 'Zafoni' lilikuwa sawa. Mlima Zafoni ulikuwa mlima nchini Siria uliokuwa mtakatifu kwa Baali. Waabudu waliamini kwamba miungu yao iliishi kwenye Mlima Zafoni, kama Wagiriki walivyoamini kwamba miungu yao iliishi kwenye Mlima Olimpo. Ingawa Isaya 14:3 ingeweza kuwa imerejelea kaskazini tu, inaweza badala yake kudokeza kwa kufumba kwamba Mungu wa kweli ni mkubwa kuliko miungu yote iliyosemwa kuishi kwenye Mlima Zafoni.

S: Katika Isa 14:21, kwa nini watoto hufa kwa sababu ya dhambi za mababa, kwa kuwa Ezek 18:2,19-20 inasema hawapaswi?

J: Pointi nne za kuzingatia katika jibu.

1. Haikuwa inasema watoto walikuwa na hatia ya mababa wao. Ingawa, kama walishiriki katika dhambi zile zile, wangewa na hatia ile ile.

2. Mungu hakuwadhihaki. Katika maisha haya, watu waovu mara nyingi huua watu wengine waovu na watoto wao.

3. Ezekieli 18 inarejelea Mungu asiyemuua mwana kwa sababu ya hatia ya dhambi ya baba yake.

4. Mara nyingi katika maisha haya watu wanauawa kwa dhuluma kwa sababu ya vitendo vya dhambi vya wengine, kama Ezekieli 13:29 inavyoonyesha.

S: Katika Isa 14:23, ni mnyama gani unaotajwa hapa?

J: Labda hii ni 'kiwi-kiwi', aina ya ndege. Kuna kutokuwa na uhakika fulani kuhusu ni mnyama gani Kiebrania kilikusudia. Ingeweza kuwa bundi, kipanga, nungunungu, mbweha, au viumbe vya jangwani kwa ujumla.

S: Katika Isa 14:23, ni nini 'ufagio wa uharibifu'?

J: Kama mtu wa kusafisha au timu ya usafi, mstari huu unasema kwamba Mungu anaenda kuutia fagio uchafu; si kwa kuusanya tena au kuutumia tena, bali kuuharibu.

S: Katika Isa 14:28, neno 'mzigo' linamaanisha nini hapa?

J: Hili lilikuwa neno la unabii. Mtu anaweza kubeba mzigo kwa mtu mwingine, na nabii alikuwa akibeba mzigo mzito (ujumbe) kutoka kwa Mungu ambao ililazimika kusema.

S: Katika Isa 14:29-32, kwa nini Wafilisti wanatajwa hapa?

J: Inaweza kuwa kwa sababu mfalme wa Ashuru alipokufa, Wafilisti, Wamoabu, na Waedomi waliasi dhidi ya Ashuru mwaka 715 K.K. Waliwasiliana pia na Yuda kuhusu kuwasaidia. Kabla ya hili Mfalme Uzia wa Yuda alipigana na Wafilisti katika 2 Mambo ya Nyakati 26:6-7. Mfalme wa Yuda wakati huo, Ahazi, alikuwa rafiki na Wafilisti, lakini mrithi wake Hezekia hakuwa.

Miji mitano ya Wafilisti: Gathi, Ashdodi, Ashkeloni, Ekironi, na Gaza vilikuwa kero kwa Ashuru. Mwaka 734 K.K. Gaza ilikataa kulipa kodi na ilitekwa. Mwaka 720 K.K. miji ya Wafilisti ilishirikiana na Misri dhidi ya Ashuru. Mfalme Sargoni II alikuja na kushinda Misri huko Gaza, na akashinda Gathi na Ashkeloni. Waashuru walichukua Ekironi mwaka 712 K.K. na Ashdodi mwaka 711. Padi, mtawala wa Ekironi alikuwa mwaminifu kwa Ashuru, hadi mji ulimwondoa mamlakani na kumtuma Padi kwa Hezekia kwenye kifungo. K.K. Ashkeloni iliasi mwaka 705 K.K., na hatimaye Waashuru chini ya Mfalme Senakeribu mwenyewe walikuja nchini na kushinda miji yote ya Kifilisti mwaka 701 K.K. na kulazimisha Hezekia kumfungua Padi.

Katika Isa 16:2, mji wa Sela na vivuko vya Arnoni una umuhimu gani?

Sela ilikuwa mji mkuu wa Edomu, si wa Moabu, na ulikuwa maili 50 kusini mwa mpaka kati ya Moabu na Edomu. Inaonekana Wamoabu wengi walikimbia kusini kutoka Moabu kwenda Edomu. Wamoabu walituma zawadi ya wana-kondoo Yerusalemu (kama walivyofanya katika 2 Wafalme 3:4) wakiomba ruhusa ya kukimbia huko Yerusalemu pia. Kwa kuzingatia kiburi cha Wamoabu kilichotangulia kilichotajwa katika Isaya 16:6-8, kutoa zawadi ili kuomba kukaribishwa wakimbizi wao ingekuwa jambo la aibu sana kwao. Kiburi HAKIMTANGULII kuanguka mtu ambaye hakuwa na kiburi hapo kwanza.

Maoni tofauti yako katika The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.113 inayosema kwamba Sela, ambayo kwa kawaida ilikuwa ya Waedomu, inaweza kuwa ilikuwa mikononi mwa Wamoabu wakati huo. Hata hivyo, hatuna ushahidi mwingine wa hilo.

Kivuko kilikuwa mahali pa chini ambapo mtu angeweza kuvuka Mto Yordani kati ya Israeli na Moabu. Wakimbizi wanaokimbia majeshi ya Waashuru wangehitaji kujua hilo.

Katika Isa 16:2 na Isa 16:14, kipindi gani cha wakati kinachorejelewa hapa?

Isaya 16:13 inasema kwamba mistari 12 ya awali ya sura ya 16 yalitolewa wakati tofauti. Kihistoria tunajua kwamba Tiglath-Pileser III aluvamia Moabu mwaka 732 K.K. mwaka ule ule alipoangusha Dameski. Baadaye, mfalme wa Waashuru Senakeribu angeshambulia Moabu pia mwaka 701 K.K. Kwa hiyo ingawa hatujui mwaka wa unabii wa kwanza dhidi ya Moabu, unabii wa pili ungekuwa karibu 704 K.K.

Karibu miaka 80 baadaye Yeremia anarudia wazo hilo hilo katika Yeremia 48:29-38.

Katika Isa 16:5, kwa nini Yuda angekataa ofa ya kusaidia watu wengine wanaohitaji msaada?

Kama Mfalme Hezekia angeona kwamba matoleo yao ya urafiki na utayari wa kutawaliwa naye hayakuwa ya kweli. Je, ungekuwa tayari kumpa fedha taslimu mtu asiye na makao ambaye angesema kweli anahitaji — akiwa karibu na duka la pombe? Toa kwa hekima, na wakati mwingine ni bora zaidi kutoa chakula au kitu kingine badala ya fedha.

Katika Isa 16:7-9, ni nini cha kuvutia kuhusu orodha ya miji ya Kimoabu hapa?

Ingawa hatujui mji kadhaa katika orodha hii ulikuwa wapi, inaonekana orodha inaenda kutoka kaskazini hadi kusini. Hii ingekuwa mwelekeo ambao wakimbizi wa Kimoabu wangekwenda Edomu kukimbia Waashuru.

Katika Isa 16:9,11, ni nini cha muhimu kuhusu hisia katika mistari hii?

Hii ni Isaya akitoa unabii, kwa hiyo yule anayelia anaweza kuwa Isaya, Bwana, au kwa uwezekano zaidi inarejelea hisia za wote wawili. Kama The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.112 inavyosema, ...msomaji hakatazwi kuomboleza kwa sababu ya matokeo ya dhambi za watu. Na kwa mshangao wake mkubwa, anagundua kwamba ukurasa ulioongozwa na Mungu umejaa machozi ya nabii mwenyewe! Yeremia aliomboleza kwa ajili ya Yuda (Yer 9:1), lakini Isaya kwa ajili ya Moabu!"

Kuna hadithi, inayofanana zaidi na mfano, ya wanawake wawili wa Kikristo wazee waliokuwa wakiishi miji tofauti, walipokutana siku moja. Mama wa kwanza alimuuliza wa pili ni nani alikuwa mchungaji kanisani walipokuwa wakihudhuria pamoja. Wa pili alisema, "Oh, tulimfuta." Wa kwanza aliuliza kwa nini. Wa pili alisema, "kwa sababu alihubiri kwamba kila mtu anayemkataa Yesu kama Bwana na Mwokozi wao ataenda Jehanamu." Wa kwanza alishangazwa sana na mfuto huo na aliuliza, "basi, mchungaji wako wa sasa anasema nini." Wa pili alisema, "Oh, anafundisha kwamba kila mtu anayemkataa Yesu kama Bwana na Mwokozi wao ataenda Jehanamu pia." Wa kwanza kisha aliuliza, "basi tofauti ni nini?" Wa pili alisema, "Wa kwanza alisema hivyo kwa furaha katika sauti yake; wa pili anasema hivyo kwa machozi machoni mwake.

Katika Isa 16:14, kwa nini 'mfanyakazi aliyeajiriwa' anatajwa hapa?

Mtumishi aliyeajiriwa angelipwa kuwa chini ya mkataba kwa kipindi fulani. Bila shaka wafanyakazi walioajiriwa wanahamasishwa si sana kwa upendo wa familia ya bwana, uaminifu, au kwa nguvu, bali kwa manufaa yao ya fedha. Moabu anarejelewa wazi kama mfanyakazi aliyeajiriwa tu. Watacheza upande wowote wanaofikiria utawafaa zaidi.

Wamoabu walituma idadi kubwa ya wana-kondoo Yerusalemu kama zawadi ili kushawishi Waisraeli kukaribishwa wakimbizi wao. Je, ilikuwa kwa sababu ya upendo na heshima yao kwa Yuda? Hapana, kwa kuzingatia karne nyingi za kupigana dhidi ya Israeli na Yuda. Hezekia angeweza kuona kupitia hilo.

Katika Isa 17:1-3, ni nini hasa kilichotokea kwa Dameski na miji ya Shamu?

Isaya aliishi maisha marefu, na hii inaweza kuwa iliandikwa kabla ya 733 K.K., au kabla ya 720 K.K. Hapa kuna historia hadi wakati huo.

1200-1050 K.K. hakuna taarifa zinazopatikana kuhusu Dameski na Shamu tofauti na marejeleo ya Kibiblia.

841 na 838 K.K. Shalmaneser Mwashuru alivamia sehemu nyingi ya ufalme wa Hazaeli wa Aramu (Shamu ya kisasa), lakini hakuweza kushinda Dameski.

807-806 K.K. Wakati Waashuru walikuwa wakipigana na Wamani/Waaramenia, Dameski ilishambulia Israeli katika 2 Wafalme 10:32.

805-802 K.K. Mfalme wa Waashuru Adad-nirari III alifanya kuzingirwa kwa Dameski.

796 K.K. Waashuru walizingira Dameski na kuondoka baada ya Dameski kulipa ushuru mkubwa.

karibu 735 K.K. Dameski, Tiro, na Israeli walichanganya nguvu dhidi ya Waashuru, na walikusudia kulazimisha Yuda kujiunga nao.

733-732 K.K. Tiglath-Pileser III aliharibu miji yote ya Shamu na kuteka (lakini hakuharibu) Dameski, akimuua mfalme wake Radyani. Hii ilikuwa miji 591 katika wilaya 16 kulingana na Nyaraka za Waashuru.

720 K.K. Dameski na miji mingine iliunga mkono Hamathi, ambayo haikushindwa na Waashuru, katika kuasi. Sargon II aliangusha uasi katika Qarkari.

717 au 711 K.K. Kama vile Sargon alivyowapeleka makabila mengine Israeli, Sargon alipeleka wafungwa kutoka miji ya Papa, Lullukna, na maeneo mengine Dameski.

Hatusikii kuhusu Dameski hadi karibu 333 K.K., isipokuwa kwamba ilikuwa na magavana wa Waashuru 694 K.K. na karibu 650 K.K.

333 K.K. Dameski ilikabidhiwa kwa Parmenio, jenerali wa Aleksanda Mkuu, bila vita.

1401 B.K. Dameski ilichomwa kabisa moto.

Katika Isa 17:5-6, ni nini cha muhimu kuhusu Bonde la Refaimu?

Bonde lilikuwa kubwa, lenye rutuba, na magharibi mwa Yerusalemu hadi Bethlehemu. Daudi mara mbili alishinda Wafilisti huko katika 2 Samweli 5:17-25. Bonde la Refaimu lilikuwa chanzo kikuu cha nafaka kwa Yerusalemu. Fikiria hisia za wakazi wa Yerusalemu wakati chanzo kikuu cha riziki kinashindwa na adui.

Katika Isa 17:10-11, kwa nini upanzi kwa mungu mgeni unatajwa?

Hii labda ni ishara ya ibada ya mungu wa Kiaramu/Kishamu/Kibabiloni Adonis, aliyehusishwa na majira ya kuchipua na ukuaji mpya.

Katika Isa 17:10, ni sababu zipi ambazo watu wanasahau Mwokozi wao?

Watu wakati mwingine wana kumbukumbu fupi kuhusu shukrani. Wanaweza kusahau Mwokozi wao kwa njia angalau tano.

Kiburi kinaweza kuwafanya watu wasahau kwamba wanahitaji kuokolewa.

Wakati ni muhimu kuweka pembeni kwa Mungu.

Wasiwasi wa ulimwengu huu unazama uaminifu wao kwa Mungu.

Dhambi inawazuia kufurahia radhi ya Mungu.

Hofu ya mateso, au kupoteza kazi au heshima.

Isaya 17:10-11 inasema kwamba kwa kuwa walisahau Mungu Mwokozi wao, Mungu ataakumbuka" kuwazuia baraka. Hagai 1:2-11 pia inataja jinsi watu walivyojenga nyumba zao zenye dari, wakisahau nyumba ya Mungu, na Mungu aliwasaidia kukumbuka" kwa kuwazuia ustawi.

Katika Isa 17:11, tunajibuje wakati mambo mazuri yamepotea milele?

Kitu kinaweza kupotea kwa sababu nyingi, lakini katika kesi hii fursa zao za amani na ustawi zilipotea kwa sababu ya kusahau Mungu wa wokovu. Badala ya kupoteza muda (kimsingi) kuomboleza kilichoweza kuwa, tubu (ikiwa inahitajika), jifunza Mungu anataka nini ufanye sasa, kisha mtii Mungu. Utajiri wako duniani, na maisha yako duniani, yote yataisha mapema au baadaye; si swali la "kama" bali la "lini". Kwa hiyo mpende, mtii, na kumtukuza Mungu iwezekanavyo katika mazingira na kipindi cha maisha unachopitia.

Katika Isa 18:1, inapaswa kuwa "mbawa zinazopiga" au "meli za kusafiri" kama NEB inavyo?

Maandishi ya Kiebrania ya Masorete yana "mbawa zinazopiga". Hata hivyo, Septuaginta ya Kigiriki (LXX) ina "meli za kusafiri" na NEB ilichagua hiyo. Mbawa zinazopiga zinamaanisha zaidi.

Katika Isa 18:1-2, ni nini cha muhimu kuhusu Kushi hapa?

Neno la Kiebrania ni "Kushi", na ufalme wa Ethiopia wakati huo ulirejelea si Ethiopia peke yake, bali ardhi walizoshinda katika Sudan na Somalia. Ethiopia haitajwi mara nyingi katika Biblia, lakini ni muhimu wakati huu kwa sababu walitawala sehemu nyingi ya Misri na walituma wajumbe kwa Hezekia. Nzige wangetoka kaskazini kutoka Ethiopia, ndiyo maana iliitwa nchi yenye mbawa zinazopiga. Kama nzige, jeshi la qore (=mfalme) wa Ethiopia Piyi/Piankhi lilishinda sehemu ya kusini ya Misri mwaka 715 K.K. hadi Delta ya Nile. Mrithi wake, qore wa Ethiopia Shabaka/Sabako alituma wajumbe Yuda kumwomba Hezekia msaada dhidi ya Waashuru mwaka 705 K.K. Ethiopia ilikuwa mwiba katika ubavu wa Waashuru kupitia qore Tirhaka/Teharqa, aliyetawala 690-664 K.K., na alijulikana kwa wahistoria Manetho, Strabo, na Megasthenes.

Kuna nchi nyingine [inayochanganya] inayoitwa Kushi, mashariki mwa Babeli, lakini msemo "nchi inayogawanywa na mito" ni rejeo wazi wa Ethiopia, si Kushi mashariki mwa Babeli.

Katika Isa 18:5, inapaswa kuwa "zabibu isiyoiva" au "ua" hapa?

Tatizo ni kwamba wasomi hawana uhakika wa maana ya neno hili la Kiebrania linalotumiwa mara chache. Bila kujali, kwa kuwa mchakato unaenda kutoka ua hadi zabibu isiyokomaa hadi zabibu iliyoiva, ujumbe ni ule ule: Bwana ni mvunaji ambaye anavuna zabibu na kuziacha kwa ndege na wanyama wengine. Mavuno ambayo wakulima wamefanya kazi ngumu sana kwao yataangushwa kabla hayajafikia utimilifu.

Wakati mwingine watu wanaoasi dhidi ya Mungu wanapojaribua kufikia mambo peke yao, Mungu huwaruhusu kufanikiwa kwa muda, lakini mwishowe mafanikio na faida vinavyuliwa. Kama mfano wa huzuni, Muhammad Ali alipoanza kupata ugonjwa wa Parkinson, alisema kwamba tuzo zake zote za ngumi hazikumaanisha kitu kwake wakati huo. Mfano wa pili wa huzuni ni kwamba baada ya Bernie Madoff kupata mamilioni kupitia mpango wa Ponzi ukidanganya watu wa fedha, mwanawe mmoja alijiua, na Bernie alikufa gerezani mwaka 2021. Nina uhakika, ukiangalia nyuma, uhuru wake na maisha ya mwanawe hayakustahili gharama ya mapato yake yaliyopatikana vibaya.

Katika Isa 19:2-3, vita vya wenyewe kwa wenyewe vya Wamisri vilitokea lini?

Walibya wa Nasaba ya 22 (945-712 K.K.) walipigana dhidi ya Wanubi/Waethiopia wa Nasaba ya 25 (770-712 K.K.), Wasaiti wa asili ya Kimisri wa Nasaba ya 24 (724-712 K.K.) pamoja na watawala mbalimbali wa kinachoitwa Nasaba ya 23 (karibu 828-712 K.K.). Waethiopia walishinda sehemu ya kusini ya Misri mwaka 715 K.K.

Katika Isa 19:4-10, Nile na mito mingine ingekausha lini?

Misri ilitegemea Nile kwa maisha, na hii inasema mtiririko wa maisha ya Misri ungekauka. Hii ni kweli kwa njia angalau tatu.

Kila mwaka, mtiririko wa Mto Nile mkubwa unatoka mvua katika Afrika ya kati ya Mashariki inayolisha Ziwa Victoria. Mvua kidogo katika Afrika ya kati ya Mashariki ingemaanisha mwaka wa njaa kwa Misri.

Kwa muda mrefu, ardhi ya Misri na Sahara imekuwa ikipungua mvua zaidi.

Kwa mfano, nguvu za kisiasa za Misri zingepungua sana.

Katika Isa 19:16-17, kwa nini Misri itaaibishwa hapa?

Kwanza kabla yote, tuulize swali lingine ambalo litahusiana. Je, ungesema kwamba Misri ni "ya kale"? Misri kama nchi iliwepo tangu Farao Zoser/Dhozer, karibu 3000 K.K. Kwa kuwa Misri ilikuwa tayari ya kale wakati wa Musa (1447 K.K.) ungeisema nini sasa? – Labda ungesema "ya kale sana, sana", au neno bora ni "ya zamani" yaani ya kale katika nyakati za kale. Walikuwa nadra kupata mapumziko katika nasaba ya Mafarao, lakini hii ilibadilika wakati wa Isaya, walipokuwa chini ya utawala wa kigeni, ambao unaweza kuchukuliwa kama aibu.

Lakini sababu ya umuhimu wa Misri katika Isaya, kuchukua sura mbili juu yake hapa, ni kwamba Farao kutoka Misri (ambaye alikuwa kweli Mfalme/Qore wa Ethiopia) alituma wajumbe kwa Hezekia kwa muungano dhidi ya Waashuru. Ilionekana kama fursa nzuri sana kwa Yuda, lakini kama Isaya anavyodokeza, kweli ingekuwa mtego wa kipuuzi. Kulikuwa na maasi mawili dhidi ya Waashuru, na Misri iliahidiwa msaada kwa wote wawili. Yalikuwa 713-711 K.K. yaliyozunguka Ashdodi, na 705-701 K.K. Katika yote mawili, Misri ilivunja ahadi yake ya kusaidia. Kwa kweli, mfalme Yamani wa Ashdodi alipokimbia kutoka Ashdodi kwenda Misri mwaka 711 K.K., Waashuru walitishia Misri isipomrudisha Yamani kwa Waashuru, kwa hiyo Misri ilikubali na kufanya hivyo.

Waashuru walipozingira Yerusalemu, Wamisri walituma jeshi kusaidia Yuda dhidi ya Senakeribu. Hata hivyo, Waashuru waliishughulikia jeshi la Kimisri huko Elteka, kaskazini mwa Ashdodi.

Katika Isa 19:17, ni lini na jinsi gani ardhi ya Yuda ilikuwa tishio kwa Misri?

Wababeli, Waajemi, Aleksanda wa Makedonia, Waseleuki, Waislamu, na Waturuki, wote walishinda Misri kupitia Palestina. Waashuru, na taifa la Israeli pia walipigana na Misri, ingawa hawakuishinda.

Katika Isa 19:18, ni lini miji mitano ya Misri ilisema lugha ya Kanaani?

Kwanza, haisemi kwamba watasema "Kikanaani", bali lugha inayosemwa Kanaani. Mwashuru Esarhaddoni alishinda sehemu ya chini (kaskazini) ya Misri ikiwemo Memfisi mwaka 671/670 K.K. Mwashuru Ashurbanipal alishinda Thebe katika sehemu ya juu ya Misri mwaka 665 K.K.

Baada ya kuanguka kwa Yerusalemu, Wayahudi wengi walikimbia Misri. Kwa kweli, chini ya Waajemi, boma kuu la Elephantini/Yeb kusini mwa Misri lililindwa na mamluki wa Kiyahudi. Asimov's Guide to the Bible uk.579 inayoshuku pia inataja koloni la Kiyahudi kwenye Kisiwa cha Elephantini.

Aidha, kulikuwa na idadi kubwa ya Wayahudi huko Aleksandria, Tahpanhes, Memfisi (Nofu), Pathros, na Migdoli.

Wakati wa kanisa la mapema, mapokeo yanasema Marko alikuwa mmoja wa wa kwanza kuinjilisha Misri. Yeye na Wakristo wengine walifanikiwa sana hadi kwamba Aleksandria nchini Misri ikawa moja ya vituo vinne vikuu vya Ukristo, muhimu angalau kama Yerusalemu.

Katika Isa 19:18, mji uliitwa "mji wa uharibifu" ni upi?

Baadhi ya maandishi ya Kiebrania, Dead Sea Scroll 1QIsa, Targum na Vulgate vinasema "jua". Hata hivyo, maandishi mengi ya Kiebrania yanasema uharibifu (haheres). Maneno mawili katika Kiebrania ni sawa isipokuwa kwamba "jua" lina nukta chini ya h. Mji wa Kimisri Heliopoli, au mji wa jua kwa sababu uliwekwa wakfu asili kwa mungu wa jua wa Kimisri Ra, ndio mji unaorejelewa hapa uwezekano zaidi. Wamisri waliita mji huo "Anu/On" na "Pe-ra" au "nyumba ya Ra". Bila shaka unaweza pia kuwa mchezo wa maneno, na maana zote zikizingatiwa. Mji wa On/Heliopoli uliharibiwa na Waajemi kulingana na mwanahistoria wa Kigiriki Strabo.

Maandishi mengi ya Septuaginta ya Kigiriki yanasema, "mji wa Asadek". Ingekuwa jina lisilojulikana, isipokuwa kwamba hassedeq inamaanisha "haki" kwa Kiebrania. Wakati wa Ptolemy Filomet mwaka 160 K.K. ambao ulikuwa wakati Septuaginta ilipoandikwa, Hekalu la haki lilijengwa Heliopoli na Onias IV, mwana wa mfungwa wa Kiyahudi Onias III. Hekalu hili la Kiyahudi lilikuwa likitumika hadi Kaisari wa Kirumi Vespasiani alipoamrisha kufungwa kwake mwaka 71 B.K.

Katika Isa 19:19, ni lini madhabahu ya Bwana ilikuwa katikati ya Misri?

Aya hii inatabiri moja au vyote viwili vifuatavyo:

Kabla ya Yesu, Wayahudi wengi walihamia Misri na kutekeleza Uyahudi huko, ikiwemo baadhi ya Wayahudi waliofasiri Biblia kwa Kigiriki.

Baada ya ufufuko wa Yesu, Misri, Yerusalemu, na Antiokia ya Shamu yalikuwa vituo vitatu vikuu vya Ukristo kwa muda.

Onias III alipokimbia Yerusalemu mwaka 1 K.K., alipewa ruhusa ya kujenga madhabahu kwa Mungu huko Leontopoli, Misri. Mwanahistoria wa Kiyahudi Yosefu anarejelea aya hii anaposema, "Sababu kuu iliyomfanya [mwana wa Onia kuhani mkuu] atamani kufanya hivyo, ni kwamba aliamini nabii Isaya, aliyeishi zaidi ya miaka mia sita kabla, na aliyetabiri kwamba bila shaka palikuwa na hekalu litakalonijengwa kwa Mungu Mwenyezi Mungu Misri na mtu aliyekuwa Myahudi." Antiquities of the Jews kitabu 13 sura ya 3.1 uk.269.

Katika Isa 19:20, mwokozi mkubwa aliiokoa Misri vipi?

Hii inaweza kuchukuliwa kwa njia kadhaa.

Kiroho, baada ya wakati wa Kristo, Misri ilikuwa kituo cha Ukristo. Athanasius wa Aleksandria katika On the Incarnation alifikiri hii ilitimizwa wakati wake mwenyewe, wakati Aleksandria ikawa moja ya miji minne ya mbele ya Ukristo baada ya Amri ya Milano mwaka 318 B.K.

Kisiasa kiongozi wa Kimisri. Misri iligawanyika katika falme tano zilizopigana kati yao. Hatimaye ziliungwa tena chini ya Psammetiku/Psammetiki karibu 670 K.K., baada ya vita vya wenyewe kwa wenyewe. The Believer's Bible Commentary uk.953 inapendelea mtazamo huu pamoja na hii pia ni wakati wa Milenia. (Psammetiki I bado alihitaji kukubali utawala wa juu wa Waashuru ingawa.)

Kisiasa kiongozi wa kigeni, Wamisri walimkaribisha Aleksanda wa Makedonia kwa furaha. Walimwona kama mkombozi wa kirafiki, akiwakomboa Wamisri kutoka utawala wa Kiajemi.

Katika Isa 19:22, ni lini Bwana alipiga Misri, na ni lini Mungu aliiponya?

Hapo awali Misri ilitawaliwa na watu wa kigeni (Wahykso, Walibya, Wanubi, n.k.) Hata hivyo Misri ilikuwa daima nchi huru, si taifa la chini. Hilo lingebadilika Nebukadneza aliposhinda Misri. Waajemi pia wangeshin Misri, ingawa Misri ingeasi mara kadhaa chini ya Waajemi.

Katika Isa 19:23, barabara kuu kati ya Misri na Ashuru ilijengwa lini?

Wakati wa Isaya, ingeonekana ya kushangaza sana kwamba Wamisri wangependa kusafiri kwa amani kwenda Ashuru na kinyume chake. Misri na Ashuru zilikuwa zote chini ya Dola la Kiajemi, ingawa Misri iliasi mara nyingi. Zilikuwa pamoja chini ya Aleksanda wa Makedonia, na wakati wa Warumi kulikuwa na barabara nzuri sana zinazounganya sehemu nyingi za Mashariki ya kale.

Katika Isa 20:2-3, kwa nini Mungu alimwamuru Isaya kutembea bila nguo? (Mwislamu Ahmad Deedat alileta hili juu.)

Kwanza kabla ya yote, Isaya aliishi katika utamaduni wake mwenyewe, si wetu. Pili, Wycliffe Bible Dictionary uk.477 inasema kwamba neno la Kiebrania hapa mara nyingi lilitumika kwa wanaume waliovikwa tu kanzu yao ya ndani, si walio uchi kabisa.

Katika Isa 21:1-10, muundo wa oracle hii ni upi?

Hii ni chiasmu, aina ya kawaida ya ushairi wa Kiebrania.

21:1b-2a Maono yaliyopokelewa

- 21:2b Maono ya mwisho

- - 21:3-4 Mtazamo wa hofu

- - 21:5 Mtazamo wa karamu

- 21:6-9 Mwisho unafika

21:1- Maono yaliyoripotiwa

Katika Isa 21:1, jangwa la baharini ni nini, kwa kuwa hakuna bahari karibu na Babeli?

Hakuna bahari au miti inayokua kiasili karibu na Babeli, iliyokuwa maili 300 kutoka Ghuba ya Uajemi. Hii ilikuwa jina la Kiashuru la Babeli, kwa sababu kutoka Babeli (katikati mwa Iraq) hadi baharini, nchini Iraq na Kuwait, ilikuwa ni jangwa tambarare, lisilo na miti kama haikuwa kwa umwagiliaji.

Katika Isa 21:5, kwa nini ngao "zilipakiwa mafuta" zamani?

Hii inarejelea kuweka mafuta kwenye ngao ili isuke. Pia ingefanya ngao ionekane vizuri zaidi, kwa kuwa mafuta yangeifanya ing'ae.

Katika Isa 21:7, je, wapanda "punda" (wingi) ni Yesu, na wapanda "ngamia" (wingi) ni Mohammed, kama baadhi ya Waislamu wanadai?

Hapana. Mambo matatu ya kuzingatia katika jibu.

1. Hawa walikuwa wajumbe wakati huo waliokuja kuripoti kwamba Babeli imeanguka. Umuhimu pekee ni kwamba labda wapanda ngamia wangeweza kuwa wapelelezi, wapanda punda wangeweza kuwa raia, na wapanda magari ya vita wangeweza kuwa wanajeshi.

2. Wamidiani waovu pia walipanda ngamia, lakini hiyo haina umuhimu kama kuzungumza kuhusu Mohammed hapa.

3. Hatimaye, kulikuwa na wapanda ngamia (wingi), kwa hiyo hata kama mmoja alikuwa Mohammed, hii ingemanisha kwamba mpanda ngamia mwingine angekuja baadaye.

Hakuna maana ya kujaribu "kuchuja mbu na kumeza ngamia" kujaribu kutumia aya hii kuonyesha uthabiti na Uislamu wakati kuna mengi sana katika Biblia yanayokwenda kinyume na Uislamu, kama vile Ubaba wa Mungu, Utatu, kuokolewa kwa neema, Roho Mtakatifu, n.k.

Katika Isa 21:11, kwa nini neno hili linafasiriwa kama Duma au Edomu?

Maandishi ya Masorete yanasema Duma, ambayo ni mji wa Edomu na pia inamaanisha ukimya kwa Kiebrania. Septuaginta inasema, "Edomu". Pia, Udumu/Udumai ni neno la Kiakadi kwa Edomu.

Bila kujali, neno katika maandishi yote "Seiri" linamaanisha ardhi ya Edomu. Inayochanganya ni kwamba kulikuwa pia na oasis nchini Arabia inayoitwa Duma el Jandal. Hata hivyo, Duma katika Isaya 21:11 iko Seiri/Edomu, ambavyo ni sawa, kulingana na Mwanzo 32:3. Baadaye Waedomu walihamia magharibi hadi sehemu ya kusini ya Yuda; eneo hilo liliitwa Idumea.

Katika Isa 21:13,16-17, Dedani, Tema, na Kedari zilikuwa wapi?

Maeneo yote matatu yako kaskazini mwa Saudi Arabia ya kisasa karibu na Edomu. Tema (Teyman ya kisasa) ni oasis kati ya Wadadani kaskazini na Wakedari, waaijulikana kwa upigaji mishale, kusini. Sargon II wa Waashuru alishinda makabila mengi ya Kiarabu mwaka 715 K.K. Mfalme aliyemfuata, Senakeribu, aliitwa "mfalme wa Waarabu na Waashuru" katika Historia ya Herodoto 2.141). Angalia pia Antiquities of the Jews ya Yosefu 10.1.4.

Katika Isa 21:13, msemo "mzigo juu ya Arabia" unamaanisha kwamba "Mungu ameweka juu ya Waarabu, wajibu wa kuwasilisha Ujumbe Wake kwa wanadamu" kama Mwislamu Ahmad Deedat anavyodai?

Inaonekana Deedat anasema Biblia inasema kuna mzigo kwa Arabia ambao hauko kwa wengine. Tuangalie. Isaya anataja

"mzigo juu ya Babeli" (Isaya 13:1)

"mzigo juu ya Moabu" (Isaya 15:1)

"mzigo juu ya Dameski" (Isaya 17:1)

"mzigo juu ya Misri" (Isaya 19:1)

"mzigo juu ya Jangwa la Baharini" (Isaya 21:2)

"mzigo juu ya Duma" [Edomu] (Isaya 21:11)

"mzigo juu ya Arabia" (Isaya 21:13)

"mzigo juu ya Bonde la Maono" [kuhusu Yerusalemu] (Isaya 22:1)

"mzigo juu ya Tiro" (Isaya 23:1)

Neno la Kiebrania kwa "mzigo" lilikuwa kisawe cha unabii, Isaya alipotoa unabii kuhusu maeneo haya. Inaonekana "ya ajabu", kusema kwa upole, kwamba Deedat angezingatia sana Isaya 21:13 bila hata kuleta aya zote hizi zingine.

Katika Isa 21:16, mwaka wa mfanyakazi aliyeajiriwa unamaanisha nini?

Kama mfanyakazi aliyeajiriwa kwa mwaka hawezi kufanya kazi hata siku moja zaidi (bila malipo), hii itatimizwa kabla mwaka kamili haujapita.

Je, Isa 21:13-17 na Isa 42:10-11 zinarejelea Vita vya Badr, ambapo Waislamu wachache [inadaiwa] wasio na silaha walishinda watu wa nguvu wa Kedari [inadaiwa] (Quraishi) wa Makka?

Hii ni mawazo ya hamu kuhusu Biblia. Katika Vita vya Badr mwaka 624 B.K. (A.H. 3), Waislamu 300 au 328 waliua Wamakka 70 na kuteka 70 zaidi huku wakipoteza 14 wao. Ilikuwa ushindi, lakini si wa miujiza kwa kiwango cha Yoshua, au Musa kupasua Bahari Nyekundu. Sijui alipopata wazo kwamba washambuliaji wa ngamia wa Madina walikuwa hawana silaha. Angalia Sahih Muslim juz.3 na.4394 (uk.975-976), Sahih Muslim juz.3 na.4341 uk.951 juz.3 na.4360 uk.960-961 (17 Ramadhan, 2 A.H.) Bukhari juz.5 kitabu 59 na.462 (uk.323); Bukhari juz.4:324 uk.206; Bukhari juz.5 kitabu 59 na.292 uk.201.

Sasa angalia tena Isaya 21:16,17; inasema kwamba ndani ya mwaka mmoja, walionusurika kati ya wapigaji mishale, mashujaa wa Kedari, watakuwa wachache. Mwaka mmoja baada ya Badr, Wamakka hawakushindwa, sembuse kufutwa. Bali, hii inarejelea Waashuru wa wakati wa Isaya waliposhambulia makabila ya kaskazini ya Arabia mwaka 715 K.K.

Katika Isa 21:16-17, unabii huu wa Kedari ulitimizwa lini?

Kedari ilikuwa kabila linajulikana sana nchini Arabia kaskazini mwa Makka, na Waashuru na Wababeli walikuwa wakijaribu kudhibiti Arabia pia. Kedari ilikuwa ikiilipa ushuru Ashuru tangu 738 K.K. Sargon II alipigana kampeni dhidi ya makabila ya kaskazini ya Arabia mwaka 715 K.K.

Katika Isa 22:1-3,13, kwa nini Mungu anaadhibu Yerusalemu hapa?

Hii ni kwa dhambi tofauti na iliyotajwa awali. Na maafa yote kwa mataifa haya mengine, watu wa Yerusalemu kwa ukatili waliamini tu kwamba wao wameepuka. Walipaswa kuwa wakifikiri kuhusu toba baada ya maafa yote haya, badala yake walikuwa wakifanya karamu. Wengine wanafikiri wanaweza pia wamekuwa wakisherehekea muungano wao na Babeli.

William Booth (aliyefariki 1912), ambaye pamoja na mkewe Catherine walianzisha Jeshi la Wokovu, alikuwa na ndoto usiku mmoja. Aliota dhoruba ya bahari, na watu wanaozama, wakiinua mikono yao na kupiga kelele kwa msaada. Aliota mashua kubwa tambarare baharini na watu wakifanya karamu na kucheza juu yake. Mara kwa mara mtu kwenye mashua angeweza kumtoa mtu kutoka majini, lakini kwa ujumla wao waliendelea kufanya karamu huku wale waliowazunguka wakizama. Vivyo hivyo, William Booth pia alisema kwa unabii, "Hatari kuu ambazo karne inayokuja itakabiliana nazo zitakuwa dini bila Roho Mtakatifu, Ukristo bila Kristo, msamaha bila toba, wokovu bila kuzaliwa upya, siasa bila Mungu, na mbingu bila jehanamu."

Katika Isa 22:2, mji gani unarejelewa hapa?

Huu ni Yerusalemu, kwa kuwa unaitwa mji wa Daudi katika Isaya 22:9.

Katika Isa 22:5, bonde la maono ni nini?

Hii ni mchezo wa maneno kwa sababu Bonde la Hinomu, pia linaloitwa Gehena, kusini magharibi mwa Yerusalemu, ndipo walipotupa takataka zao.

Katika Isa 22:13, muktadha wa kauli hii, "Na tule na kunywa, kwa maana kesho tutakufa" ni upi?

Ilimaanisha kwamba walikuwa wamevuka mstari wa kukata tamaa. Walipoona uharibifu wao ulikuwa wa hakika, kwa hiyo walidhani waishi vizuri, kwa kuwa wote wangekufa hivi karibuni.

Katika Isa 22:15-19, Shebna alifanya nini kibaya kiasi kwamba anatengwa?

Hapa Shebna alikuwa msimamizi chini ya Hezekia aliyewajibikia familia ya kifalme. Inaonekana alikuwa mmoja wa watu wakuu waliomwambia Hezekia aasi dhidi ya Waashuru. Baadaye Shebna na Eliakimu pamoja na Yoa walikuwa watu watatu waliomtumwa kuwasiliana na Senakeribu katika 2 Wafalme 18:18,26,37; 19:2; Isaya 36:3,11,22; 37:2. Shebna ana nafasi ya juu kama msimamizi wa nyumba ya kifalme katika Isaya 22:15-19. Hata hivyo, katika Isaya 36:3,22, iliyoandikwa labda miaka miwili baadaye, Shebna alikuwa mwandishi tu, na Eliakimu alikuwa msimamizi wa nyumba ya kifalme.

Katika Isa 22:16, ni nini kilichokuwa kibaya na Shebna kujifanyia kaburi?

Mengi yalikuwa mabaya, kama alitumia pesa kutoka hazina ya umma kufanya hivyo. Wazo la mtu kufanya kazi kwa bidii ili kuunda kaburi kubwa kwake mwenyewe linaweza kusikika la ajabu kwa masikio ya kisasa, lakini lilikuwa la kawaida Mashariki ya Kati - muulize Farao yeyote. Papa wa Kanisa Katoliki Julius II vivyo hivyo alifanya kaburi kubwa kwa ajili yake mwenyewe.

Katika Isa 22:16, ni njia zipi ambazo waamini leo wanaweza kujifanyia urithi wenyewe, wakati badala yake wanapaswa kuvuna na kufanya wanafunzi kwa ajili ya ufalme?

Wakati mwingine watu wanaweza kujali zaidi mafanikio yao ya kimwili kuliko ufalme wa Mungu. Ni vizuri kuacha urithi kwa watoto wako na wajukuu (Mithali 13:22), lakini mtu anaweza kuwa amezama sana katika kuacha urithi mkubwa iwezekanavyo hadi wamepoteza mwelekeo wao kwa ufalme wa Mungu. Wakati mwingine wanaweza kujali sana afya yao wenyewe, au afya ya wapendwa wao, hadi wamepoteza uono wa watu wanaomkuja Bwana. Baba, tunaomba utusaidie tuone tunapofanya hivyo na utupe moyo wa toba.

Katika Isa 22:20-25, kwa nini Eliakimu angezingwa?

Wasomi hawakubaliani; kuna mitazamo miwili.

a) Isaya 22:24 inaweka baadhi kuamini kwamba Eliakimu alitumia upendeleo, akifanya familia yake ijaze nyadhifa chini yake.

b) Haikusema kwamba Eliakimu alifanya kitu kibaya hasa. Ni unabii tu kwamba katika vita na Waashuru na Wababeli, yeye na familia yake watadhururiwa.

Isa 22:25 inarejelea nini?

"Msumari" ni Eliakimu mwana wa Hilkia kulingana na Isaya 22:20. Msumari utakuwa kiti cha heshima kwa nyumba ya baba yake. Hata hivyo Isaya 22:25 inatabiri kwamba msumari utang'olewa, na mzigo unaotegemea juu yake utashuka. Eliakimu aliathiriwa na upendeleo, au kutumia nafasi yake kama "mfumo wa matengenezo" kwa upendeleo kwa familia na marafiki zake.

Kwa njia nyingine msumari uliokatwa unaweza kurejelea nyumba ya Eliakimu inayoanguka kutoka nafasi yake, wakati watu wengi walipohamishwa.

Au vyote viwili.

Katika Isa 23:1-13, muundo wa sura hii ni upi?

Hizi ni chiasmu mbili zinazofanana sana.

Isa 23:1-7 Maombolezo juu ya uharibifu

. Isa 23:1-3 Omboleza kisha utulie Tiro, pamoja na Tarshishi na Kupro

. . Isa 23:4-5 Aibishwa Sidoni

. Isa 23:6-7 Kimbia Tarshishi na Pwani Tiro

Isa 23:8-13 Amri za Mungu nyuma ya hizi

. Isa 23:8-9 Bwana amepanga kwa Tiro

. . Isa 23:10-12b Mafuriko: Bwana amepanga kwa binti wa Sidoni

. Isa 23:12c-13 Tazama: watu wako watakwenda Kupro, Ukaldayo [Babeli], Ashuru, na Tarshishi

Isa 23:14-18 Sehemu iliyobaki ya sura hii ni nathari, si mashairi.

Katika Isa 23:1-18, kwa nini mji wa Tiro unapata kutajwa maalum?

Unabii mwingine ni dhidi ya nchi, kama vile Moabu na Aramu. Lakini Babeli na Tiro awali zilikuwa miji tu iliyokuwa na nguvu na kuunda milki. Milki ya kijeshi ingetaka kupigana na milki zingine za kijeshi. Lakini milki ya biashara ingeelekea zaidi kutaka kufanya biashara na milki zingine kuliko kupigana.

Tiro ilikuwa mji wa kale; wanaakiolojia wanasema ilianzishwa 2750/2700 K.K., kulingana na Herodoto, na wahamiaji kutoka Sidoni. Ibrahimu alikuwa karibu 2000 K.K.

Tiro na Israeli baadaye walikuwa marafiki wazuri na washirika wa biashara. Mfalme Hiramu wa Tiro aliuzia Sulemani mbao kwa hekalu katika 1 Wafalme 5:1,7-12 na alitoa mabaharia kwa jeshi la bahari la Sulemani katika 1 Wafalme 9:26-27.

Kama Roma ya baadaye, Venisi, na Genoa, mji wa Foinike wa Tiro ulikuwa na ushawishi mkubwa katika historia ya ulimwengu. Tiro ilikuwa "mji wa binti" wa Sidoni (mzao wa Kanaani katika Mwanzo 10:15), lakini Waashuru waliharibu Sidoni sana. Tiro ilijengwa kwenye kisiwa nje ya Lebanon ya kisasa. Waashuru na Wababeli walipozingira Tiro bila mafanikio, sehemu kubwa ya idadi ya watu wa Tiro "ilitoweka". Sasa tunajua walihamia Kisiwa cha Kupro (Kittimu katika Mwanzo 10:4) na kilichoitwa "Pwani ya Elisa", ambayo ilikuwa jina la malkia. Katika hali zote mbili walichanganyika na watu wa eneo. Pwani ya Elisa sasa ni Tunisia na kaskazini mwa Aljeria. Huko walianzisha mji wa Kartago, na Milki ya Kartago. Ikawa Milki, na ingawa ilikuwa hasa milki ya biashara, kijeshi iliwafukuza Wagiriki kutoka Hispania na Sisili, na karibu kushinda Roma katika vita vya Puniki. Ingawa hatuwezi kuutambua kwa uhakika "Elisha" katika Mwanzo 10:4 unaweza kuwa Pwani ya Elisa.

Tarshishi (iliyotajwa katika Mwanzo 10:4 na Yeremia 10:9; labda Tartessus kusini magharibi mwa Hispania), ilikuwa mji mkubwa wa uchimbaji fedha wa Hispania chini ya udhibiti wa Wafoinike/Wakartago. Hii iko magharibi mwa mbali wa eneo la Mediterania na labda ndipo Yona alikuwa akijaribu kukimbia.

Katika Isa 23:1-18, ni nini tofauti kuhusu Wafoinike dhidi ya mataifa mengine yaliyotajwa awali?

Mataifa mengine yalilalamikiwa kwa uovu ikiwemo ushindi wao wa jeuri. Wafoinike, waliokuwa wanajali zaidi kupata utajiri kupitia biashara badala ya ushindi, walilalamikiwa kwa uovu ikiwemo ushindi wao wa jeuri. Dini yao ilikuwa na dhabihu ya binadamu, lakini labda haikuwa maarufu kama ya Wakanaani.

Katika Isa 23:1,6,10,14, Tarshishi inahusiana vipi na Tiro?

Wafoinike walianzisha Tarshishi mbali sana nchini Hispania, magharibi mwa Gibraltar, katika karne ya tisa au ya kumi K.K.

Katika Isa 23:2,4, kwa nini Sidoni [Zidoni] inatajwa kwa uhusiano na Tiro?

Miji ya Tiro na Sidoni ilikuwa umbali wa maili 25 tu, na raia wa Sidoni walianzisha mji wa Tiro.

Katika Isa 23:8, "mji unaotawaza" au "mtoa taji" unamaanisha nini?

Miji mbalimbali ya "Milki ya Foinike" kwa kweli ilikuwa huru yote na wafalme wao wenyewe, lakini inaonekana Tiro ingeweza kuathiri sana ni nani angekuwa mfalme.

Katika Isa 23:15-17, utumwa huu wa miaka sabini wa Tiro ulikuwa lini?

Kuanzia 729 K.K., Watiro walikubali kuruhusu Waashuru kumteua gavana, na Tiro ililazimika kulipa talanta 150 za dhahabu kwa mwaka kwa Ashuru. Mji tajiri wa Tiro ulistawi kwa biashara, na Waashuru hawakuruhusu mji wa Tiro kufanya shughuli yoyote ya biashara kuanzia karibu 701 K.K., Waashuru walipoteka Usse karibu na Tiro. Hii iliisha udhibiti wa Waashuru katika Levanti ulipoisha, karibu 630 K.K. Hii ingekuwa miaka 71 ya kila mwaka, au miaka 72 ya kinabii (siku 360).

Lakini watu wa Tiro hawakuwa wavivu au maskini. Kartago ilikuwa imeanzishwa 815/814 K.K., na watu wa Tiro wangeweza tu kwenda huko, Kupro, Tarshishi, au miji mingine ya Kifoinike/Wakartago kufanya biashara.

Muundo wa Isa 24:1-23 ni upi?

Sura hii inaweza kuonekana kama chiasmu.

Isaya 24:1-7a inaambia Mungu atafanya nini

. Isaya 24:7b-13 inaambia mwitikio wa maombolezo wa wale waliokuwa na "mioyo ya furaha"

. . Isaya 24:14-16a inaambia mwitikio wa waabudu wa Mungu

. Isaya 24:16b-18d inaambia hofu ya waovu

Isaya 24:18e-23 inaambia uharibifu wa lazima wa hukumu ya Mungu

Katika Isa 24:1-4, dunia (au ardhi) itafanywa tupu lini?

Isaya 24:1-7 inaonyesha kwamba hii inarejelea kitu kikubwa, kikubwa zaidi sana kuliko vita vya kikanda na maafa ya siku zake. Isaya 24-27 imeitwa "Apocalypse Ndogo" au "Apocalypse ya Isaya" kwa sababu sura hizi tatu zinazungomzia nyakati za mwisho. Mwishowe, Mungu ataleta uharibifu kwa uso wote wa dunia.

Katika Isa 24:5, kwa kuwa watu walibadilisha amri, je hilo linamaanisha Agano la Kale liliharibika?

Hapana. Neno la Mungu linasimama imara mbinguni (Zaburi 119:89,91,144,160; 1 Petro 1:25) na neno la Mungu hataondoka kamwe vinywani mwa watu wa Mungu duniani (Isaya 59:21). Neno la Mungu halimrudixi yeye bure (Isaya 55:11).

Hata hivyo katika Yoshua 1:8, Mungu alimwamuru Yoshua asiacha maneno ya Sheria ya Mungu kuondoka mdomoni mwa Yoshua. Kwa hiyo, ingawa Mungu anahakikisha kwamba neno lake hataondoka kinywani mwa watu wote, Yoshua (na kila mtu) ana jukumu la kuacha neno la Mungu lisitoke mdomoni mwake mwenyewe.

Mungu atahakikisha neno lake duniani. Hata hivyo, watu wengine wanaweza kupuuza sheria za Mungu, kutengeneza sheria zao wenyewe kinyume na Mungu. Ukweli kwamba mtu anatunga sheria mpya haumaanishi kwamba sheria za zamani zimepotea.

Katika Isa 24:10, mji wa mkanganyiko ni upi?

Hii imefasiriwa "mji ulioharibika" katika NIV. Hii si jina la mji, bali maelezo ya mji. Hata hivyo, kulingana na J. Alec Motyer's The Prophecy of Isaiah uk.201 hauna tafsiri rahisi kwa Kiingereza. Bora ni "mji wa umbo la mbali". Neno lile lile la Kiebrania, tōhû, (si tofu!) linatumika katika Yeremia 4:23 kwa dunia na mbingu zisizo na umbo. Picha ni kitu kilichorudishwa kwenye udongo wenye maji.

Mji huu ni upi? Kulingana na usawaziano na Ufunuo 18, na ukweli kwamba dondoo zote mbili zinazungumzia nyakati za mwisho, mji huu labda ni Babeli katika Ufunuo.

Katika Isa 24:14-16a, tunamsifuje Mungu katikati ya dhoruba?

Isaya 24:1-13 inazungumza kuhusu uharibifu mkubwa, lakini hata katikati ya Mungu akitekeleza hukumu Yake, tunaweza kutangaza "Njoo Bwana Yesu". Tunaweza kushukuru kwamba tuliponywa na ghadhabu ya Mungu. Kwa mambo madogo zaidi, kama vile Paulo na Sila walipopigwa na kutupwa gerezani la Filipi katika Matendo 16:22-34, bado waliimba kwa Mungu usiku wa manane. Warumi 8:28 inaahidi kwamba mambo yote yanafanya kazi pamoja kwa wema kwa wale wampendao Mungu. Kwa hiyo bila kujali chochote, tunaweza kuimba na kumsifu, kwa mshangao jinsi Mungu atakavyotumia mambo mabaya, hata maafa, kwa utukufu Wake.

Katika Isa 24:18, "madirisha ya juu" ni nini?

Msemo huo huo unatumika katika Mwanzo 7:11; 8:2; mafuriko ya Nuhu yalipoanza. Waebrania wa kale labda wangetambua mfanano huo.

Katika Isa 24:21-22, jeshi la juu lingu litaadhibiwa lini?

Hii inarejelea nyakati za mwisho, na inaweza kurejelea dondoo sambamba katika Ufunuo 12:7-12. Hii inaweza kuwa mwisho wa dhiki / mwanzo wa milenia. Angalia Hard Sayings of the Bible uk.303-304 kwa maelezo zaidi kuhusu kuhusisha sehemu hii ya Isaya na Milenia iliyotajwa katika Ufunuo 20:1-7.

Katika Isa 24:23, jua na mwezi vitaaibikaje?

Hii ni lugha ya mfano inayomaanisha kwamba vitafifia, kana kwamba viko katika aibu. Hii itatokea wakati wa dhiki, watu watakapokuwa na sababu ya kushindwa vichwa vyao kwa aibu kwa kutambua mkono wa Mungu kwa njia ya moja kwa moja zaidi kuliko wakati wowote hapo awali, na bado wakimkataa Mungu.

Katika Isa 24:34, ni njia gani ambazo watu leo hawana tumaini?

Wengine shuleni hawana tumaini la kazi nzuri.

Wengine hawana tumaini la mabadiliko au kutoka katika hali mbaya.

Wengine hawana tumaini la uboreshaji.

Wengine hawana tumaini kwamba mambo wanayoyathamini zaidi yataboreswa.

Wengine hawana tumaini la kufuta uharibifu wa kimwili waliojifanyia kupitia dawa, pombe na nikotini.

Kitu kimoja wanacho sawa ni kwamba wanaangalia hali yao na hawatazami juu.

Katika Isa 24:34, unashirikianaje injili na watu, kama wafungwa wengi, ambao hawana tumaini?

Wanahitaji kutazama juu kwa Yesu, kuokolewa, na kuona tumaini la hakika, lisilo na uharibu wanaolonalo mbinguni.

Katika Isa 25:1-27:6, "mwangwi" minne ya wimbo huu wa sherehe ni upi?

Hapa kuna mwangwi minne, au vipande vya wimbo.

Isaya 25:1-9 – Wokovu kwa watu baada ya uharibifu wa ngome

Isaya 25:9-12 – Moabu ataaibishwa. (Aya ya 9 ni mpito.)

Isaya 26 – Watu wa Yuda watarudishwa juu tena

Isaya 27 – BWANA analinda shamba lake la mizabibu

Sura ya 25 yenyewe ni kama picha ya msanii katika rangi nyangavu.

Isaya 25:1-5 ni mandhari ya giza ya dhoruba ya uharibifu wa kutisha.

Isaya 25:6-9 ni siku nzuri inayofuata, na karamu ikialikia waokolewaji wote, na hata wafu watakuja karamuni.

Isaya 25:9-12 ni kuondolewa kwa wanaopigana dhidi ya Mungu na watu Wake.

Katika Isa 25:1-2, uharibifu huu ni "jambo zuri" vipi?

Ni kweli kwamba uharibifu kamwe hauonekani mzuri kwa yule anayeharibika; muulize mhalifu yeyote ambaye anakaribia kunyongwa. Hata hivyo, kama adui ambaye anakaribia kukuua anazuiwa, hiyo ni jambo zuri kwako. Uharibifu huu kwa kweli ni mzuri kwa njia mbili.

Uharibifu wa maadui wa Yuda ni mzuri kwa Yuda, kwa kuwa anaweza kuwa na amani wale wanaotaka kumvamia wanapoharibiwa.

Utekelezaji wa haki ni jambo zuri, kwamba dhuluma yote kubwa iliyofanywa duniani hatimaye itarekebishwa.

Katika Isa 25:6, "divai iliyochachushwa" au divai iliyokomaa ni nini?

Hii inamaanisha divai iliyozeeshwa, ambayo inaonekana ina ladha bora kuliko "divai mpya" ambayo haijazeeshwa. Kwa kawaida, ilichachushwa kwanza na kuhifadhiwa kwa muda mrefu. Ilichanganywa kabla ya kunywa ili iwe na nguvu zaidi na isafi.

Katika Isa 25:7b-8a, mavazi juu ya watu wote ni nini?

Neno bora ni "sanda" kama vazi la mwili wa maiti. Picha hapa ni ya kushangaza; Mungu ataondoa sanda ya kifo iliyowafunika watu, na wataishi tena.

Maoni moja (Keil-Delitzsch sehemu ya 1 uk.440) inadai kwamba sanda katika Isaya 25:7 ni upofu wa kiroho ilhali Isaya 25:8 ni kifo. Hata hivyo, hakuna kingine katika Isaya 25 kuhusu upofu, ama wa kimwili au wa kiroho. Watu hawavai sanda kwa sababu ni vipofu. Kwa hiyo, Isaya 25:7 inarejelea sanda ya kifo, inayolingana na Isaya 25:8.

Katika Isa 25:11a, mwogeleaji katika mfano huu ni nani?

Kisarufi kuna chaguo tatu.

a) Mwogeleaji ni Moabu / waovu

b) Mwogeleaji ni Mungu.

c) Haijabainishwa kwa Kiebrania.

Lakini mwogeleaji anaogelea katika rundo au bwawa la uchafu, kwa hiyo inaonekana kama Moabu mwovu, si Mungu.

Katika Isa 25:11a, mfano huu unafaa vipi kwa watu wengine leo?

Ikiwa mtu ana mdomo mchafu, anaishi maisha machafu, na ana "maambukizo ya roho", angalia mtu anayejaribu kuogelea katika samadi. Lakini hata mtu mwovu kiasi gani, Mungu anaweza kumfikia na bado kumpenda sana hadi kwamba Amvutia kwake mwenyewe na kumleta wokovu. Lakini Mungu hasisimami hapo. Pia humfua na kumsafisha, kwa utakaso.

Katika Isa 25:11 na Isa 26:5, kwa nini Mungu ana nia ya kunyenyekesha wenye kiburi?

Maandiko hayasemi, lakini kunaweza kuwa na sababu tatu angalau zinazosaidiana.

Utukufu wa Mungu: Mungu anatamani wote kumtukuza, na mtu aliyeanguka ana mwelekeo wa kujitukuza badala ya Mungu.

Kwa ajili yao: Wakati mwingine mtu anahitaji kunyenyeshwa, na kulazwa chali, kabla hatajaza macho yake juu.

Kwa ajili ya wengine: Wakati mwingine mtu anapoonyeshwa unyenyekevu au kuadhibiwa, wengine wataona na kujifunza kutoka kwa adhabu ya mtu huyo.

Katika Isa 26:1-26, kwa kiwango cha juu wimbo huu unasema nini kuhusu ibada yetu?

Isaya 25:1 ni umoja wa nafsi ya kwanza "mimi", ilhali Isaya 26:1 ni wingi wa nafsi ya kwanza "sisi". Ingawa ni hasa wimbo wa sifa, na pili wimbo wa shukrani kwa Mungu na kuhamasisha wengine, kwa nyanja zote tatu ni wimbo wa sherehe. Ibada yetu na huduma zinaweza kuitwa "huduma za sherehe". Ingawa kuna wakati wa kuomboleza, kuungama dhambi zetu na kuomba uingiliaji kati wa Mungu pia, sherehe inapaswa kuwa mwelekeo mkubwa wa ibada.

Katika Isa 26:3, Mungu anawakeepa watu katika amani kamili vipi wakati akili yao inashikamana?

Mungu haziondoi shida zetu, bali anatupa faraja, nguvu, na msaada wa kupita shida hizo. Hii inafanana na Wafilipi 4:6-7, ambapo hatupaswa kuwa na wasiwasi kuhusu chochote, lakini tukiwasilisha maombi yetu kwa Mungu, kisha amani ya Mungu, inayopita fahamu yote, italinda mioyo na akili zetu.

Katika Isa 26:7-8, njia za waadilifu ni tambarare na laini vipi?

Njia moja ya kuelewa mistari hii ni kuzingatia njia. Njia nzuri ni tambarare ili isivurumishe watu, haendi katika duara au kuongoza njia mbaya.

Njia nyingine ya kuelewa mistari hii ni kuzingatia watu wanaotafuta njia ya kusafiri. Tunajua tunakwenda wapi na Njia ya kufika huko. Tukitembea katika njia ya Mungu, hatuhitaji kujificha au kuishi katika aibu kwa kile tunachofanya au ambacho hatukufanya.

Katika Isa 26:8-9, tunakuzaje mtazamo wa kutamani Mungu?

Hapa kuna njia za kuimarisha upendo wetu kwa Mungu.

Tumia wakati katika maombi, ukifurahia Mungu na kumsifu. Kuomba kwa hisia ya wajibu na nidhamu ya kibinafsi ni vizuri; lakini kuomba kwa sababu ya starehe ni bora zaidi.

Jifunze kusubiri mwongozo wa Mungu, badala ya kujitongoja na kutumainia Mungu atafuata.

Mtukuze Mungu duniani kupitia maisha yetu, katika utii na huduma yetu.

Hubiri na kufundisha ili jina la Mungu liheshimike duniani.

Hudumia mahitaji ya kimwili ya wengine pamoja na mahitaji yao ya kiroho.

Mpende Mungu kuliko kila kitu kingine, na upende jirani yako kama nafsi yako.

Kumbuka ahadi za Mungu za uzima wa milele, na majaribu na mateso hapa chini yataonekana madogo. (1 Petro 1:6-9; 1 Wakorintho 2:9)

Katika Isa 26:10, je, waovu hawamwoni utukufu wa Bwana, au kila mtu ataona utukufu wa Mungu kama Isa 40:5 inavyosema?

Ufunuo 1:7; Wafilipi 2:10; Isaya 40:5; na Isaya 45:23-24 zinaonyesha kwamba mwishowe kila mtu atamwona Mungu. Isaya 26:10 inasema, "hawazingatii utukufu wa BWANA." (NIV) Neno la Kiebrania kwa "kuona/kuzingatia" ni chazah. Kulingana na Kamusi ya Strong inamaanisha "kutazama, kifikira kutambua, kutafakari (kwa furaha); maalum. Kuwa na maono ya." Kuna majibu mawili yanayosaidiana.

1. Waovu hawatafakari wala hawazingatii Bwana, lakini hatimaye wote watamwona Bwana bila kujali wanataka au la.

2. Waovu sasa hawamtambui Bwana, lakini mwishowe wote watamwona Bwana.

Kwa nini Isa 26:13-14 inasema waovu waliokufa hawatafufuka na kumbukumbu yao itaisha?

Isaya 26:13-14 inasema hawataishi tena; hii ni kweli, watakuwa Jehanamu, na hatimaye wataishi katika ziwa la moto, kifo cha pili.

Hawatakumbukwa duniani, wala na viumbe mbinguni.

Ingawa hawatafufuka, bado watasimama mbele ya Kristo katika Hukumu ya Kiti Kikubwa Cheupe katika Ufunuo 20:12-13. Lakini bila kujali, watatupwa katika Ziwa la Moto, si kufufuka, katika Ufunuo 20:15.

Katika Isa 26:19, hii inasema nini kuhusu ufufuko?

Hii ni moja ya aya zinazoonyesha, kinyume na wanachosema wakosoaji, waliamini katika maisha ya baadaye kabla ya Uhamisho. Angalia pia Isaya 25:7b-8a. Aya zingine zinazoonyesha hilo pia ni Hosea 13:14; Mithali 14:32, Ayubu 3:13-17, na Ayubu 19:26-27. Bila shaka, hii haijumuishi Danieli au Ezekieli, ambavyo viliandikwa baada ya uhamisho.

Katika Isa 27:1-3, kwa nini nyoka Lewiathani anaadhibiwa?

Jibu ni rahisi ikiwa mtu anaelewa Lewiathani anawakilisha nini. Kuna mitazamo minne ya lewiathani katika Isaya.

1. Dinosaur. Watu wa kale labda mara kwa mara waligonga mifupa ya dinosaur.

2. Mnyama mkubwa wa majini, kama vile kiboko, mamba, au nyangumi.

3. Unawakilisha taifa la Misri.

4. Kwa mfano Shetani. Hii inategemea usawa kati ya Isaya 26:17-27:2 na Ufunuo 12:1-13.

Jibu la uwezekano zaidi katika sehemu hii ya kishairi ni 2 pamoja na 3 pamoja na 4.

Katika Isa 27:13, je, hii ni tarumbeta ya 1 The 4:17?

Ingawa Maandiko hayasemi, hii labda inaweza kuwa tarumbeta ile ile, kwani zote mbili zitakusanya watu wa Mungu kutoka nchi za mbali. Katika Isaya 27:13 watakuja "Zioni" ambayo inaweza kumaanisha Mbinguni, hapa.

Katika Isa 28:1,4, umuhimu wa msemo "utukufu moyo ni ua linalofifia, uliowekwa kichwani mwa bonde lenye rutuba" ni upi?

Hii inaonekana kuwa motifu ya kawaida ambayo Mungu alikuwa akiwaambia kwamba haikuwa nzuri kujivunia. Ingawa hatuna uhakika wa umuhimu wa maneno haya kwa Waisraeli wasiomcha Mungu, yanaweza kurejelea utukufu uliopo lakini unaopungua wa historia yao ya zamani.

Katika Isa 28:4, "matunda ya mapema" ni nini?

Hii ni tunda linaloonekana kwanza, au linachovunwa kabla halijiva.

Katika Isa 28:5, "diademu" ni nini?

Diademu ni almasi au aina nyingine ya kito.

Je, Isa 28:10-13 inarejelea Kiarabu, kwa kuwa inazungumzia watu wenye ulimi wa kigugumia?

Hii tena ni mawazo ya hamu. Kigiriki kiko mbali zaidi na Kiebrania kuliko Kiarabu kiko. Hata hivyo, Isaya 28:13 inasema neno la Bwana lilikuwa kwao ni kanuni tu, na watu wengi wanaona Uislamu wa Kisuni vivyo hivyo, kanuni tu za kufuata bila uhusiano wa kibinafsi na Mungu.

Katika Isa 28:11, umuhimu wa midomo inayogugumia na ulimi mwingine ni upi?

Wayahudi walijua kuhusu Mungu wa kweli kwa karne nyingi. Hata hivyo, watu wa mataifa ya hivi karibuni wanaozungumza lugha zingine, wangekuwa wakifundisha Wayahudi kuhusu Mungu wa kweli katika siku zijazo.

Katika Isa 28:13, hii inamaanisha nini?

Kuna mitazamo miwili.

Kanuni juu ya kanuni: Neno la Mungu limekuwa kwa watu hawa si kitu zaidi ya kanuni juu ya kanuni za kufuata. Walipoteza tamaa ya kumkaribia Mungu.

Upuuzi: Hii ilikuwa dhihaka ya mabubujiko ya kulewa ya baadhi ya wasikilizaji wa Isaya. Hard Sayings of the Bible uk.305 inashikilia mtazamo huu, na inasema hii inarudia herufi mbili za alfabeti ya Kiebrania, kama vile msemo wa lugha ya kawaida kwa Kiingereza "angalia p's na q's zako." Pia inaongeza kumbuka ya kuvutia kwamba "angalia p's na q's zako" kwa Kiingereza asili ilimaanisha kuangalia pints na quarts zako.

Katika Isa 28:16, jiwe la msingi linahusiana vipi na Kristo?

Kristo ni jiwe kona la uhusiano wetu na Mungu, kama 1 Petro 2:6 inavyoonyesha.

Katika Isa 28:21, "kazi yake ya ajabu" au "kazi yake ya kigeni" ni nini?

Hii inarejelea kazi ya Mungu mwema, mwenye huruma, mwenye upendo katika kuwaangamiza watu kwa sababu ya mahitaji ya haki na utakatifu. Mungu hatamani mtu yeyote aanguke (2 Petro 3:9; Ezekieli 18), lakini kwa kuwa Anatumia haki, Atawahukumu watu.

Katika Isa 29:1-2,7, kwa nini Yerusalemu anaitwa "Arieli" hapa?

Isaya alirejelea Yerusalemu kwa jina la mfano "Arieli". Kwa Kiebrania Arieli inaweza kumaanisha "simba wa Mungu", na pia inaweza kumaanisha "makaa ya madhabahu". The Believer's Bible Commentary uk.959 inasema Isaya anadokeza kwamba mji ambao ulikuwa simba wa Mungu utakuwa kama madhabahu ya moto, na wakazi wake mhasabiwa wake.

Katika Isa 29:1, maana ya aya hii ni nini?

Aya hii inaweka mandhari. Yerusalemu ndio kitovu cha sherehe tatu za mwaka ambapo Waisraeli wote walipaswa kuja, na walikuwa na ujumla wa sherehe zingine pia, pamoja na dhabihu. Mzunguko wa vitendo vya kidini ulikuwa unaendelea karibu peke yake, na haukuwa na haja ya hata kufikiria kuhusu Mungu. Hata hivyo ingawa bado walifanya sherehe zote hizi alizozisimamisha Mungu, kuiita mji kwa jina tofauti kulidokeza kwamba Mungu karibu hakutambua mji huu, kwa sababu ya ukosefu wa bidii ya kiroho huko, hata katikati ya bidii yote ya kidini. Wazo ni kwamba "makaa ya madhabahu" badala ya kuchoma tu wanyama wa dhabihu, yataenea kujumuisha mji wote.

Aya ya 1 inaweka jukwaa kwa aya inayofuata, ambapo Mungu atakata mtindo wao wa kufanya vitendo mara kwa mara tu. Kwa hivyo leo, ukienda kanisani kila wiki? - basi vizuri! Lakini je, unaandaa moyo wako kusikia Mungu kanisani?

Katika Isa 29:1-2, ni mambo gani watu wa leo wanafanya mara kwa mara, ambayo Mungu anahitaji "kuvunja utaratibu" na kuwafanya wafikirie mambo makubwa zaidi?

Kila mtu ana tabia, na tabia zinaweza kuwa nzuri au mbaya. Tabia mbaya, kama vile kulewa au kupata sumu kila wiki, au kutazama ponografia, au kuvuta sigara, zinahitaji kusimamishwa. Tabia zingine, kama vile kwenda kanisani, nyakati za maombi, na masomo ya Biblia, ni tabia nzuri, lakini zinaweza kufanywa ama kwa maana au kwa kufuata utaratibu tu. Tunahitaji wakati wa kukaa peke yetu na Mungu, na kutafakari maisha yetu, uhusiano na huduma kwa Mungu. Vinginevyo tunaweza kumheshimu Mungu kwa midomo yetu lakini mioyo yetu iko mbali Naye. (Isaya 29:13)

Katika Isa 29:2, ni nini cha ajabu kuhusu uchaguzi huu wa maneno?

Neno la Kiebrania "makaa ya madhabahu" katika aya hii ni mchezo wa maneno (pun) kwa neno la Kiebrania "Arieli" katika aya za 1 na 2, ambalo ni rejeo la Yerusalemu. Pia inamaanisha "makaa ya madhabahu" katika Ezekieli 43:15-16.

Katika Isa 29:4, je, hii inarejelea Kitabu cha Mormoni, kama Wamormon wengine wanavyodai?

"Roho za walio karibu" zilikuwa roho za kishetani. Isipokuwa Wamormon wanataka kukubali uhusiano kati ya Umormoni na kishetani, au kwa wakazi wa Yerusalemu wenye dhambi ambao walitumia makuhani wa mizimu kujaribu kuwasiliana na wafu, hakutakuwa na uhusiano.

Hata hivyo, Joseph Smith, Jr., mwanzilishi wa Umormoni, alihukumiwa kwa kosa la kuangalia glasi, ambalo lilikuwa mazoezi ya kishetani. Labda Wamormon wana hoja hapa baada ya yote, kuhusisha hili na Umormoni.

Katika Isa 29:4, hii inamaanisha nini?

Hii inarejelea watu waovu wa Yerusalemu. Wale waliokuwa na ushirika na makuhani wa mizimu, wao wenyewe wangekuwa watu waliokufa. Wangetiishwa kama vumbi, na kupita kama roho walizojaribu kuwasiliana nazo.

Katika Isa 29:7-8, wokovu huu wa kimiujiza wa Yerusalemu utatokea lini?

Hii inaweza kuhusiana na:

a) Tauni iliyotokea kwa jeshi la Waashuru lililozingira Yerusalemu, au

b) Uharibifu wa nyakati za mwisho mwishoni mwa Milenia.

c) au vyote na zaidi.

Jibu liko mwishoni kabisa mwa aya ya 8. Hii inatumika kwa wote wanaopigana dhidi ya Mlima Zioni (Yerusalemu). Ingawa Waashuru wangeweza kuwa na wanajeshi wachache kutoka nchi zingine, haikuwa kweli ni umati wa mataifa uliokuja dhidi ya Yerusalemu wakati wa Waashuru. Kwa hiyo hii inaweza kuwa si wakati maalum, bali daima wakati jeshi linakuja dhidi ya watu wa Mungu huko Yerusalemu. Bila shaka Wababeli walishinda Yerusalemu, mara mbili kwa sababu Mungu aliwatuma. Warumi waliteka Yerusalemu baada ya kuzingirwa mwaka 70 B.K., na baadaye mwaka 135 B.K., kuonyesha kwamba ulinzi wa Mungu haukuwepo tena baada ya walimusulubu Masihi wao.

Ni jambo la kuvutia na la kusikitisha kuona kwamba imani ya watu katika Mungu kuwalinda Yerusalemu ilidumu zaidi ya Mungu kweli kuwalinda, mwaka 70 B.K. Vivyo hivyo leo, kama nchi yetu haifuati Mungu, labda imani yetu kwamba Mungu atalinda nchi yetu itadumu zaidi ya Mungu kweli kulinda nchi yetu.

Katika Isa 29:10-13, kutoweza kusoma kitabu kunamaanisha nini?

Kwa miaka 400 kabla ya Kristo, kungekuwa na ukimya wa unabii kutoka kwa Mungu. Wengine hawangefuata Masihi kwa sababu hawakusoma neno la Mungu. Wengine kama Mafarisayo walisoma neno la Mungu, lakini hawangechagua kumtambua Masihi alipokuja.

Katika Isa 29:13, midomo ya mtu inawezaje kumkaribia Mungu, lakini moyo wao uko mbali?

Watu wanaweza kujiunga na dini kwa sababu zote aina. Najua mtu mmoja aliyeambia kwamba alijiunga na Kanisa la Kimormon kwa sababu angeweza kuwa na zaidi ya mke mmoja. Pia aliniambia aliondoka alipojifunza kwamba hiyo ilikuwa mbinguni tu, si duniani. Nilimsikia mmoja wa kiislamu wa kimsingi ambaye kweli alikuwa asiye na imani. Alimwambia rafiki yangu kwamba alifikiri ilikuwa njia nzuri ya kuishi.

Wengine wanajiunga na dini, au kawaida zaidi wanabaki katika dini, kwa sababu ya desturi, familia, au ukosefu wa tamaa ya kutafuta ukweli.

Katika Isa 29:16 na Ezek 16:34, watu wengine leo wana mambo "chini juu" au "yaliyogeuzwa" vipi?

Neno hili la Kiebrania lenye rangi nyingi lakini fupi ni hepek. Sufuria haikumwambia mfinyanzi nini cha kufanya, na haiwezi kusema hakutengenezwa. Vivyo hivyo, watu wengine leo wanataka kumwambia Mungu nini cha kufanya, jinsi anapaswa kutenda, kwa sababu ya mtazamo wao usiosemwa: wanajua zaidi ya Mungu. Unapofikiri kwamba Mungu anahitaji ushauri, au msaada, au kwamba Mungu si wa kutosha Yeye Mwenyewe, basi unahitaji kusimama na kuangalia mtazamo wako kuhusu Mungu. Mungu ana kazi nyingi kwetu kufanya, na watu Wake si daima wafanyakazi hodari kuhusu kuifanya. Wakati mwingine ni kwa sababu ni wavivu, na wakati mwingine ni kwa sababu wana shughuli nyingi, wakienda na kufanya mambo mengine kwa bidii.

Katika Isa 29:22, je, hii inazungumzia mtu binafsi Yakobo, au Waisraeli wazao wa Yakobo?

Ingawa hii ni kweli kwa Yakobo Mbinguni, maana ya msingi hapa ni wazao wake, Waisraeli. Ahadi za Mungu kwa watu binafsi Ibrahimu, Isaka, na Yakobo zilikuwa na mambo yaliyoenea hadi kwa wazao wao.

Katika Isa 29:22-24, watu wanajibu vipi wanaponusurika maafa?

Hii ilitokea Waashuru walipozingira Yerusalemu lakini baada ya Waashuru 180,000 kuuawa kwa miujiza Waashuru waliondoka.

Watu wa Yerusalemu, kama watu wengi, walienda haraka kutoka msongo mkubwa hadi kupumua kwa utulivu. Wangeweza kuanza kuchukua Hekalu kwa uzito zaidi. Leo watu wangeweza kuhudhuria kanisa zaidi. Lakini mara nyingi wengi wao wanarudisha kwenye njia zao za zamani. Mtu ambaye hakuishi vizuri na Mungu anapopata karibu na maafa, unaweza kuiangalia kama adhabu, kama ukombozi, na kama kitu cha kumshukuru Mungu nacho. Lakini kuna njia nyingine ya kuiangalia pia: Mungu tu amempa fursa. Maafa haya yalikikata mzunguko na utaratibu ambao walikuwa wakiendelea kurudia, kama katika Isaya 29:1, na wakalazimishwa kusimama na kufikiria hali yao. Katika hatua hii mtu anaweza kweli kufikiri mahali pahusiano lake na Mungu lilipo, kumkaribia Mungu zaidi na kumwomba Mungu amgeuze ili aacha dhambi yake.

Katika Isa 30:4, mji wa "Hanesi" uko wapi?

Hanesi hutamkwa kama "HA-nez" (ndiyo silabi mbili), na vokali zote mbili ndefu. Hii ilikuwa mji Misri karibu maili 55 (kilomita 88) kusini mwa Memfisi kwenye ukingo wa magharibi wa Mto Nile, kulingana na Wycliffe Bible Dictionary uk.751. Hata hivyo, pia inasema kwamba kulingana na Targum ya Kiaramu (Siriaki), wasomi wachache wanaotambua Hanesi na Tahpanes, boma la mashariki la Kimisri.

The Bible Knowledge Commentary: Old Testament uk.1080 inasema eneo la Hanesi Misri halijulikani, lakini labda lilikuwa karibu na Zoani. Zoani iko karibu mpaka wa kaskazini mashariki wa Misri.

Katika Isa 30:10, watu wanawezaje kuomba tu manabii wawaambie wanachotaka kusikia?

Watu wakati mwingine wanataka kuhisi vizuri kuhusu wenyewe na kuhisi karibu na Mungu, bila jukumu la kumtii Mungu. Mungu hataki wakati wako tu, pesa na uwezo, Mungu anakutaka wewe.

2 Timotheo 4:2-5 pia inatuonya kwamba katika siku za mwisho watu watakusanya karibu nao walimu wanaofundisha wanachotaka kusikia. Jambo la kushangaza ni kwamba watu walio hivyo kwa kawaida hawakubali hili wazi, hata kwa wenyewe.

Tunajuaje kama tuko hivyo? Paulo anatuamrisha katika 2 Wakorintho 13:5 kujichunguza wenyewe. Kama Mungu wa Kweli alikutuambia tufanye kitu ambacho vinginevyo hatutataka kufanya, je, tungefanya?

Katika Isa 30:15-17, unabii wa kukimbia kwa farasi utatimizwa lini?

Hii ilikuwa kweli Waashuru na baadaye Wababeli walipovamia Palestina.

Katika Isa 30:21, je, hii inarejelea Roho Mtakatifu aliyepewa Wakristo?

Labda ndiyo. Tangu Pentekoste, Roho Mtakatifu anaishi katika waumini wote (Warumi 8:9-16), lakini kabla ya Pentekoste haukuwa hivyo. Roho Mtakatifu alikuwa tu katika waumini fulani, kama vile manabii, na Roho Mtakatifu angeweza kuondoka, kama vile Roho wa BWANA aliondoka kwa Sauli katika 1 Samweli 16:14, na BWANA alimwacha Samsoni (Waamuzi 16:20).

Katika Isa 30:22, 42:17, je, tunapaswa kudharau na kuharibu sanamu zote?

Aya hii inasema waamini wanapaswa kudharau na kuharibu sanamu zao zote. Hairejei sanamu za wengine, ambao ni wasioamini, na Waisraeli hawakuvamia Misri au nchi zingine kwa madhumuni peke yake ya kuharibu sanamu. Neno la Kiebrania, pesel, ni picha ya kuabudu ya mtu au mnyama. Moja ya tofauti kuu kati ya ibada ya kipagani na ibada ya Waisraeli ya Mungu wa kweli ilikuwa ukosefu wa picha.

Katika Isa 30:22, kwa nini ni muhimu kutokuwa na picha za sanamu nyumbani mwako?

Hii ni muhimu kwa sababu angalau tatu.

1. Mungu hapendi sanamu, na amekataza kuwa na picha kwa miungu mingine. Kutoka 20:4-5 inataja sanamu, hata tofauti na kutokuwa na miungu mingine. Hii peke yake ni sababu ya kutosha.

2. Inatoa mwonekano wa uovu. Wote 2 Wakorintho 8:22 na 1 Wathesalonike 5:22 wanasema kuepuka kila mwonekano/umbo la uovu. Katika 1 Wathesalonike 5:22, neno la mwonekano/umbo ni "video" kwa Kigiriki. Hata kama hukuabudu kamwe sanamu, kuonyesha sanamu nyumbani mwako kunafanya kidogo ya dhambi ya uabudu sanamu, kwa kuwa na picha nyumbani mwako.

3. Isaya 30:22 inasema kwamba Waisraeli walipodhihaki sanamu zao za kuchongwa, basi Mungu angewarewesha baraka.

Katika Isa 30:26, katika siku zijazo mwanga wa jua na mwezi utaongezeka, au utapungua kama Isa 24:23 inavyosema?

Vyote viwili. Jua lilizimwa na mwezi ukageuka damu wakati wa kusulubishwa kwa Kristo. Itatokea tena katika Ufunuo 6:12-13, tena katika Ufunuo 8:12. Baadaye jua litawaungua watu kwa moto katika Ufunuo 16:8. Kisha ufalme wa mnyama utalowekwa katika giza katika Ufunuo 16:10. Hatimaye wakati wa mbingu mpya na dunia mpya, hakutakuwa na haja ya jua tena kulingana na Ufunuo 22:5.

Katika Isa 30:33, "Tofeti" iko wapi?

Tofeti ilikuwa katika Bonde la Hinomu kusini mwa Yerusalemu. Hapa ndipo Gehena ilipokuwa, ambayo pia ilitumika kama mfano wa Jehanamu.

S: Katika Isa 31:8, unabii huu kuhusu jeshi la Ashuru ulitimizwa lini?

J: Hili lilitokea wakati jeshi la Ashuru lilipozingira Yerusalemu katika 2 Wafalme 19:35.

S: Katika Isa 32:6-8, wengine wanawashikaje wenye njaa ili waendelee kuwa na njaa na wenye kiu waendelee kuwa na kiu?

J: Kimsingi, wanawazuia maskini ili wasipate njia yoyote ya kutoroka. Inaweza kuwa kupitia ada kubwa, kupanga bei za pango kwa njia ya ukiritimba, mikopo yenye riba kubwa, na kuwalazimisha kununua bidhaa kwa bei za juu zaidi.

S: Katika Isa 32:6-8, ni nini kinachopendeza kuhusu muundo wa shairi hili?

J: Muundo wake ni wa kipekee sana. Ubeti wa kwanza, katika mstari wa 6 kuhusu usemi na matendo, una mistari sita. Ubeti wa pili, katika mstari wa 7, kuhusu mipango mibaya, una mistari minne. Ubeti wa tatu na wa mwisho, mstari wa 8, kuhusu ukarimu, una mistari miwili.

S: Katika Isa 32:9,10, Am 6:3-7, kwa nini inaweza kuwa vibaya kuwa wazembe, au kuwa katika amani na bila wasiwasi?

J: Kutokuwa na wasiwasi hapa kunamaanisha kutokuwa na shaka. Wakati ukandamizaji unatokea, Mungu hataki watu wasiwe na wasiwasi kuhusu wengine na wawe katika raha.

S: Katika Isa 32:14, hii inaweza kuharibiwa milele vipi, kwa kuwa Isa 32:15 inasema itarudi?

J: Neno la Kiebrania 'ad-'olam, linaweza kumaanisha milele, au linaweza kumaanisha tu muda mrefu sana. Katika mstari wa 14 dhahiri halimaanishi milele kwa sababu ya mstari wa 15.

S: Katika Isa 32:15-20, hii itatokea lini?

J: Kipindi cha wakati hakijabainishwa, lakini bila shaka itakuwa kweli katika utawala wa Milenia wa Kristo. Kama hii itakuwa kweli katika sehemu za dunia kabla ya Milenia ni swali wazi.

S: Katika Isa 32:16, hukumu itakaaeje jangwani na haki itabakiaje katika shamba lenye rutuba?

J: Muktadha ulikuwa ni uhamisho wa Israeli na uhamisho unaokaribia wa Yuda. Hukumu na haki zingekaa katika nchi. Baada ya uhamisho, watu wale waliohitaji hukumu ya Mungu na haki wangerejea nchini.

S: Katika Isa 33:4, nyara zinakusanywaje kama vile kukusanya kwa viwavi?

J: Hizi hazikuwa viwavi wa vipepeo na nondo, bali viwavi walioogopwa. Hizi zilikuwa viwavi wa nzige walioharibu mashamba ya mazao, na kuacha njaa nyuma yao.

S: Katika Isa 33:8, ni nani aliyevunja agano hapa?

J: Katika 2 Wafalme 18:13-18 Senakeribu alikubaliana kuiacha Yerusalemu peke yake, baada ya kupokea ushuru alioudai wa talanta 300 za fedha na talanta 30 za dhahabu. Hezekia hata alilazimika kung'oa dhahabu kutoka milangoni mwa hekalu ili apate dhahabu ya kutosha ya kumlipa. Baada ya hayo, Senakeribu alivunja makubaliano na kwenda kushambulia Yerusalemu. Walitoka katika kutumainia Misri hadi kutumainia utajiri wao (pamoja na neno la Senakeribu), na hakuna lililowasaidia.

S: Katika Isa 33:9, ni nini umuhimu wa kutaja Lebanoni, Sharoni, Bashani, na (Mlima) Karmeli?

J: Maeneo haya manne yalikuwa miongoni mwa sehemu nzuri zaidi za Israeli, Siria, na Lebanoni. Lebanoni ilikuwa maarufu kwa misitu yake; Sharoni na Bashani zilikuwa maeneo yenye rutuba sana, na Mlima Karmeli ulikuwa mlima mrefu zaidi katika eneo hilo.

S: Katika Isa 34:4, mbingu zitafungwa kama gombo lini?

J: Hii itatokea wakati wa dhiki, wakati Muhuri wa Sita unafunguliwa kulingana na Ufunuo 6:14.

S: Katika Isa 34:5, upanga wa Mungu unaloweshwa/kuoshwa mbinguni vipi?

J: Hii inamaanisha tu kwamba Mungu atauhakikishia kwamba Waedomu wengi watauwawa kwa upanga. Msemo wa kufanya upanga ulewa, au kuosha upanga unamaanisha kuutumia kuua watu wengi kiasi kwamba "umeoshwa" kwa damu.

Kiebrania kwa kweli kinasema, "Upanga wangu umeshiba mbinguni."

Septuajinti inasema "upanga wangu umelewa mbinguni"

S: Katika Isa 34:5,6 na Ezek 35:15; 36:5, kwa nini Idumea inatajwa?

J: Idumea ilikuwa jina la baadaye la nchi ya Edomu. Iliitwa Idumea kwanza kuanzia karibu karne ya nne K.K., karibu miaka 200 baada ya Isaya kuandikwa. Kitabu cha wasiwasi cha Asimov's Guide to the Bible uk.545 kinasema kwa usahihi kwamba hili lilikuwa jina wakati wa Kigiriki na Kirumi na kwamba RSV ilitumia "Edomu". Hata hivyo, Asimov anashindwa kutaja kwamba katika mistari yote minne ya Kiebrania inasema "Edomu". Ni Toleo la Mfalme James tu linaloitumia jina la Idumea ambalo halikuwepo wakati huo. Bila shaka, Septuajinti, iliyoandikwa kwa Kigiriki, pia inatumia Idumea.

S: Katika Isa 34:5-6, upanga wa Bwana utakuwa dhidi ya nani?

J: Katika Isaya 34:5 ni dhidi ya viumbe "mbinguni", na katika Isaya 34:6 inabadilika kuwa mapigano duniani. Mauaji makubwa haya duniani yanaanza Edomu na ni sawa na yanayotokea wakati Kristo anarudi tena katika Ufunuo 19:15 kulingana na New Geneva Study Bible uk.1081.

Kuhusu maana ya mapigano mbinguni, kuna maoni mawili, na yote yanaweza kuwa kweli.

Pantheon za sanamu: Upanga wa Mungu utaharibu ibada ya miungu hii ya uongo. New Geneva Study Bible uk.1081

Vita mbinguni vilivyotajwa katika Ufunuo 12:7-9.

Sanamu na uharibifu wa mbingu na dunia: Utimilifu wa kwanza ni uharibifu wa miungu ya Kiedomu, lakini utimilifu wa mwisho ni uharibifu wa Mbingu na dunia katika Ufunuo 21 (New International Bible Commentary uk.744).

S: Katika Isa 34:10 na Isa 2:10-21, hii ni Siku ya Bwana lini?

J: Hii ni Siku ya Bwana katika nyakati za mwisho, iliyotajwa katika kitabu cha Ufunuo.

S: Katika Isa 34:10, moshi wa Edomu utapanda juu milele na milele lini?

J: Hii inaweza kuhusu moshi wa Babeli unaopanda juu milele na milele katika Ufunuo 19:3. Kwa ujumla, uharibifu wa wadhalimu ni wa milele.

S: Katika Isa 34:13-15, wanyama hawa ni nani?

J: Tanakh ya Kiyahudi na tafsiri nyingine zinasema kwamba wanyama wengi hawa hawawezi kutambuliwa kwa uhakika.

Ingawa hatuwezi kuwa na uhakika wa baadhi ya majina haya leo, mtu aliye jangwani hawezi kuwa na uhakika wa sauti za ajabu anazosikia usiku pia. Picha hii ya kuomboleza, ya kutisha ya miji iliyoachwa ya Edomu ni picha ya wazi ya mwisho wa taifa lililokuwa karibu sana na Waisraeli, lakini halikutaka kujishughulisha chochote na Mungu wa Israeli.

S: Je, Isa 35:1,2 inaweza kuhusu Baha'u'llah wa Wabaha'i, kwa sababu inahusu nchi kame kufurahi, na Lebanoni na Karmeli, ambapo Baha'u'llah alitumia miaka yake ya mwisho?

J: Hapana. Yesu alikuwa katika eneo hilo pia, kwa hivyo kutajwa kwa maeneo hayo peke yake hakunusufi Baha'u'llah juu ya Yesu. Tofauti na unabii katika Isaya 35:1,2 watu wachache sana katika Lebanoni au Israeli "walifurahi sana" juu ya kuwepo kwa Baha'u'llah huko. Wakati Waingereza walipochukua mkoa huo baada ya Vita vya Kwanza vya Ulimwengu, Waislamu waliendelea na mambo yao, Wadruze walioendelea na mambo yao, Wayahudi baadaye waliingia Israeli na kulikuwa na vita vikali (si furaha) kati ya wawili hao, na sijasikia habari nyingi za furaha katika eneo hilo tangu Baha'u'llah alipokwenda huko. Hii haimaanishi kwa njia yoyote kwamba Baha'u'llah alisababisha msongo wote na mateso huko; bali kuhusu furaha au mateso katika Mlima Karmeli Baha'u'llah hakuwa na umuhimu.

S: Katika Isa 35:5-10, maua ya jangwa haya yatatokea lini?

J: Maeneo mengi ya jangwa katika Israeli yanachanua leo, na hii ni licha ya ukweli kwamba leo nchi ni kame zaidi kuliko ilivyokuwa wakati wa Biblia. Sababu ya kitendawili hiki ni umwagiliaji.

S: Katika Isa 35:8, njia ya utakatifu ni njia gani?

J: Isaya 35:8-10 ni kwamba waliokombolewa peke yao watakuwa katika njia hii, si watu wabaya. Hii inawezekana sana itatokea wakati wa Milenia.

S: Katika Isa 35:8, inapaswa kusema, "wapumbavu wabaya hawatapita juu yake" au "wajinga hawatopotea njiani"?

J: Hii si tofauti ya hati, bali njia mbili za kuelewa maneno. Je, "wajinga wasio njiani" kunamaanisha kwamba wajinga wanaopotea hawatakuwepo humo, au kwamba "hata wajinga waliopo humo hawatapotea"?

S: Katika Isa 36:1, hii ilikuwa mwaka gani wa utawala wa Hezekia?

J: Hii ni tatanishi kidogo, na kuna majibu mawili yanayopingana.

Utawala wa pamoja: Wafalme mara nyingi walitawala pamoja na wana wao. Hezekia alianza utawala wake, akitawala pamoja na Ahazi, katika mwaka wa tatu wa mfalme Hoshea (karibu 729 K.K.) kulingana na 2 Wafalme 18:1. Hezekia akawa mfalme peke yake mwaka 716 B.K. Tunajua kwamba mashambulizi ya Senakeribu yalisimamishwa mwaka 701 K.K., na tuchukie kwamba alikuwa amezingira Yerusalemu kwa miaka miwili kwa kuwa Wababeli walichukua miezi 18 katika 2 Wafalme 25:1-4. Hii ingekuwa karibu miaka 14 kutoka utawala wa peke yake wa Hezekia.

Kosa la mwandishi: Inaweza kuwa kosa la mwandishi katika tarakimu, na inapaswa kusoma miaka 24, si 14. Katika Kiebrania hiyo ingekuwa 'arba aserim hadi 'arba 'esreh kulingana na J. Alec Motyer's The Prophecy of Isaiah uk.276-277.

S: Isa 36:1-39:8 inaingiaje katika kitabu hiki?

J: Sehemu ya Isaya 36-39, wakati mwingine inaitwa "Kitabu cha Hezekia" na inafanana na 2 Wafalme 20:12-19. Isaya 36-39 ni mpito kati ya Isaya 1-35 na Isaya 40-66. Ni kilele cha Isaya 1-35, na utangulizi wa Isaya 40-66. Isaya 36-39 pia zinafanana karibu kabisa na 2 Wafalme 18:13-20:19. Tofauti mbili ni kwamba Isaya 38:1-22, kuhusu maombolezo ya Hezekia, haipo katika 2 Wafalme, na 2 Wafalme 18:14-16 inatuambia kwamba Hezekia alilipa ushuru kwa Ashuru, wakati Isaya inaacha hilo. Ama 2 Wafalme ilichota kutoka Isaya kama chanzo, au Isaya ilichota kutoka 2 Wafalme.

Isaya 1-35 zilikuwa mazungumzo yote kuhusu kumtumainia Mungu na kumfuata Yeye. Lakini swali katika kinywa cha Rabshake katika Isaya 36:4: "Unategemea nani?" ndilo jambo kuu la sehemu hii. Kuanzia Isaya 36 Hezekia hakujaribiwa tu; baada ya mazungumzo yote haya, sasa utafanya nini? Leo tunaweza kuzungumza yote kuhusu Mungu na kumfuata Yeye, lakini kuna nyakati nyingi katika maisha yetu ambapo tunajaribiwa: tutamtumainia nani kwa fedha zetu, usalama na hofu zetu, familia, furaha na shangwe, afya, na mustakabali na tumaini.

S: Katika Isa 36:2f, ni nini umuhimu wa mahali ambapo Rabshake (mkuu wa uwanjani) alikuwa akiwasubiri?

J: Rabshake na Tartani walikuwa nyadhifa, si majina ya kibinafsi. Rabshake kwa kweli ni "mkuu wa kumimina divai" (kumbuka Nehemia), lakini ilikuwa nafasi muhimu sana. Lakini mahali hapa, mfereji karibu na bwawa ni mahali pale pale ambapo miaka 15 hadi 20 iliyopita mfalme wa awali, Ahazi aliahidi nchi hiyo kwa Ashuru.

S: Katika Isa 36:4-5, tunawezaje kujua kama tunategemea Mungu kwa ushindi katika maisha yetu?

J: Ni jambo la kuvutia kwamba ni mkuu wa kipagani ndiye aliyeuliza kama wanategemea Bwana au la. Kwetu sisi, wakati mambo yanaenda vizuri, mara nyingi ni vigumu kujua tunategemea nani. Lakini wakati mambo ni magumu, na kuna njia rahisi zaidi, ya kutotegemea Mungu, ndipo tunaweza kuona. Wakati kuna njia rahisi zaidi ya kufanya kitu, lakini inahusisha njia za mkato za kimaadili, hiyo pia ni wakati kwa wote kuona unategemea nani. Rabshake alikuwa amepewa habari za huduma ya Isaya, ndiyo sababu inayowezekana akataja kwamba Mungu alimtuma Mwashuru.

S: Katika Isa 36:7, kwa nini Rabshake alisema Hezekia aliondoa mahali pa juu pa Mungu?

J: Rabshake alikuwa mzungumzaji stadi, na mengi ya aliyosema yalikuwa ya kweli na ya kushawishi. Lakini kusema Hezekia aliondoa mahali pa juu pa Mungu ilikuwa uongo au ilisemwa kwa ujinga. Hezekia aliondoa mahali pa juu pa kidini pa Kikanaani na madhabahu kama Mungu alivyoamrisha. Mtu angeweza kufikiri kwamba Rabshake angeweza tu kukosea. Hata hivyo, katika mstari wa 10 wakati Rabshake alisema kwamba Mungu alimwambia aharibu Yuda, na hakuamini hata Mungu wa Israeli, kwa hivyo unajua alikuwa akisema uongo hapa.

S: Katika Isa 36:11,13 je, watu wa Mungu hawakuitwa Wayahudi wakati na baada ya uhamisho tu?

J: Hapana. Myahudi angehusu mtu kutoka ufalme wa kusini katika 2 Wafalme 16:2; 18:26,28; 25:25; 2 Mambo ya Nyakati 32:18; Isaya 36:11,13; Yeremia 32:12; 34:9. 38:9; 40:11,12,15; 41:3; 44:1; 52:28,30. Waliitwa Wayahudi wakati wa uhamisho katika Esthari na Danieli.

S: Katika Isa 36:12 na 2 Fal 18:27, je, ni upuuzi katika Biblia kusema watu wanakula na kunywa uchafu wa binadamu? (Muislamu Ahmad Deedat alisema hivi kwa hali ya kukato, akitumia lugha tofauti).

J: Fikiria mzungumzaji. Hii inasemwa na jenerali mbaya wa Mwashuru, alipokuwa akidharau Waisraeli na Mungu mmoja wa kweli. Sijui kwa nini msomi mwaminifu angesahau kwamba hii ilisemwa na mpagani anayemdhihaki Mungu na watu wa Mungu, si Mungu. Sijui ni asilimia ngapi ya Waislamu wangedai kwamba hoja za Deedat zilikuwa za uaminifu.

S: Katika Isa 36:16, jinsi gani majaribu yanamnong'oneza masikioni mwetu leo, "fanya maisha kuwe rahisi na ujisalimishe"?

J: Wakati njia rahisi inahusisha shughuli haramu, maelewano ya kimaadili, njia za mkato za kimaadili, au kutokuwa mwaminifu kwa mtu anayekuamini. Wakati inahusisha kuacha mwenza anayeugua, mlemavu, au aliyebadilika sura, au kukurupuka ahadi au nadhiri zako. Inaweza kuwa kujisalimisha kwa tamaa au uchoyo, au katika hali hii, kujisalimisha kwa hofu. Mwashuru kimsingi alisema, "Hakuna mungu aliyewahi kutuzuia, na wako pia hataweza."

S: Katika Isa 36:21 na 2Fal 17:31, Sepharvaim ilikuwa wapi?

J: Leo hatujui ilikuwa wapi. Ilikuwa karibu na Hamathi na Arpadi kaskazini mwa Siria. Mjiografia wa Kigiriki Ptolemy (Kitabu cha Historia 5 sura 18.7) anataja Sipharra kama mji wa kusini kabisa wa Mesopotamia. Hii inawezekana ni sawa na mji wa Kisumeri wa Sippara.

S: Katika Isa 36-37, muujiza huu mkubwa wa jeshi la Ashuru kuuawa umerekodiwa wapi tena?

J: Mwanahistoria wa Kigiriki Herodotus anaandika kwamba jeshi la Ashuru lilishambuliwa na jeshi la panya (au paka wa pori). Si tu kwamba panya wangekula nyuzi za upinde na mikanda ya ngozi kwenye ngao, bali panya wangeleta tauni pia.

Herodotus katika Kitabu cha Historia 2 sura 141 uk.79 anasema hii ilikuwa huko Pelusium, wakati Biblia haitaji mahali, isipokuwa kwamba jeshi la Ashuru lilikuwa likizingira Yerusalemu. Herodotus, asiyeishi Yuda angeweza kukosea katika undani huu. Kwa upande mwingine, Herodotus angeweza kuwa sahihi, wakati sehemu ya jeshi la Ashuru ilizingira Yerusalemu sehemu nyingine ilikuwa ikihamia kutoka kuzingira ngome kali ya Lakishi hadi mji wa Libna kwa sababu walisikia kwamba jeshi la Misri/Waethiopia chini ya Tirhaka lilikuwa linakuja.

Berosus alikuwa mwanaanga na mwanahistoria mwenye ushawishi aliyezaliwa Babeli ambaye aliandika karibu 290-karibu 278 K.K. Josephus katika Antiquities of the Jews kitabu 10 sura 4 uk.214 alitoa muhtasari wa akaunti ya Herodotus, akitaja kosa moja alilofanya Herodotus.

S: Katika Isa 37:1-3, kwa nini Mfalme Hezekia alipasua nguo zake hapa?

J: Kupasua (na hivyo kuharibisha) nguo zako ilikuwa desturi ya kawaida wakati huo kuonyesha huzuni kuu, aibu, au kukasirishwa. Ilikuwa pia ishara ya kukufuru. Kama Isaya 37:3 inavyoonyesha, Hezekia alipasua nguo zake kwa sababu ya hatima yake na watu wake na aibu ambayo Waashuru walimdharau Mungu na kisha kushinda Yerusalemu kungeleta kwa Mungu.

Hezekia angeweza kufikiri kwamba hii ilikuwa msiba wa kujitengenezea wenyewe. Mapema zaidi Ashuru ilikuwa imepigana na Misri, ikipita Yuda bila kuisumbua, kwa sababu Yuda ilikuwa mji wa kulipa ushuru kwa Ashuru. Isaya alimwelekeza Ahazi kukaa upande wa kati na kusishirikiane na Misri wala Samaria na Dameski. Lakini Ahazi hakusikiliza. Lakini hata wakati sisi au wazazi wetu ndio sababu ya tatizo letu, Mungu bado ana hamu ya kuwaokoa watumishi wake wanaotubu, wanyenyekevu, na watiifu.

S: Katika Isa 37:8, kwa nini Tirhaka aliitwa mfalme wa Ethiopia?

J: Waethiopia, wanaoitwa pia Wakushi, walitawala Misri wakati huu, mwaka 701 K.K. Tirhaka alikuwa mkuu wa jeshi kwa kweli, na akawa mfalme mwaka 690 K.K. tu. Ni sawa na sisi kuambia matukio ya maisha ya Rais George Washington na kujumuisha matukio kabla ya kuwa rais.

Picha ya bisi ya Tirhaka ilipatikana huko Medinet-Habu.

S: Katika Isa 37:12, Gozani, Harani, na Rezefu ziko wapi?

J: Zote ziko kaskazini mwa Irak au mashariki mwa Siria.

Gozani inawezekana ni mahali pale pale na Zuzan, katika Armenia ya nje kwenye Mto Chaboras, karibu na Mosul ya kisasa, Irak.

Harani ni mahali ambapo Ibrahimu alisimama, mashariki mwa Siria.

Rezefu inawezekana ni Rusafe ya kisasa, maili ishirini kusini mwa Harani.

S: Katika Isa 37:21, ni nini umuhimu wa sentensi "kwa sababu umesali"?

J: Kwa sababu Hezekia alisali, Mungu aliingilia kati na kubadilisha mkondo wa historia. Mungu si tu anasikia maombi yetu bali anaona machozi yetu katika Isaya 38:5. Bila shaka, wakati utakuja ambapo Mungu atafuta machozi yetu yote katika Isaya 25:8; Ufunuo 21:4.

Je, sala ilibadilisha mambo kwa sababu Mungu hakujua, Mungu alihitaji nguvu ya sala ya Hezekia, au Mungu hakuamrisha hilo? Hapana kwa yote. Bali, kwa sababu ya fundisho la "ulinganifu", sala ya Hezekia ililingana na mapenzi ya Mungu ya hiari, yaliyoamuliwa, kama Mungu tayari alijua itakavyokuwa.

S: Katika Isa 37:29, kwa nini Mungu alizungumza kuhusu kuweka ndoano puani mwa mfalme wa Ashuru?

J: Waashuru walijulikana kwa kuweka ndoano puani mwa wafungwa. Kama mtu ana ndoano puani mwake, analazimishwa kwa maumivu kwenda katika upande wowote ambao mtu anayeshikilia kamba anamwelekeza. Vivyo hivyo, Senakeribu, Mfalme wa Ashuru, atalazimishwa, kinyume na mapenzi yake, kujiondoa wakati Mungu anapovuta "ndoano" ya Senakeribu. Hivi karibuni, mwaka 701 K.K. Senakeribu alilazimika kujiondoa, bila kurudi tena. Miaka ishirini baadaye, mwaka 681 K.K., aliuawa na wanawe wawili: Adrameleki na Saresar. Kumbukumbu ya Kibabeli pia inarekodia kwamba Senakeribu aliuawa na wanawe wawili.

S: Katika Isa 38:1-39:8, mambo haya yalitokea lini?

J: Kipindi cha wakati kinabadilika nyuma hadi "katika siku zile". Isaya 38:6 inaonyesha kwamba ilikuwa kabla ya Isaya 37 kwa sababu ilisema Yerusalemu ingeokoka kutoka kwa mfalme wa Ashuru. Merodak-Baladani alitawala Babeli kabla ya hili kutoka 721-710 K.K. (akikimbia Elamu) na tena kwa miezi tisa kuanzia alipomshinda Mwashuru huko Kishi mwaka 703 K.K. hadi alipoondolewa katikati ya 702 K.K. Ugonjwa wa Hezekia ulikuwa karibu 701 K.K., na kuzingira kwa Senakeribu kwa Yerusalemu pia 701 K.K.

Isaya 38:1-8 inafanana na 2 Wafalme 20:1-2 na Isaya 39 inafanana na 2 Wafalme 20:12-19.

S: Katika Isa 38:4-5, kwa nini Mungu alibatilisha unabii huu?

J: Wakati Hezekia alipoomba Mungu alimpa miaka 15 zaidi. Kitu kama hiki kilitokea na nabii Nathani na Daudi katika 2 Samweli 7:3-6. Kitu kama hiki kilitokea katika Yona 4:2-3, ingawa Yona hakufurahi kuhusu hilo.

S: Katika Isa 38:2 kwa nini Isaya aliigeuza uso wake ukuelekea ukuta?

J: Kuna maoni mawili, na labda yote yanaweza kuwa ya kweli.

Kukata tamaa: Hezekia alikuwa katika kukata tamaa, na hakutaka kuona mtu yeyote, na muhimu zaidi hakutaka mtu yeyote amwone akiwa amevunjika moyo. Tazama The Prophecy of Isaiah ya Alec Motyer uk.297 kwa maelezo zaidi juu ya hili.

Kwa Maombi: Hezekia alikuwa tayari kufanya maombi mazito kwa Mungu, na hakutaka mtu yeyote amwone au kumvuruga. Tazama The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.236 kwa maelezo zaidi juu ya hili.

S: Je, Isa 38:3 inaonyesha kwamba matendo mema yaliokoa wakati wa Agano la Kale?

J: Hapana, hata wakati wa Agano la Kale. Hezekia alimletea Mungu matendo yake mema si akiomba kuokolewa, bali akiomba muda wake wa maisha urefushwe. Hata hivyo, hii hata haithibitishi kwamba matendo mema ya Hezekia yangemfanya Mungu ampe maisha marefu zaidi. Inathibitisha tu kwamba Hezekia alidhani ingeweza.

S: Katika Isa 38:8, ni nini umuhimu wa muujiza huu wa jua kurudi nyuma?

J: Ingekuwa rahisi sana "kufanya" jua kwenda mbele: subiri tu muda kidogo. Lakini kama Mungu angeweza kufanya kivuli cha jua kirudi nyuma, Mungu angeweza pia kurudisha saa ya maisha ya Hezekia. Haikuwa saa ya mviringo kama mtu angeweza kuona bustanini bali nguzo ambayo Ahazi alitengeneza yenye ngazi ambayo ilitumikia madhumuni yale yale. Ni jambo la kuchekesha kwamba ishara ilitokea kwenye ngazi ambayo Ahazi alitengeneza, wakati Ahazi mwenyewe hakuwa tayari kuomba ishara kutoka kwa Mungu katika Isaya 7:11-12.

Ishara hii ilikuwa inafaa sana kwa Hezekia. Kwa kuwa Mungu angeweza kurudisha wakati kama unavyoonyeshwa na hatua kurudi nyuma, Mungu alikuwa akiurudi wakati wa Hezekia kumpa miaka kumi na mitano zaidi.

Watu wengine wanatamani Mungu angerudisha saa ya maisha yao kwa njia tofauti. Ingawa Mungu haurejesha mambo kwa watu kwa njia hiyo, Anaweza "kurejesha saa" kwa kuwapa watu maisha mapya katika Kristo na kuwasamehe dhambi zao.

S: Katika Isa 38:12, ni nini maana ya mifano hii miwili?

J: Hema inaweza kuonekana ya kudumu kwa sababu unaweza kuishi ndani yake katika eneo moja kwa miaka mingi. Lakini unapoibomoa kibago cha hema, na kuibomoa hema ile, basi kitu kilichoonekana kudumu katika mandhari kinaisha ghafla. Vivyo hivyo, ukishakata kitambaa kwenye kitanda baada ya mfumaji kumaliza, ni jambo lisiloweza kubadilishwa; huwezi kulirudisha tena.

Katika maisha yetu matukio mengi, kama vile kifo, hayabadilishiki.

S: Katika Isa 38:9-22, tunaweza kujifunza nini kutoka kwa sala ya kishairi ya Hezekia?

J: Kwanza, ni sawa kutunga sala kama mashairi kuomba kwa Mungu. Pili, baada ya Mungu kumwambia Hezekia kwamba Hezekia angekufa hivi karibuni, hakukubaliana na mapenzi ya Mungu. Hezekia alimgeukia Bwana na kuomba kwa uchungu, akiomba Mungu abadilishe hili na amruhusu aishi muda mrefu zaidi.

Tunapaswa kuomba maombi yetu yote kwa Mungu, lakini tunapaswa kukubali mapenzi ya Mungu. Wakati wa ziada huu Manase alizaliwa, ambaye alikuwa mfalme mbaya zaidi aliyewahi kutawala Yuda.

S: Katika Isa 38:21 na 2 Fal 20:7, plasta ya tini (kitambaa cha dawa) juu ya jipu ilimsaidia vipi Hezekia kupona?

J: Kwanza, jipu kutoka maambukizi ya staph linaweza kuua, hasa bila dawa za kuua viini. Ama plasta ilikuwa njia ambayo Mungu alitumia kwa muujiza, au ilikuwa tu matibabu ya kimatibabu. Hii ilikuwa matibabu ya kawaida ya wakati huo, na plasta ilisaidia kwa njia zinazowezekana nne.

1. Plasta ya tini ina sukari, na virutubisho hivi vingesaidia seli za mwili kukua upya vizuri zaidi.

2. Kama plasta ilikuwa na sukari nyingi kama katika mseto au jeli, basi kwa kweli ingeua bakteria zinazokua haraka.

3. Zaidi ya hayo, misombo mingine katika plasta labda ingepunguza ukuaji wa bakteria na kurekebisha pH.

4. Mwishowe, kama jeraha lingeoshwa kwanza, na plasta kisha ikawekwa, plasta ingelinda jeraha kutoka uchafu na bakteria za angani.

S: Katika Isa 38:37, mungu Nisroki ni nani?

J: Jina la sanamu hiyo halijulikani nje ya Biblia. Inaweza kuwa mungu asiyejulikana, au kosa la unakili kwa mungu Marduki. Bila kujali, ni jambo la kushangaza kwamba Hezekia alikwenda hekaluni kuomba kwa Mungu, na tazama kilichotokea. Senakeribu mwenye nguvu alikwenda hekaluni kuomba mungu wake na tazama kilichotokea.

S: Katika Isa 39:2-4, ni nini umuhimu wa Hezekia kuwaonyesha wajumbe wa Kibabeli kila kitu?

J: Wajumbe walikuja kuunda muungano wa kijeshi dhidi ya Waashuru. Hezekia angeweza kufurahi kwa sababu walimsifu, lakini inawezekana zaidi alikuwa na hamu ya kujiunga na muungano na nchi yenye nguvu ili kupindua tishio la Ashuru. Ujumbe wa Kibabeli ungetaka kujua rasilimali za kijeshi na za fedha za Hezekia. Hezekia kwa dhahiri alitaka kuwavutia, na akawaonyesha utajiri aliohifadhi. Wababeli bila shaka wangekumbuka hili na baadaye watamani kushinda Yuda.

Angalia kwamba haijasemwa kamwe kwamba Hezekia alisali kwa Mungu kwa mwelekeo kuhusu kinachopaswa kuonyeshwa kwa wasioamini hawa. Hata kama mwamini anafuata Mungu kwa utiifu, haimaanishi kwamba hawezi kufanya mambo ya kijinga wakati hawaulizi Mungu mwongozo.

S: Katika Isa 39:6-7, je, Wababeli baadaye waliivamia kwa sababu Hezekia aliwaonyesha kila kitu?

J: Ingawa hatuwezi kusema, inawezekana ilikuwa sababu. Kwa upande mmoja, hatimaye wangeweza kuivamia Yuda bila kujali alichowaonyesha Hezekia. Kwa upande mwingine, kwa uwezekano walikuwa na hamu zaidi ya kuivamia Yuda kwa sababu walijua nchi ilikuwa tajiri ya kutosha kuwa na hazina hiyo iliyohifadhiwa.

Yesu alisema usitupe lulu zako mbele ya nguruwe, wasije wakazikanyaga na kisha wakageuka na kukurararua (Mathayo 7:6). Hezekia alitegemea utajiri wake na silaha hapa (kabla ya Senakeribu), akazionyesha kwa Wababeli, na Mungu akasema, "sawa, tutaruhusu hivi vikabidhi kwa Wababeli basi."

S: Katika Isa 39:8, je, hili alosema Hezekia lilikuwa zuri au baya?

J: Inaonyesha moyo wa Hezekia, na kwa bahati mbaya inaonyesha mabaya pamoja na mazuri. Hezekia alikuwa na wasiwasi kuhusu mwendo wake mwenyewe na Mungu, na jukumu lake kama mfalme. Hezekia alitii mapenzi ya Mungu, na alishukuru kwamba Mungu hakushughulikia dhambi yake kibinafsi, lakini kwa kusikitisha, Hezekia hakuonekana kuwa na wasiwasi sana kuhusu urithi wake au kitakachotokea baada ya yeye kuondoka.

Kwa bahati mbaya, Wakristo leo wanaweza kuwa wenye kuona karibu tu pia. Tunahitaji kuwa na wasiwasi kuhusu watoto wetu na urithi wetu, pamoja na uhusiano wetu wa kibinafsi na Mungu.

S: Katika Isa 40:1-44:28, maeneo mengi yanasisitiza kwamba kuna Mungu mmoja wa kweli tu. Je, Utatu unaweza kuwa kweli vipi?

J: Hakuna anayeweza kusema hii inapingana na dhana ya Utatu isipokuwa hawaelewi Biblia imefunua nini kuhusu Utatu. Kipengele kimoja muhimu cha Utatu ni kwamba kuna Mungu mmoja wa kweli tu, lakini Watu Watatu Tofauti. Baba, Mwana, na Roho ni Mungu, lakini wao ni Mungu mmoja usioweza kutenganishwa. Mungu mmoja usioweza kutenganishwa haupingani na watu watatu tofauti, zaidi ya vile mlima mmoja unaweza kuwa na vilele vitatu. Wakristo mara nyingi wametumia Isaya 40-44 kuthibitisha sehemu ya "Mungu mmoja" ya Utatu. Tazama mjadala kuhusu Mathayo 28:19 kwa maelezo zaidi kuhusu Utatu.

S: Je, Isa 40-66 ni kitabu cha pili cha mwandishi tofauti na wa baadaye aliyeishi Babeli?

J: Hapana, tazama mjadala mwishoni mwa Isaya kwa majibu ya kina kuhusu nadharia za Isaya wa pili na wa tatu.

S: Katika Isa 40, muundo hapa ni wa kuvutia vipi?

J: Isaya 1-39 ina sehemu saba; kila moja ina anwani tisa. Isaya 40-66 ina sehemu 3; kila moja ina anwani tisa. Kwa hivyo sehemu ya nane ni Isaya 40-48. Mgawanyiko huu ni wazi sana kiasi kwamba wasomi wengi wa kiliberali, wanaokana kwamba unabii wa asili unaweza kutokea, wanadai kwamba mwandishi tofauti aliandika Isaya 40-66.

Pia, Isaya 1-39 inajadili hasa mambo yaliyopita kabla ya mwisho wa maisha ya Isaya, na vitabu 27 vya mwisho, 40-66, vina mwelekeo zaidi wa mustakabali. Kuna vitabu 39 vya Agano la Kale na vitabu 27 vya Agano Jipya.

S: Je, Isa 40:1-5a inaweza kuhusu kwa sehemu Yohana Mbatizaji na Kristo, na kwa sehemu Bab na Baha'u'llah, kama Wabaha'i wanavyofundisha katika Baha'u'llah and the New Era uk.263-264?

J: Hapana. Maelezo yao ni ya kuvutia. Wanasema hii haiwezi kuhusu Yohana Mbatizaji na Kristo tu, kwa sababu vita vya Yerusalemu havijamalizika na "huduma yake ngumu imekamilika" katika Isa 40:2b. Hata hivyo, vita vyake havikumalizika wakati wa Baha'u'llah pia. Zaidi ya hayo, Bab alisema wapi "Iandaeni njia ya Bwana". Wabaha'i wanasema Baha'u'llah inamaanisha "utukufu wa Mungu" kwa Kiarabu, na Isaya 40:5 inatumia msemo "utukufu wa BWANA", lakini inasema kwamba wanadamu wote watauona. Lakini Baha'u'llah alipokufa, asilimia ndogo sana ya idadi ya watu wa dunia alikuwa amewahi kusikia habari zake.

S: Katika Isa 40:2, je, dhambi ya Yerusalemu ilisamehewa mbali na kazi ya Kristo msalabani?

J: Hapana, kwa sababu Mungu hakubainisha hapa jinsi dhambi zinavyosamehewa. Wafungwa waliorudi wangetubu ibada ya miungu ya mababu zao, na Mungu angewasamehe. Utaratibu wa Yesu kufa msalabani kwa ajili ya dhambi zetu zote, haukufunuliwa kwao bado.

Neno la Kiebrania hapa saba' lililotafsiriwa kama "huduma ngumu" linaweza kumaanisha nyakati ngumu, au chini ya shinikizo, lakini nyakati ngumu zina madhumuni. Linaweza pia kumaanisha vita vya jeshi, kama NASB 2020 inavyotafsiri na ipo katika Waamuzi 8:6.

S: Katika Isa 40:3-4, ni nini picha ya kusawazisha mambo hapa?

J: Kabla ya mfalme katika Mashariki ya Kati kutembelea mji, "timu ya mapema" ingesafiri huko kwanza, kurekebisha barabara, na kusawazisha mambo iwezekanavyo. Mungu atakapokuja kutembelea (kama Yesu Kristo), njia itakuwa imeandaliwa.

Leo, je, tunajaribu "kuandaa njia" ili wasioamini wasikilize injili kwa uzito? Hii inaweza kujumuisha kuzungumza nao, na pia inaweza kujumuisha kuwafunza waamini wengine kuzungumza na wasioamini.

S: Katika Isa 40:3-4, watu wangejuaje kwamba hii ilihusu Yohana Mbatizaji?

J: Watu wasingeijua jina la mtangulizi, lakini wangeona kutoka Isaya kwamba mtangulizi angewaita watu waandae kwa Mungu Mwenyewe anayekuja.

S: Katika Isa 40:6-8, mambo matatu yanayosemwa hapa ni nini?

J: Unaweza kuangalia mstari huu kwa njia tatu.

Ubinadamu kwa ujumla ni kama maua yanayoonekana mapya na safi kwa muda, lakini yanafifia na kunyauka.

Kila mmoja wetu anaishi duniani kwa muda mfupi tu; maisha yetu leo ni utangulizi mfupi tu wa maisha yetu ya milele.

Ukilinganisha na watu, neno la Mungu linasimama milele.

S: Katika Isa 40:11, ni nini cha kuvutia kuhusu neno "mwana-kondoo" hapa?

J: Maneno yanaweza kuwa na maana ya kawaida na maana ya mazungumzo ya kawaida. Neno hili maalum la mwana-kondoo, linalotumiwa tu katika Isaya 40:11; 65:25, na 1 Samweli 7:9 linamaanisha tu "mwana-kondoo". Lakini Kiaramu kinachofanana, ambacho pia kinamaanisha mwana-kondoo, kina maana ya mazungumzo ya "mvulana mdogo". Yesu alitumia umbo la kike la neno hili alipomfufua msichana wa miaka kumi na mbili katika Marko 5:4.

S: Katika Isa 40:12, je, Mungu ana vipimo vya kibinadamu, kama walimu wengine wa Imani ya Neno wanavyosema?

J: Bila shaka Yesu Kristo ana vipimo vya kibinadamu, kwa sababu Alikuwa mtu, Bado ni mtu. Lakini Mungu hakuzuiwa na vipimo vya kimwili. Msemo "alipima maji katika kiganja chake" haimaanishi Mungu ni mpiga violin mpumbavu kwa sababu mikono yake ni mikubwa sana. Bali, usemi huu wa kishairi unaonyesha ukubwa wa nguvu za Mungu. Zaburi 139:7-10 na Yeremia 23:24 zinaonyesha kwamba mkono wa Mungu uko kila mahali, kwa sababu Anajaza mbingu na dunia.

S: Katika Isa 40:12-14, kwa nini hii inasisitiza kwamba Mungu hakuhitaji msaada au ushauri wowote?

J: Tofauti na hili, katika mythology ya Kibabeli Marduki aliiumba dunia, lakini hakuweza kufanya hivyo mpaka aliposhauriana na mungu Ea, mwenye hekima yote. Mythology ya Kibabeli na Kikanaani inaamini kwamba muumba alilazimika kupigana na kiumbe kingine kabla ya kuumba.

Pia tofauti na hili, katika metodolojia ya Kisumeri baada ya gharika miungu ilikuwa na njaa sana; kwa maneno mengine, walikutegemea sadaka kwa chakula. Lakini Mungu hakuhitaji sadaka yoyote; kwa kweli kama Angehitaji kula zingehitaji kuwa ndogo sana Kwake.

S: Katika Isa 40:12-14, Mungu hakuhitaji msaada katika uumbaji, lakini kuna njia gani ambazo watu wanajaribu "kumsaidia Mungu" leo?

J: Kwa kweli, Mungu AMETUPA heshima ya kumsaidia, si kwa sababu Anahitaji msaada, bali kwa sababu Ametukaribisha, au kwa kweli Ametuamrisha, tufanye kazi ya kuwafikia watu kwa Kristo, kuwafundisha wengine, na kupenda na kusaidia watu kwa ujumla. Lakini hatupaswi kamwe kufikiri Mungu analazimika kutumia. Na tunapaswa kufanya huduma ambayo Mungu ametuambia tufanye, si mambo mengine na kufikiri hiyo itakuwa kumsaidia Mungu.

S: Katika Isa 40:13-14, je, hii inaonyesha Mungu ana mshauri?

J: Hii inaonyesha kinyume chake. Kama vile hakuna mwingine anayeweza kupima maji katika kiganja cha mkono wake, au kuweka alama mbinguni, hakuna aliyeelewa kikamilifu akili ya Mungu au kumfundisha Mungu. Isaya 41:28-29 pia inauliza kwa kejeli mahali mawakili wa Mungu walipo kwa njia ya dharau.

S: Katika Isa 40:18,25, tunapaswa kulinganisha Mungu na mtu yeyote au picha?

J: Mstari huu kwa njia isiyo ya moja kwa moja unasema hapana, kwa sababu hakuna kitu cha kulinganisha Naye. Sababu pekee ya kumlinganisha na sanamu ni kuona tu jinsi sanamu zisivyo na thamani. Picha ya pande mbili haiwezi kuchanganyikiwa na mtu, lakini kuna mfanano. Tumeumbwa kwa mfano wa Mungu, ingawa tumeanguka, na kuna mifanano kati ya Mungu na sisi.

S: Katika Isa 40:22, duara la dunia ni nini?

J: Neno la Kiebrania hapa, khug, linaweza kumaanisha duara au tufe. Kwa hivyo ingawa Biblia inapatana na dhana ya dunia kuwa tufe, mstari huu haupaswi kutumika kujaribu kuthibitisha walikuwa wanajua dunia ilikuwa tufe.

Hata hivyo, si jambo la ajabu kabisa kufikiri kwamba watu wa kale walidhani dunia ilikuwa tufe. Pythagoras (karibu 580/572-492/490 K.K.) na mwanafunzi wake Philolaus (karibu 500 K.K.) walidhani dunia ilikuwa mpira unaozunguka. Herakleides (karibu 388/380-karibu 310 K.K.) alidhani kwamba jua na sayari zote isipokuwa Mercury na Venus zilizunguka dunia inayozunguka. Aristarchus wa Samos (karibu 310-230 K.K.) alisema jua lilizunguka dunia, kulingana na mwanafunzi wake Archimedes.

S: Katika Isa 40:22, watu ni kama panzi vipi ukilinganisha na Mungu?

J: Tunaona panzi kama viumbe wenye maisha mafupi, wachafu, wasio na akili sana, na yote haya yanatumika kulinganisha sisi na Mungu. Sisi ni kama panzi ukilinganisha na Mungu kwa sababu angalau saba.

1. Nguvu za Mungu

2. Uwepo wa Mungu kila mahali

3. Akili ya Mungu

4. Mtazamo wa Mungu wa ulimwengu

5. Maisha yetu mafupi duniani

6. Mungu anaweza kustahimili majira yote

7. Hakuna anayefanana Naye

Labda unaweza kufikiria sababu zaidi pia.

S: Katika Isa 40:31, kusubiri Bwana kunamaanisha nini?

J: Hii inamaanisha mambo matatu tofauti.

Kupambanua: Kabla ya kukimbia kwa nguvu ndani ya kitu, subiri kwanza kuona kama Mungu kweli anakutaka ufanye hivi au la.

Kuwa na subira: Hata kwa mambo unayojua Mungu anayataka, wakati mwingine tunahitaji kusubiri kwa uvumilivu wakati wa Mungu, badala ya kujaribu kulazimisha kitu kabla ya wakati wake.

Kufuata: Hata kwa mambo tunayojua Mungu anayataka sasa, tunapaswa kufuata mwelekeo wa Mungu badala ya kutumainia Bwana atabariki na kufuata mwelekeo wetu. Mwandishi wa Kikristo wa Kichina Watchman Nee aliomboleza waamini wakisahau hili.

S: Katika Isa 40:31, kusubiri Bwana kunafanyaje upya nguvu zetu hasa?

J: Kabla ya kujibu swali hili, tunapaswa kuuliza nguvu ni nini hasa. Kuna aina nne za nguvu, na mstari huu unaweza kurejelea zote nne.

Nia: Nguvu ni ujasiri, au nguvu ya nia. Inajumuisha ujasiri wa kufanya kitu ambacho Mungu anakutaka ufanye, pamoja na uvumilivu wa kuendelea kukifanya licha ya kukatishwa tamaa, upinzani, au mateso.

Moyo: Nguvu pia hupatikana kwa kukaribia Mungu na kulinda moyo wako katika Bwana. Inakupa uwezo wa kutokuchanganyikiwa, kufurahia uwepo wa Mungu na kumtumikia Yeye, hata nyakati ngumu.

Maarifa na Hekima: Nguvu ya maarifa ni kujua ukweli na njia zipi ni za uongo. Hekima ni kuutumia katika maisha yako mwenyewe, au kuwashauri wengine.

Afya ya Kimwili: Kuwa na wasiwasi kuhusu kitu si tu si ya Kibiblia (Wafilipi 4:6) bali pia ni na madhara kwako kimwili. Tunapaswa kumsubiri Bwana na kuweka mambo mikononi Mwake.

S: Katika Isa 41:1,5; 42:4,10,12, kwa nini visiwa ni muhimu hapa?

J: Visiwa ni vya mbali zaidi na ni vigumu kufika kuliko maeneo mengine. Lakini kuna ardhi nyingi zaidi sana kwenye visiwa vya Bahari ya Mediteraneo kuliko ilivyo nchini Israeli pamoja na Lebanoni. Kwa kumbukumbu, Israeli leo ina ukubwa wa mara 1.09 ya jimbo la New Jersey la Marekani.

S: Katika Isa 41:2, 41:25-28, yule atokaye mashariki ni nani, na anaweza kuja kutoka mashariki na kaskazini vipi?

J: Hii ni mtawala, aliyetumwa na Mungu kuweka huru watu wake waliohama ili waweze kurudi. Yeye ni Mfalme Koreshi wa Uajemi, aliyetajwa kwa jina katika Isaya 44:28 na Isaya 45:1. Koreshi alikuwa mwana wa Cambisi wa ukoo wa Kiajemi Achaemenes (Hakhamanis) wa kabila Pasargadae na mfalme wa Anshan Uajemi. Koreshi pia alikuwa wa Wamedi; binti wa kifalme wa Kimedi Mandane alikuwa mama yake labda.

Isaya 41:2 na 41:25b inasema atakuja kutoka mashariki au jua linachochomoza. Isaya 41:25a inasema atakuja kutoka kaskazini. Mtawala hangeipeleka jeshi lake moja kwa moja mashariki mwa Israeli kwa sababu ni jangwa. Badala yake jeshi lingeenda kaskazini kupitia Mesopotamia, kisha kutoka karibu na Dameski lije kutoka kaskazini kuingia Israeli, kisha liendelee Misri. Koreshi alikuja kutoka mashariki kushinda Babeli, kisha alikwenda kaskazini na magharibi kushinda Lydia, kisha akaja kutoka kaskazini hadi Israeli.

S: Katika Isa 41:5, visiwa visivyo na uhai vinawezaje kuogopa?

J: Ubinaadamifu huu unahusu watu wanaoishi kwenye visiwa wakiogopa. Baadhi ya visiwa ni maeneo ya mbali zaidi ambapo watu wanaishi.

S: Katika Isa 41:5-7, kwa nini kipande kuhusu kutengeneza sanamu kimewekwa katika sehemu hii ya Isaya?

J: Kipande hiki kinaingiana vizuri hapa kabisa, kwa sababu mataifa mengine ya kipagani yanaogopa Koreshi kuja kuwashinda. Lakini wangeweza bado kuwa na ujasiri, kwa sababu walikuwa na uhakika wanajua jinsi ya kumshinda Koreshi - wataunda sanamu zaidi za kuomba! Baada ya yote, kwa vile ilifanya kazi kwa Yerusalemu dhidi ya Waashuru, inapaswa kufanya kazi kwa sanamu zao pia. Hata hivyo, kwa kuwa Koreshi alishinda kila kipande cha ardhi katika Mashariki ya Kati kaskazini mwa jangwa la Arabia, hiyo ilifanya kazi kwao vizuri kiasi gani?

S: Katika Isa 41:7f, ni nini maana ya kutaja kuifix sanamu chini?

J: Isaya anafanya kejeli na kuchekesha kidogo hapa. Wanaomba miungu yenye nguvu kubwa, lakini wanadamu wanalazimika kukumbuka kupiga msumari sanamu ili isipinduke wakati wanaomba msaada wake wenye nguvu.

Mtu angeweza kupinga kwamba waliomba miungu isiyoonekana, na sanamu zilikuwa picha tu. Hata hivyo, watu walikuwa na mtazamo wa pande mbili wa sanamu zao za kipagani. Waliamini walikuwa Mlima Olimpasi, wakichukua jua angani kwenye gari, wakiishi Hades, au popote pale, lakini wakati huo huo, na bila uthabiti, waliamini chuma au mbao ya sanamu yenyewe ilipaswa kuheshimiwa.

S: Katika Isa 41:9-14, je, neno hili la Kiebrania linahusu "wewe" umoja au wingi?

J: Ingawa si rahisi kuona katika tafsiri za kisasa za Kiingereza, toleo la Mfalme James na toleo la Kichina vinafuata Kiebrania. Ni umoja katika Kiebrania.

S: Katika Isa 41:14, kwa nini Mungu alimwita Yakobo mdudu hapa?

J: Labda watu wa Yuda na Israeli walihisi kama mdudu miongoni mwa mataifa hapa, wakijaa hofu ya Ashuru kuwapigia. Sisi sote tuna udhaifu mkubwa ukilinganisha na Mungu na nguvu Zake. Lakini lengo la Isaya 41:14-16 si kwamba Yakobo akawa mdudu asiye na umuhimu; bali kwamba kutoka kwa mdudu asiye na umuhimu atakuja Mkombozi atakayekuwa nguvu inayotawala.

S: Katika Isa 41:19, miti ya aina gani ni mierezi, shitta, myrtil, mafuta, firi, pine, na miti ya kisanduku?

J: Kuelewa kwamba "mti wa mafuta" ulikuwa mti wa kupata mafuta ya zeituni, watafasiri wa kisasa wanakubaliana kwamba miti minne ya kwanza ni "mwerezi, mshita, myrtil, na zeituni." Watafasiri hawana uhakika wa baadhi ya miti mitatu ya mwisho.

Lakini jambo kuu ni kwamba miti hii ingekuwa ya asili, ikitoa kivuli kingi. Hakuna miti hii ni miti ya matunda, kama vile ungeweza kupanda jangwani na kumwagilia kwa sababu ya matunda yao.

S: Katika Isa 41:22-24, ni nini lengo hapa?

J: Hapo awali katika Isaya 41:7 Isaya alisisitizia kwamba nguvu za sanamu si kitu katika sasa. Mistari hii inabadilisha gia na kusisitiza kwamba nguvu yao ya kutabiri mustakabali pia si kitu. Kulingana na New International Bible Commentary uk.747 nyaraka za kale zinaonyesha unabii mwingi wa manabii wa kipagani.

Baadhi ya watu leo wanaamini katika "nguvu ya juu" inayoitwa "bahati" ambapo nguvu yake iko tu katika kutabiri mustakabali. Lakini kuamini hilo hakukufanyi mwerevu zaidi kuliko watu hawa waliokuamini sanamu zao zingeweza kutabiri mustakabali.

S: Katika Isa 41:25, maana ya mtu atakayekuja kutoka kaskazini ni nini?

J: Kwanza mambo mawili ambayo si jibu, na kisha jibu.

Uajemi ulizingatiwa kaskazini (Isaya 41:25; Yeremia 50:3; 51:48). Kwa kweli iko kaskazini mashariki, lakini kwenda Uajemi kutoka Israeli, mtu angesafiri moja kwa moja kaskazini kwanza.

Ashuru na Babeli pia zilizingatiwa kaskazini, katika Yeremia 1:14-15; 4:6; 6:1; 25:9; 46:10.

Mataifa haya si tu yalitoka kaskazini, bali pia yalitoka mashariki, na hiyo ndiyo sababu inayowezekana pia inasemwa yalikuja kutoka "jua linachochomoza".

Jibu ni kwamba hii inahusu Kuja kwa Pili kwa Kristo, kama yule anayekuja kutoka kaskazini, na mashariki, ni yule anayeomba jina la Mungu.

S: Katika Isa 42:1-17, mtumwa ambaye Mungu anamfurahia hapa ni nani?

J: Hii ni kwanza ya nyimbo za mtumwa. Mtumwa huyu, Mteule wa Mungu, ni Messia, kama Mathayo 12:17-21 inavyoonyesha.

Mtumwa hawezi kuwa ni kundi la watu tu, kama vile Israeli, kwa sababu ya sifa zote zilizoelezwa za kibinafsi za mtumwa. Hawezi kuwa Isaya mwenyewe, kwa sababu Isaya hakufanya mambo haya. Targum ya Kiyahudi pia inasema Isaya 42:1-17 inahusu Messia wa mustakabali.

S: Kwa kuwa Isa 42:1-4 na Mt 12:18-21 zinasema kwamba Messia hatapiga kelele wala kuchochea au sauti yake kusikiwa barabarani ... mpaka atakapoanzisha haki duniani, kwa nini Yesu alitangaza kwa sauti kubwa kwamba Mafarisayo, waandishi, na wanasheria ni wabaya, viongozi vipofu, makaburi ya rangi nyeupe, n.k. katika Mt 23 na Lk 11:39-52?

J: Mtu angeweza kujaribu kuelewa hii kumaanisha Yesu haukuweza kusema neno moja wakati alipokuwa anatembea barabarani, lakini hii ni upuuzi. Bila shaka Yesu aliruhusiwa kuzungumza barabarani, na aliruhusiwa kuzungumza na umati katika Mathayo 23. Bali, tofauti na matarajio ya Kiyahudi, Yesu hasingechochea watu, ama kushambulia wengine au hata kujitetea Mwenyewe. Yesu alizungumza na kukemea kwa mamlaka, lakini Hakutoa kelele za vita, hata kama ingeweza kushawishi wakati Alipokamatwa.

S: Katika Isa 42:8-13, 18-24, Israeli alikuwa mtumwa kipofu na kiziwi vipi?

J: Jinsi gani mtumwa mwenye manufaa ni kipofu na kiziwi? Israeli alikuwa hivyo kwa sababu licha ya yote waliyopokea, Israeli walikuwa na tabia ngumu ya kutokujibu kwa Mungu. Sasa walikuwa viziwi kwa maneno ya Mungu na vipofu kwa mapenzi ya Mungu. Hawana tena uwezo wa kupokea maneno na amri za Bwana.

S: Katika Isa 42:9, hii inaharibu vipi au kubadilisha sana nadharia ya kiliberali ya Isaya wa pili?

J: Nadharia ya Isaya wa pili inasema kwamba mwandishi wa awali kabla ya uhamisho aliandika Isaya 1-39, na mwandishi wa pili wa baadaye, baada ya uhamisho kumalizika zaidi ya miaka 150 baadaye, aliandika Isaya 40-66. Hata hivyo, Isaya 42:9 inasema waziwazi kwamba unabii huu ulitolewa kabla ya mambo haya kutokea, kwa hivyo Isaya wa pili (kama alikuwepo), angekuwa msemaji wa uwongo wa makusudi.

S: Katika Isa 42:11, je, "vijiji ambavyo Kedari anaishi" vinahusu wazao wa Ishmaeli, kama Muislamu Ahmad Deedat anavyodai?

J: Ingawa jambo hili halina umuhimu kwa Wakristo kwa njia yoyote, Deedat ana haki hapa. Kedari alikuwa mmoja wa wana kumi na wawili wa Ishmaeli kulingana na 1 Mambo ya Nyakati 1:29. Hata hivyo, Waislamu wengi hufanya kosa la kufikiri kwamba Waarabu wote walitoka kwa Ishmaeli. Kwa kweli Arabia haikuwa tupu wakati Ishmaeli alizaliwa.

S: Katika Isa 42:13, je, Mungu ni mtu, kwa kuwa BWANA ni mtu wa vita, au shujaa?

J: Hapana. Hii inamaanisha tu kwamba Mungu ni shujaa na bingwa.

S: Katika Isa 42:13 na Yer 25:30, je, si vibaya kwamba Mungu "angurume", kama Muislamu Ahmad Deedat anavyodai?

J: Hapana, sisi ni nani kumwambia Mungu anachoweza na asichoweza kufanya? "Kuguruma" katika mistari yote miwili ni kelele za vita. Yesu atakapohodhi utukufu Atashinda maadui wa Mungu.

S: Katika Isa 42:14-17 mtindo unaimarishaje maandishi hapa?

J: Kifungu hiki kinalinganisha maumivu ya Isaya na kutolewa ghafla inayokaribia na mwanamke aliye katika uchungu wa kuzaa. The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.256 inasema kwamba kipindi kirefu cha ukuaji wa mimba - labda kinawakilisha uhamisho wa Kibabeli - kimekwisha; na Mungu, ambaye ameonekana kutofanya kazi, atajishughulisha kuzaa watu wake.

S: Katika Isa 42:19, kwa nini Mungu anasema mtumwa Wake ni kipofu na kiziwi?

J: Yeremia 5:20-21 ina ujumbe unaofanana. Mtumwa wa Mungu hapa ni Israeli, na Mungu anamkemea mtumwa Wake hapa katika Isaya 42:20. Kusema wao ni vipofu na viziwi kunamaanisha hawazingatii. Baadhi ya Wakristo pia wanaweza kuwa vipofu na viziwi, kwa mtazamo wa Mungu, wanapoepuka kutaka kukaa karibu Naye na kumtii.

S: Katika Isa 42:19; Ezek 12:1-2; Mao 4:14 kwa njia gani watu wanaweza kuwa vipofu na viziwi?

J: Kimwili watu wanaweza kuwa vipofu kwa sababu nyingi: ubongo, macho, neva, konea, kwa sababu ni giza sana, n.k. na vivyo hivyo kwa kusikia. Watu pia wanaweza kuwa viziwi kwa sababu kelele za mazingira ni kubwa sana.

Vivyo hivyo, watu wanaweza kuwa vipofu na viziwi kiroho. Kama Roho Mtakatifu hafanyi kazi katika maisha ya mtu, hakuna tumaini la wao kumkuta Mungu. (Yohana 16:8-10 inaonyesha jinsi Roho Mtakatifu anavyofanya kazi duniani.)

S: Katika Isa 43:1, tofauti kati ya Mungu tu kutuita dhidi ya Mungu kutuita kwa Jina ni nini?

J: Mungu hakufanya wito wa ujumla (yeyote atakayekuja, aje), bali wito maalum kwa Yakobo na kwa upanuzi wake wazao wa mataifa ya Israeli. Kwetu sisi, Mungu anatuita kwa njia maalum; Anajua kila siku ya maisha yetu kabla hatujazaliwa, kulingana na Zaburi 139:16.

S: Katika Isa 43:1-2, hofu inadomina maisha ya watu wengine vipi leo?

J: Hofu inayofungia mioyo yetu na inazuia ushuhuda wetu. Inazuia tufanye tunachohitaji kufanya, na inafanya watu kufanya aina zote za mambo ya kipuuzi ambayo hawangefanya vinginevyo kama wangefikiri kwa busara zaidi na utulivu zaidi. Hofu inaweza kudominea maisha ya watu wengine, na hofu inaweza kudominea maisha yetu kama tutaruhusu.

S: Katika Isa 43:1-2, tunapaswa kufanya nini tunapoogopa?

J: Kwanza, Isaya 43:4a inafundisha tunapaswa kutambua kwamba tuna thamani machoni pa Mungu.

Pili, Isaya 43:4b inasema kwamba Mungu anatupenda.

Tatu, omba Mungu atukuzwe katika hali hii. Anaweza kutukuzwa kwa kukulinda, au Anaweza kutukuzwa kwa kukupeleka nyumbani Kwake.

Mwishowe tambua kwamba kunaweza kuwa na mwelekeo wa hatari wa kutenda kwa hofu. Toka katika hatari ya haraka, kama wewe au wengine wako katika hatilo, kisha fikiri kwa makusudi kuhusu njia bora ya kutenda.

S: Katika Isa 43:3, Seba iko wapi?

J: Hii ni sawa na Sheba katika Yemen ya kisasa, au ng'ambo ya mkondo hadi Ethiopia. Seba/Sheba pia inatajwa katika Isaya 60:6; Ayubu 6:19; 1 Wafalme 10:1-13, Ayubu 1:15; Isaya 45:14; Ezekieli 23:42; na Yoeli 3:8.

S: Katika Isa 43:3, Mungu aliwezaje kumpa Misri, Ethiopia, na Sheba kama fidia kwa ajili ya Israeli?

J: Milki ya Kiajemi ikawa Milki kubwa zaidi katika Mashariki ya Kati na Ulaya hadi wakati huo. Mungu alimpa Uajemi eneo la Misri na biashara na Ethiopia na Sheba kama malipo ya wema wa Waajemi kwa Israeli. Koreshi alipanga kushinda Misri kulingana na Herodotus (The History kitabu 1 sura 153 uk.35), na ilishindwa chini ya Cambisi, mrithi wake.

S: Katika Isa 43:5-6, hii itatimizwa lini?

J: Hii ingetimizwa kwanza wakati wafungwa walirudi chini ya Ezra katika 439-438 K.K. Hii pia itatimizwa katika nyakati za mwisho wakati Israeli yote itarudi. Wengine wanaona uanzishaji wa jimbo la kisasa la Israeli kama mwanzo wa kutimizwa hili.

S: Katika Isa 43:7, kwa nini Mungu aliumba mtu?

J: Swali lako fupi la mada linauliza swali kubwa. Kwa kuwa Mungu anajua kila kitu kabla ya kutokea (Zaburi 139:16,17, Isaya 44:7, 46:10; 1 Yohana 3:20; n.k.) Mungu aliona kwamba Adamu na Hawa wangeanguka, Aliona kwamba tungemfanyia dhambi, na Aliona sadaka ya maumivu ambayo Yesu angeifanya.

Kutoka katika Biblia tunaweza kuona idadi ya sababu.

Wanaume na wanawake wameumbwa kwa mfano wa Mungu. (Mwanzo 1:26-27).

Tumeumbwa kumtukuza Mungu. (Isaya 43:7; 62:3)

Tumeumbwa kuishi na Mungu (2 Wakorintho 5:4-5). Tutamiliki pamoja na Kristo Mbinguni (Waefeso 2:6)

Mungu anataka kutuonyesha rehema na neema ya ajabu. (Waefeso 2:7)

Tumeumbwa kufanya matendo mema, ambayo Mungu aliyaunda mapema kwa ajili yetu kuyafanya. (Waefeso 2:10).

Kuwa watakatifu na wasio na hatia machoni Pake (Waefeso 1:4)

Kuasiliwa kama wana Wake (Waefeso 1:5)

Tuliumbwa kwa furaha ya Mungu. (Waebrania 11:6)

S: Katika Isa 43:8-13, jambo kuu hapa ni nini?

J: Katika sehemu hii sura inabadilika kutoka faraja hadi changamoto ya chumba cha mahakama. Lakini tofauti na mashtaka mengine ya mfano wa mahakama katika Isaya, Israeli si mshtakiwa bali shahidi. Wapagani wanadai miungu mbalimbali inastahili ibada, lakini miungu yao haisaidii. Israeli awe shahidi kwamba kulikuwa, kipo, na milele kutakuwepo, Mungu Mmoja tu, na Yeye ni Mwokozi wao.

S: Katika Isa 43:14; 48:14,20, tofauti halisi kati ya Mbabeli na Mkaldayo ni nini?

J: Wakati huu walikuwa maneno ya visawe. Wababeli wa Kiamorite walishinda Sumeria ya kale na kuchanganyikana na Wasumeria kwa karibu miaka 1,000 kabla ya wakati wa Isaya.

S: Katika Isa 43:14, kwa nini inazungumza kuhusu meli ya Wachaldea, wakati Babeli ilikuwa mji wa ndani ya nchi?

J: Kwanza kile ambacho si jibu, na kisha jibu.

Si jibu: Kwa kuwa Wachaldea walikuwa na ardhi yote kutoka Babeli hadi Ghuba ya Uajemi, Wachaldea wangeweza kupakua meli karibu na Ghuba ya Uajemi na kusafirisha bidhaa kwa ardhi hadi mji wao mkuu wa Babeli.

Jibu: Babeli ilikuwa kwenye Mto Eufrate mkubwa. Mwanahistoria wa Kigiriki Herodotus (The History kitabu 1 sura 194 uk.44) anaandika kwamba Wachaldea walikuwa na meli ndogo za mviringo zilizofanywa kwa ngozi na muundo wa mti wa willow, ambazo zilisafiri juu na chini ya Mto Eufrate na Ghuba ya Uajemi.

S: Katika Isa 43:14-21, Isaya analinganisha nini hapa?

J: Bila kusema moja kwa moja, Isaya analinganisha kurudi kutoka uhamisho na Kutoka Misri. Mungu anawakumbusha katika Isaya 32:16-17 kwamba Yeye ndiye aliyewafanya Waisraeli kupita katika Bahari ya Shamu na kutelemsha magari na farasi wa Wamisri. Mungu aliwatunza jangwani, na Mungu atawaangalia wakisafiri maili 600 hadi 900 kutoka Babeli hadi Israeli pia.

S: Katika Isa 43:16 na Zab 8:8, njia za bahari ni nini?

J: Hebu tuone ni ipi ya uwezekano tatu iliyo sahihi.

(Si sahihi) Mikondo ya bahari: Bahari ya Mediteraneo na Bahari Nyekundu hazina mikondo.

(Si sahihi) Njia ya safari ya meli au samaki hadi mahali.

(Sahihi) Njia kavu kupitia Bahari Nyekundu.

Kuhusu ni ipi iliyo sahihi, angalia yafuatayo: Mstari wa 16 ni katika wakati uliopita: Mungu "alifanya". Mstari wa 17 unaongeza kwamba alivuta magari na farasi katika jeshi na kuyazima. Mstari wa 19 unasema kwamba kama vile katika wakati uliopita walijua Mungu aliitengenezea njia kupitia bahari kubwa, katika mustakabali Mungu atawatengenezea njia jangwani kurudi kutoka utumwani.

S: Katika Isa 43:22-28, unawezaje kuwatia moyo wengine wasichoke kwa Mungu?

J: Sehemu hii ya sura inabadilika kuwa mashtaka kama katika mahakama ya sheria kwamba wamefanya hivyo. Mtu anavyopita zaidi katika ibada za nje bila maana ya ndani, ndivyo anavyochoka zaidi. Wanaomwabudu Mungu kwa unafiki zaidi, lakini si kutoka moyoni mwao, ndivyo inavyoweza kuwa ya kuchoshesha zaidi. Leo, wengi ambao bado wanaamini katika Mungu, na hawafanyi dhambi kubwa wameacha kwenda kanisani na wameacha kutoa kwa huduma ya Mungu.

S: Katika Isa 43:25, Mungu anayejua kila kitu anasahauaje dhambi zetu?

J: Si kwamba Mungu hawezi kukumbuka dhambi zetu, ni kwamba Mungu anachagua kutokumbuka dhambi zetu. Si tu kwamba Hatatuzuia tena, bali pia Hatafikiri chochote zaidi kuhusu hilo Mwenyewe. The MacArthur Bible Commentary uk.812 inataja kwamba hii ni moja ya pointi za juu zaidi za neema katika Agano la Kale.

Vivyo hivyo wakati mwenzetu mwamini anapofanya dhambi, kutubu na kurejeshwa, na kufanya urejeshaji wa mali kama inavyowezekana, basi hatuhitaji kumleta dhambi hiyo, au mtu mwingine yeyote, pia.

S: Katika Isa 44:1-28, jambo kuu la sura hii ni nini?

J: Sura nyingi zinatufundisha mafundisho na maarifa ya Mungu, lakini sura hii kwa kuongeza pia inafunua moyo wa Mungu; hisia tofauti ambazo Mungu ana kwa wakati mmoja kuelekea Israeli.

S: Katika Isa 44:2, umuhimu wa jina Jesuruni au Yeshurun ni nini?

J: Watu wengine hutumia majina ya utani, na Mungu pia anatumia jina la utani kwa Israeli. Yeshurun inamaanisha "mnyoofu" katika Kiebrania. Haikuwa neno lisilojulikana kwa Waisraeli, kwa kuwa pia linatumika katika Kumbukumbu la Torati 32:15; 33:5,26. Lina maana bora ya msingi kuliko Yakobo, ambalo linamaanisha "mdanganyifu".

S: Katika Isa 44:4, ni miti gani hii iliyotajwa?

J: Neno la Kiebrania lilidhaniwa kuwa mti wa msafedari, lakini sasa ni "mti wa ben" ambao tunauita mti wa moringa. Miti ya moringa, asili ya kaskazini mwa India na baadaye katika Asia yote ya kusini, ina majani ya kijani kibichi, inakua haraka, inastahimili ukame, na mbegu zake zinaweza kusaidia kusafisha maji. Jina la utani la mti wa moringa ni mti wa maisha. Tabia nzuri, ukuaji wa haraka, kustahimili ukame, na kusaidia kusafisha ni sifa nzuri zote kwa maisha ya kiroho ya mwamini pia!

S: Katika Isa 44:8f, Mmormoni anaweza kujifunza nini kutoka mstari huu?

J: Kuna mistari mingi inayosema kuna Mungu mmoja wa kweli tu, lakini mstari huu unasema hivyo kwa njia maalum. Tunaamini kwamba Mungu ni mjuzi wa kila kitu, lakini hata kama haukubaliani, ungelazimika kukubali kwamba Mungu angalau ni mwerevu sana, sivyo? Na kama Mungu angekuwa na akili sana kabisa, Angejua kama Ana ndugu au dada Mungu sivyo? Basi, katika Isaya 44:8 Mungu anauliza kwa kejeli kama kuna Mungu mwingine zaidi Yake; kisha anajibu akisema kwamba hapana, Hajui kuhusu mmoja.

S: Kwa nini Isa 44:9,11,15-20 inasisitiza aibu hapa?

J: Utamaduni wa Magharibi unaweka msisitizo mkubwa juu ya haki na makosa, lakini tamaduni nyingine, ikiwa ni pamoja na za Mashariki ya Kati, zinaweka msisitizo sawa angalau kwa heshima na aibu. Je, ungependa kuwa karibu na mtu ambaye ni "sahihi" lakini hajali kwamba anafanya mambo ya aibu, au mtu ambaye ni makosa kuhusu mambo mengi, lakini anajaribu kuwa mtu wa heshima?

Ni jambo la kushangaza kwamba watu wa kipagani wanaamini ni heshima kuwabudu miungu yao, lakini Isaya anasema hapa kwamba a) kwa kweli inaleta aibu, na b) kwa ndani wenyewe wanaweza kujua hilo kwa urahisi.

S: Isa 44:12-17 inasema nini kuhusu kazi ya watu?

J: Mungu anakubali kwamba watu wanaweza kufanya kazi kwa bidii sana, ukizingatia nguvu walizonazo. Lakini inaweza kuwa kazi ngumu kwa sanamu za bure, ambazo hazijali, wala haziwezi kusaidia, au kufanya kazi yenye thamani. Isaya 44:27 inasisitiza kwamba nguvu za mafundi zinapungua kwa sababu wanashindwa njaa na uchovu wakitengeneza sanamu ya chuma au mbao. Kama wanachoka kuiunda sanamu, sanamu ni dhaifu zaidi kuliko wao. Lakini wale wanaosubiri Bwana wanahuishwa nguvu kulingana na Isaya 40:28-31.

S: Katika Isa 43:22-44:23, ukombozi huu wa kiroho unalinganishwaje na ukombozi wa kitaifa katika Isa 42:18-43:31?

J: Isaya kwanza anazungumza kuhusu ukombozi wa kitaifa, kisha ukombozi wa kiroho. Hapa kuna ulinganisho kutoka kwa J. Alec Motyer's The Prophecy of Isaiah uk.326.

Kitaifa | Kiroho

Walihamiswa utumwani kwa sababu ya dhambi yao ya kitaifa - Isa 42:18-32:31. | Walikuwa na dhambi kamili - Isa 43:22-24.

Kukidhi mahitaji ya kitaifa Isa 43:1-7 | Kukidhi mahitaji ya kiroho Isa 43:25-44:5

Bwana na Mwokozi ndiye Mungu pekee, si sanamu. Isa 43:8-13 | Bwana na Mkombozi ndiye Mungu pekee, si sanamu. Isa 46:6-20

Walikombolewa kutoka Babeli. Isa 43:14-21 | Walikombolewa kutoka dhambi. Isa 44:21-23

S: Katika Isa 44:25, tunawezaje kujilinda na hasa kuwakinga wengine dhidi ya kuwa na maarifa mengi ya uongo, yanayoitwa hivyo, ambayo yapo?

J: Inaonekana kuna habari za uongo zaidi na zaidi huko nje. Unapaswa kupinga kwa habari za kweli, lakini hiyo yenyewe haionekani kutosha. Pia unahitaji "kulinda kundi" na kuonyesha kwamba habari za uongo ni makosa. Njia ya tatu, inayojumuisha ya kwanza na ya pili, ni kuwauliza maswali kuhusu imani yao ya uongo, kama Isaya anatuonyesha jinsi ya kufanya hapa.

S: Katika Isa 44:27, umuhimu wa kukaushwa kwa mito ni nini?

J: Kuna mambo matatu yanayoonekana.

Katika wakati uliopita Mungu alikaushisha Bahari Nyekundu kwa Musa, na Mto Yordani kwa Yoshua.

Katika mustakabali wa karibu, mfalme wa Kiajemi Koreshi angeweza kushinda mji wa Babeli kwa kugeuza mto hadi kwenye bonde la Sepharvaim na kuuacha mto na mrefu wa mguu mmoja tu.

Katika mustakabali wa mbali Mto Eufrate utakaushwa kwa wafalme wa mashariki katika Ufunuo 16:12.

S: Katika Isa 44:28-45:3, unatamkaje jina la Mfalme Koreshi?

J: Njia ya kawaida (kwa Kiingereza) ni SI-rus, na msisitizo kwenye silabi ya kwanza. Waajemi walitamka jina lake kama Kuru-sh kulingana na Encyclopedia Britannica.

S: Katika Isa 44:28-45:3,13, kwa nini Koreshi anatajwa hapa?

J: Isaya 44-45 ilikuwa unabii uliotaja Koreshi. Mungu hata alijua jina la mkombozi wa Wayahudi zaidi ya miaka 150-200 kabla ya Koreshi kuzaliwa. Waliberali na washuku wamechukulia kwamba unabii wa kweli wa mustakabali hauwezekani, kwa hivyo wamekuwa wakitumia rejeleo hili kwa Koreshi kwa muda mrefu kuthibitisha kwamba sehemu ya baadaye ya Isaya iliandikwa baada ya Koreshi kuwa mfalme. Koreshi alitoa amri kwamba Wayahudi wangeweza kurudi mwaka 538 K.K., mwaka baada ya kushinda Babeli. Hekalu hatimaye lilijengwa tena mwaka 516 K.K.

S: Katika Isa 45:4-6,18,21-22; 46:9 kwa nini mistari hii ni mizuri kushiriki na Wamormoni?

J: Badala ya kuamini uongo kwamba kuna miungu mingine kama yao inayotawala sayari nyingine, Isaya 46:9 inasema hakuna mwingine kama Mungu wetu. Mungu wetu ni wa kipekee katika ulimwengu.

S: Kuhusu Isa 45:7; Isa 14:7, ninaomba maoni yako kuhusu Isaya 45:7 (Toleo la Mfalme James): Ninaunda nuru, na kuumba giza: ninafanya amani, na kuumba mabaya: Mimi BWANA nafanya mambo haya yote.

J: Neno hili la Kiebrania, ra', linatokea karibu mara 640 katika Agano la Kale. Katika baadhi ya maeneo linamaanisha uovu wa kimaadili, lakini katika maeneo 275 linamaanisha "msiba" au maafa". Now That's A Good Question uk.267-268 inaonyesha kwamba Kuna maneno saba tofauti ya Kiebrania ambayo yanatafsiriwa kama mabaya kwa Kiingereza. Hii inasema kwamba Mungu wakati mwingine analeta msiba wa kimwili. Bila shaka katika ulimwengu wetu ulioanguka Mungu anaruhusu maafa ya kimwili kutokea; lakini mstari huu kwa kweli unasema kwamba Mungu analeta maafa ya kimwili.

Tertulliani, akiandika 207/208 B.K. pia alizungumza kuhusu aina mbili za mabaya hapa. Alitofautisha kati ya uovu wa dhambi (culpae) na uovu wa adhabu (poenae) katika kazi yake Five Books Against Marcion kitabu 2 sura 14 uk.308.

S: Katika Isa 45:7; Isa 14:7, Mungu mwema aliwezaje "kufanya amani na kuumba mabaya"?

J: Now That's A Good Question uk.267-268 inaonyesha kwamba kuna maneno saba ya Kiebrania ambayo mara nyingi hutafsiriwa kama neno la Kiingereza "mabaya" katika Toleo la Mfalme James. Jibu ni kwamba neno hili la mabaya mara nyingi linamaanisha msiba wa kimwili, si tu uovu wa kimaadili.

Mzushi Markioni, aliyezungumza Kigiriki, si Kiebrania, alijaribu kutumia kifungu hiki kuthibitisha kwamba Mungu wa Agano la Kale alikuwa mbaya, na Mungu tofauti na Agano Jipya.

Tertulliani (aliandika 207/208 B.K.) alijibu swali hili kwa njia ile ile, akitofautisha kati ya uovu wa dhambi (culpae) na uovu wa adhabu (poenae) katika Five Books Against Marcion kitabu 2 sura 14 uk.308.

S: Katika Isa 45:9, watu wengine wanafanana na vipande vya vyungu vipi?

J: Vipande vidogo vilivyovunjwa vya vyungu ni visivyo na manufaa karibu kabisa, vinavyoweza kuumiza wengine, lakini zamani vingeweza kuwa na manufaa. Watu wengine ni kama vipande vya vyungu, wakionyesha ahadi ya kuja kwa Kristo na kumtumikia Mungu wakati mmoja, lakini sasa wanaonekana visivyo na manufaa kabisa. Kumbuka ingawa, kwamba Mungu anaweza kuumba vyungu upya.

S: Katika Isa 45:9-11, Mungu anasema nini katika mifano hii ya mfinyanzi na wazazi?

J: Hakuna mtu aliyeweza kuuliza baba au mama yake kwa nini uliniumba? Vivyo hivyo, chungu haliwezi kukosoa kwa nini mfinyanzi alilitengeneza. Kwa njia inayofanana, Mungu anaweza kutuumba kama Atakavyo, na tunahitaji tu kukabiliana na hilo. Matumizi ya haraka ya hili ni Mfalme Koreshi. Kutoka macho ya Koreshi, alikuwa na uhakika wa kusudi lake maishani: kupanua Milki ya Kimedi-Kiajemi na kufanya yeye na Waajemi kuwa matajiri kwa kufanya hivyo. Lakini Mungu alikuwa na mtazamo tofauti kabisa. Koreshi aliumbwa hasa kutoa amri kwamba Wayahudi wangeweza kurudi nchini mwao.

S: Katika Isa 45:13, Koreshi aliwezaje kuwaruhusu Wayahudi kurudi "bila gharama au zawadi" wakati Isa 43:3-4 inaonyesha kwamba Misri, Kushi, na Seba walitolewa kama badilishano kwa ajili ya Israeli?

J: Ingawa ardhi ilishindwa, Koreshi hakuwa na haja ya kuwaacha huru wafungwa wa Kiyahudi, na Koreshi aliona hakuna thawabu ya kufanya hivyo (isipokuwa raia watiifu). Wayahudi hawakulipiwa chochote; badala yake Waajemi waliwapa mahitaji. Lakini Mungu angewatunza Waajemi kwa ardhi za Misri, Kushi na Seba kama malipo, ingawa Koreshi hakutarajia hilo.

S: Katika Isa 45:18-25, ni majukumu manne ya Mungu gani yanayosisitizwa hapa?

J: Yote mawili yanasisitiza na kuunganisha jukumu la Mungu katika uumbaji (45:18), ufunuo (45:19), wokovu (45:20-22), na hukumu iliyoahidiwa (45:23-25).

S: Katika Isa 45:19, je, Mungu anawahi kuwacha watu Wamtafute bure?

J: Mungu hawaachi watu Wamtafute kwa dhati bure. Hapa kuna pointi tano za kuzingatia.

1. Yesu aliahidi katika Mathayo 7:7-8 kwamba wale wanaoomba na kutafuta watapewa na watapata.

2. Hata hivyo, hakuna anayemtafuta Mungu (Warumi 3:10-11, ambayo inanukuu kutoka Zaburi 53:1-3).

3. Lakini, kwa ushangao, Daudi aliyeandika Zaburi 53 anasema alimtafuta Mungu.

4. Tuna jukumu la kumtafuta Mungu (Isaya 9:13, n.k.)

5. Suluhisho la 2, 3, na 4 ni kwamba hakuna anayemtafuta Mungu peke yake. Bali, Mungu anawasukuma watu kwake (hata nyakati za Agano la Kale). Isipokuwa Baba akiwavuta watu, hakuna atakayekuja kwa Yesu (Yohana 6:44).

S: Katika Isa 45:20, wakimbizi/walionusurika/waliotoroka wa mataifa hapa ni nani?

J: Kuna maoni mawili. Mtazamo wa kwanza ni kwamba ni Waisraeli waliohamiswa kutoka Israeli na Yuda na kutawanywa miongoni mwa mataifa na Ashuru na baadaye Babeli. Hii ingehusu Wayahudi waliokuwa bado wakimfuata Mungu na Wayahudi waliokuwa sasa wakiabudu sanamu. Mtazamo wa pili ni kwamba kwa kuwa Ashuru pia ilihamisho watu kutoka mataifa mengine pia (ambao Koreshi aliwaruhusu kurudi nyumbani), ni wafungwa wote, Wayahudi na Mataifa.

S: Katika Isa 45:21, tofauti kati ya Mungu kutangaza mambo na sanamu ni nini?

J: Wakati Mungu alimtangaza Koreshi kwa jina karibu miaka 150 kabla ya hili kutokea, sanamu za kipagani hazikutabiri chochote. Kwa kweli, katika silinda ya Koreshi inasema kwamba Marduki alielekeza Babeli kushindwa (chini ya Koreshi) kama adhabu kwa Nabonidus na Wababeli. Hata hivyo, hii iliandikwa tu baada ya tukio kutokea; kabla ya hili haikuwepo ushahidi kwamba Nabonidus hakuwa na dini ya kutosha au kwamba Marduki alikuwa na hasira na Babeli.

S: Katika Isa 46:1, Beli na Nebo ni nani?

J: Beli alikuwa jina lingine la Marduki, anayeitwa pia Beli-Merodaki, mungu mkuu wa Babeli. Beli pia anatajwa katika Yeremia 51:44. Nebo alikuwa mwana wa Marduki. Mtawala wa Kibabeli Belshaza alipewa jina baada ya Beli. Watawala wa Kibabeli Nebukadneza (Nabu-kudurri-usur), Nabopolaser, na Nabopolasari (Nabu-apal-usur) wote wana "Nebo" katika majina yao.

Kila mwaka miungu hii miwili ilibebwa katika maandamano ya Mwaka Mpya wa Kibabeli, ambao ulikuwa siku ya Ikwinoksia ya Masika. Nebo alipaswa kuandika hatima ya kila mtu kwa mwaka huo.

Jambo kuu la mistari hii ni kwamba watu walilazimika kuamua kati ya kuamini dini iliyokufa ya Beli na Nebo au Mungu Aliye Hai.

S: Katika Isa 46:2, Wababeli walijaribu kubeba sanamu zao kwenye usalama lini?

J: Hii haikutokea wakati Koreshi alipochukua Babeli. Badala yake, wakati mfalme wa Ashuru alishambulia na kuteka tena Babeli mwaka 703 K.K., mfalme wa uasi wa Kibabeli Merodak-Baladani alifanya miungu ya Kibabeli kukimbia. Jambo kuu hapa ni kulazimisha uamuzi; Myahudi alilazimika kuamua kama ataamini sanamu za kipagani kama Beli (Marduki) na Nebo, au Mungu Mmoja wa Kweli.

S: Katika Isa 46:1-13, muhtasari hapa ni nini?

J: Hapa kuna muhtasari mmoja.

Isa 46:1-2 Mzigo wa kuokoa sanamu

Isa 46:3-4 Mungu anatuokoa, akitubeba kama mzigo Wake

Isa 46:5-7 Mizigo iliyokufa inayohitaji kuokolewa haina nguvu ya wokovu

Isa 46:8-11 Mungu alituumba

Isa 46:12 Mungu alituokoa

S: Katika Isa 46:3 tofauti hapa ni nini?

J: Isaya anatoa tofauti na sehemu ya dhahiri ya kweli iliyoachwa bila kusemwa. Beli na Nebo, miungu miwili mikuu ya Babeli wabebwa na wanyama wa mzigo. Kwa tofauti, Mungu anabeba watu Wake. Wanyama wachoka na kuonewa. Mungu hachoswi. Ingawa Silinda ya Koreshi ilijaribu kuweka mkondo mzuri juu yake baadaye, ilikuwa dhahiri kwamba miungu ya Kibabeli haikuweza kuokoa mji wao kushindwa.

Je, unahisi kwamba unabeba Mungu, labda kama mzigo, au kwamba Mungu anakubeba?

S: Katika Isa 47:1, kwa nini Babeli inaitwa binti bikira?

J: Hii inaweza kuwa kejeli. Wakati mmoja Wababeli walikuwa na desturi ambapo wasichana wasioozewa wangelazimika kuuza miili yao hekaluni kabla ya kuolewa. Wengine wamesema kwa sababu Babeli haikuwahi kushindwa. Hata hivyo, hiyo si kweli kwa sababu Merodak-Baladani aliasi kutoka Ashuru, na Senakeribu aliteka tena Babeli katika 710 K.K. na 702 K.K. zote mbili.

S: Katika Isa 47:5,7, "bibi wa ufalme" ni nani?

J: Hii kwa mfano ni binti mwenye kiburi wa Wababeli, yaani mji wa Babeli. Wakati huo Babeli ulikuwa labda mji wenye nguvu zaidi duniani.

S: Katika Isa 47:8-15, unawezaje kushiriki na mtu kumtumainia Mungu, wakati ameweka tumaini kubwa katika kitu kingine?

J: Ni vigumu kwao kusikia kwamba Mungu ana jibu la maisha yao, kwa sababu wanafikiria tayari wana jibu. Unahitaji kuwaombea na kushiriki nao. Kuna vipengele viwili vya kushiriki nao: sasa na baadaye.

Sasa: Pamoja na kushiriki nao jinsi Yesu ndiye jibu, na Mwokozi Mmoja wa kweli, wanahitaji kuona kwamba wanachokiamini ni uongo. Ni kama lazima uwaunganishe kutoka kwenye ukuta mmoja kabla ya kuweza kushikamana na ukuta mwingine.

Baadaye: Asilimia kubwa ya watu katika madhehebu mwishowe huondoka. Hapo awali niliisikia ilikuwa karibu 50% kwa Mashahidi wa Yehova.

S: Katika Isa 47:10, kitu gani ni muhimu kuhusu hekima na maarifa ya Wababeli?

J: Unajimu mwingi wa Magharibi na ibada nyingi za sanamu zilisabisia kutoka Babeli. Walikuwa na fahari kwa hekima yao, unajimu, na uchawi.

Kwa upande mzuri hisabati nyingi pia zilitoka Babeli. Walitumia baadahi ya algebra, ikiwa ni pamoja na kutatua milinganyo ya pili na ya tatu. Wababeli pia walikuwa mahiri katika trigonometria. Nambari zao zilikuwa za msingi-60. Sababu tunagawanya duara katika digrii 360 ni kwa sababu ndivyo Wababeli walivyoangalia mzunguko wa mbinguni.

Hatimaye ingawa, nguvu yenyewe ya Wababeli [ya kijeshi na kiakili] ilikuwa mungu wao kulingana na Habakuki 1:11.

S: Katika Isa 47:10a,11, haki ya kishairi iliyotajwa hapa ni nini?

J: Neno lile lile la Kiebrania linamaanisha mabaya ya kimaadili katika Isaya 47:10a, na msiba katika Isaya 47:11a. Kama unafanya mambo mabaya, mambo mabaya yatakupata.

S: Katika Isa 48:1-9, tofauti kati ya upagani usioamini wa Babeli na wa Israeli ilikuwa nini?

J: Wote wawili walikuwa wabaya, lakini kuna tofauti kati ya uovu na uovu wa unafiki. Wababeli walikuwa na fahari kwa sanamu zao, wakati Waisraeli walikuwa na fahari kwa Mungu, ambaye hawakumfuata peke yake. Kwa kutumia mfano wa ndoa, ufalme wa kaskazini ulimuacha mwenza wao, wakati ufalme wa kusini ulikuwa ukidanganya mwenza wao.

S: Katika Isa 48:1-9, ukaidi (au tuseme kuwa na nia kali), unaweza kuwa dhambi mbaya kiasi gani machoni pa Mungu?

J: Hebu tuseme wewe ni kipa katika mchezo wa mpira wa miguu. Unapata mpira na kuurudisha katika goli lako. Nini kingetokea, mbali na timu nyingine kupata pointi? Basi, labda mkufunzi wako alidhani mpira ulianguka kutoka kwako, au labda ulikuwa na mkanganyiko. Lakini hebu sema kila wakati ulipopata mpira uliurudisha katika goli lako. Mkufunzi wako angekuondoa kwenye mchezo, na labda akufukuze kutoka timu, kwa sababu ulionyesha hukuwa kweli katika timu tangu mwanzo.

Katika Isaya 48:1,2 Mungu hazungumzi na Israeli kweli; bali anazungumza na wale wanaojiita kwa jina la Israeli.

S: Katika Isa 48:1-2; 49:14, Mao 1:7-8; 2:1-2,13, je, ni jambo zuri au baya ukizingatia nyumba yako kama utambulisho wako?

J: Inategemea mahali unachukulia kuwa nyumba yako. Unaweza kukubaliana kupita kiasi, ukifunga utambulisho wako katika kuwa Mmarekani, kuwa Mteksasi, au kutoka Japani, Uchina, Ufaransa, Ujerumani, au Uingereza Mkuu. Lakini kama unachukulia kwamba nyumba yako ya kweli ni mbinguni, basi ni jambo zuri. Mambo kamwe hayatakuwa sawa kabisa mpaka tufikiapo nyumbani.

Lakini kwa upande mbaya, Isaya 48:1-2 inaonyesha watu waliokuwa na utambulisho kama "nyumba ya Yakobo" na "jina la Israeli" wakijiita kwa jina la mji mtakatifu, lakini si kwa ukweli au haki.

S: Katika Isa 48:1-2; 49:14, kwa vitendo, ni nini kinachofanya utambulisho wa mtu, angalau machoni mwake mwenyewe?

J: Mtu anazungumza kuhusu nini wakati wote? Mtu anasisimkwa kuzungumza kuhusu nini? Je, ni timu yao ya michezo? Je, ni nchi yao na sera zake? Je, ni chama chao cha kisiasa? Je, ni uwekezaji wao? Je, ni mahusiano yao? Ni sawa kuzungumza kuhusu mambo yote hayo, lakini moja linapodominea, inaweza kuwa ishara kwamba utambulisho unaojiona wa mtu umefungwa kupita kiasi humo.

Paulo, zamani Sauli wa Tarso, alikuwa na mtazamo wa kuvutia sana kuhusu hili katika Wafilipi 3:5-11.

S: Katika Isa 48:1-2; 49:14, ni nini kinachofanya utambulisho wetu, kama Mungu anavyotuzingatia?

J: Kama hatutakuwa mtoto wa Mungu, kwenda Mbinguni, basi kitu kingine chochote hakina umuhimu. Lakini kama tunakubali Yesu kama Bwana na Mwokozi wetu, na tuna ugonjwa, umaskini, na marafiki na familia wanaotuacha, sisi mwishowe ni washindi.

S: Katika Isa 48:1-4, je, Israeli ingalipaswa kuangalia hukumu dhidi ya Babeli na kuona kidogo yao wenyewe na kujifunza?

J: Isaya inaonyesha mfanano mwingi hapa. Wangalipaswa kujifunza kutoka kwa hukumu ya unabii na utimilifu dhidi ya Babeli, lakini kwa dhahiri wengi wa Waisraeli hawakuona hili. Labda Waisraeli walikuwa wamezama sana katika utambulisho wao kama "Nyumba ya Yakobo" kiasi kwamba hawakufikiri walihitaji kujifunza.

S: Katika Isa 48:1,12,16,17-18, kwa nini kuna msisitizo wa kusikiliza hapa?

J: Njia ya kuambia kama watu ni watu wa Mungu ni kama wanasikia Mungu, na kwa upendo kumtii Mungu. Si sana unachofanya, au unachosema, lakini je, unasikia na kutii?

Kama utawauliza Waislamu wengi Yesu ni nani, watasema alikuwa nabii, aliyezaliwa na bikira Maria, ambaye hakuwahi kutenda dhambi. Lakini nabii ana manufaa gani kama watu hawazingatii maneno yao? Mwulize Mwislamu kama angependa kusikia maneno ya nabii Yesu.

S: Katika Isa 48:1,12,16,17-18, ni mambo gani leo yanayokuzuia kusikiliza Mungu?

J: Bila shaka sanamu za chuma na mbao hazisikii Mungu, na watu zaidi walipoziabudu sanamu za chuma na mbao ndivyo walivyopoteza uwezo wao (na hamu) wa kusikia Mungu. Tunaweza kuwa na vitu vya chuma na plastiki pia, kama vile runinga, kompyuta, iPad, na simu ambazo Shetani anazitumia katika maisha yetu kutugeuzia kutoka kwa Mungu. Kama kitu, au mtu, ni kizuizi cha kusikia na kumfuata Mungu, basi iwezekanavyo, kiondoe kutoka maishani mwako.

S: Katika Isa 48:4, "mishipa ya chuma" ni nini?

J: Mishipa ni tendons inayounganika na misuli. Kwa mfano, mishipa ya chuma haingekatika, na ingepatia nguvu kubwa, kama ikiungana na misuli ya chuma. Ingesikika vizuri, isipokuwa... ungekuwa na unyumbuliko na harakati kiasi gani? Ukaidi unaweza kuwa kama msasi wa chuma mgumu, usioinama, ambao kamwe haitainama au kusogea, hata wakati inapaswa.

S: Katika Isa 48:8, ni lini ni bora zaidi kwa mtu KUTOSIKIA, kuelewa, na kujua ukweli?

J: Wakati hawajaazimiwa kuufuata, wachache wanaojua siku ya hukumu itakuwa bora zaidi. 2 Petro 2:20-22 inasema ingekuwa bora kwa wengine kutojua njia ya haki kuliko kuijua na kuikimbia.

S: Katika Isa 48:12-13, tofauti kati ya Mungu kuwa na nguvu zote na Mungu kuwa mwenye mamlaka ni nini?

J: Kuwa na nguvu zote kunamaanisha Mungu anaweza kufanya chochote, angalau chochote ambacho kweli ni "kitu" na si mgongano wa kimantiki. Kuwa mwenye mamlaka kunamaanisha kwamba Mungu ana haki ya umiliki juu ya kila kitu.

S: Katika Isa 48:17-19, Mungu anafunua nini kuhusu moyo Wake hapa?

J: Fikiria mwalimu duniani akimwaga moyo wake kumfundisha kitu ambacho kilikuwa muhimu sana kwa wanafunzi wake kujua, na wanafunzi hawakujifunza chochote kwa vitendo, kwa sababu hawakutaka kujifunza kwa sababu walidhani haikuwa na thamani. Jinsi hiyo ingemchoshi mwalimu! Mungu ni mwalimu wetu hapa, na Mungu anaonyesha hapa msongo wake kwa wale wanaojiita watu Wake, lakini bado wanakataa kusikia.

S: Katika Isa 48:20-22, kwa nini watu wanapaswa "kukimbia Babeli" na kuacha nyumba wanayoijua, na wakati mwingine, kwa nini tunapaswa?

J: Walichukuliwa Babeli na Ashuru kama watumwa. Lakini wakati huu, miaka 70 baadaye, Babeli ilikuwa mahali ambapo walikuwa wanaendelea kifedha, na wengine walikuwa wanastawi. Lakini hawakuwa na uhuru mwingi huko. Lakini muhimu zaidi, Babeli ilikuwa na majaribu ya kushikilia mambo muhimu ambayo Wababeli walikuwa wakiyashikilia kama muhimu, ikiwa ni pamoja na ibada ya sanamu na unajimu. Wakati wote zingatia amri inayotolewa kwa kuendelea katika sura hii: sikiliza Mungu!

Mungu mwishowe anahitimisha na unabii wenye makali mawili. Wanaweza kwenda mbele wakishangilia Mungu akiwaongoza (Isaya 48:20), au hakuna amani kwa waovu (Isaya 48:22).

S: Katika Isa 49:1-66:24, ni muhtasari gani hapa?

J: Isaya 47-57 imeitwa Kitabu cha Mtumishi Mteswa. Kwa upande mmoja mtindo wa kuandika wa Isaya unaonekana wa kihisia na wa hiari. Lakini kwa upande mwingine, ukiangalia chini yake imeundwa vizuri sana. Hapa kuna muhtasari wa sehemu hii yote.

Isaya 49:1-6 — Mtumishi kwa ajili ya Israeli na ulimwengu

. Isaya 49:7-13 — Kuthibitisha kazi kwa Israeli na ulimwengu

. . Isaya 49:14-50:3 — Sayuni amesahau lakini watakumbuka

Isaya 50:4-9 — Mtumishi anajibu kwa utii lakini atateseka

. Isaya 50:1-11 — Watiifu dhidi ya wakaidi

. . Isaya 51:1-52:12 — Sayuni anapewa amri za kujibu

Isaya 52:13-53:12 — Ushindi wa Mtumishi, akibeba dhambi zetu

. Isaya 54:1-55:13 — Israeli na ulimwengu wanaalikwa kuokolewa

. . Isaya 56:1-66:24 — Sayuni atajibu

Inashangaza kwamba sehemu ya mwisho imepanuka sana, na inachukua nafasi zaidi kuliko sehemu nyingine zote kwa pamoja. Tunaona mfano huu huo katika Ufunuo kwanza katika muhuri saba, kisha tarumbeta saba, na kisha bakuli saba za ghadhabu ya Mungu.

S: Katika Isa 49, Isaya anazungumza kuhusu nini hapa?

J: Wakati mwingine baba anahitaji kuzungumza na watoto wake na kuwakumbusha ni nani mzazi, na ni nani aliye na mamlaka. Vivyo hivyo, Mungu anatukumbusha kwamba ni Yeye ndiye anayedhibiti historia hatimaye, ambayo itatimiza madhumuni Yake.

S: Katika Isa 49:1, 41:1, umuhimu wa visiwa hapa ni nini?

J: Ingawa Wayahudi wangetawanyika ng'ambo, hii inarejelea zaidi watu wa Mataifa. Maoni ya Biblia ya The Bible Knowledge Commentary: Old Testament uk. 1094 yanasema kwamba visiwa vinawakilisha sehemu za mbali zaidi za ulimwengu.

S: Katika Isa 49:3, mtumishi 'Israeli' ni nani hapa?

J: Isaya 49:1-3 imeandikwa kwa njia inayofanya watu waulize, kwa wasiwasi, ni nani huyu? Katika Isaya 49:3, mtumishi amepewa jina Israeli, lakini hata hivyo Isaya 49:5 inasema kwamba mtumishi alikuwa na dhamira ya kuleta Yakobo/Israeli kurudi kwa Mungu. Kwa hivyo si taifa la Israeli, bali mmoja ambaye angeleta Israeli kurudi kwa Mungu. Kwa hivyo hii ingekuwa Masihi, Yesu Kristo.

S: Isa 49:4 inaonyesha kwamba mtumishi wa Mungu angepata matunda kidogo sana kwa kazi yake, angalau mwanzoni. Tunabaki na moyo namna gani tunapofanya kazi kwa Bwana na kuona matunda kidogo sana?

J: Yesu aliona matunda kidogo tu alipokuja na kusulubiwa. Karibu na mwisho wa huduma Yake, hakukuwa na umati mkubwa tena Galilaya, viongozi wa dini walipanga kumua, hata wanafunzi Wake waliMwacha. Lakini baada ya Yesu kufufuka kutoka kwa wafu, wengi waliamini Ndani Yake, kama Matendo 2:23-24 inavyoonyesha. Bila shaka mwishoni mwa nyakati kila goti litapiga mbele ya Yesu, kama Wafilipi 2:10-11 inavyosema.

Kwetu sisi, matunda ya kweli yanajumuisha kumtukuza Mungu na kuwa wavunaji wanaoleta watu kwa Kristo. Inajumuisha pia kutetea na kulisha kundi. Wakati mwingine wamisionari mahali mpya hupita miaka saba au zaidi bila kuona zaidi ya waumini wachache.

S: Katika Isa 49:6, kwa nini Mungu alichagua Wayahudi na si kabila lingine?

J: Mungu angeweza kuchagua kabila lolote Alilotaka, lakini hakuchagua kabila bali mtu, Ibrahimu, na mjukuu wake, Yakobo. Mstari huu ni ukumbusho kwamba mtumishi, Masihi, haukuwa kwa ajili ya Wayahudi peke yao bali kwa wasiokuwa Wayahudi pia.

Angalia majadiliano kuhusu Mwanzo 12:1, 28:10-15; 32:22-32 kwa maelezo zaidi.

S: Katika Isa 49:12, Sinimi iko wapi?

J: Kuna maoni mawili. Moja ni kwamba ni Aswani, mji kusini kabisa mwa Misri. Maoni mengine ni kwamba ni 'Sin', ambayo ni jina lao la kale kwa China. Kwa njia yoyote, ni mahali palipo mbali.

S: Katika Isa 49:15, ujumbe hapa ni nini?

J: Hakuna vifungo vingi duniani vikali kuliko utegemezi wa mtoto kwa mama yake. Wazazi wake kimsingi ni ulimwengu wake wote. Hiyo ni picha ya utegemezi wetu kwa Mungu. Lakini hata kama mama angelisahau na kumwacha mtoto wake, Mungu hatatuacha kamwe.

S: Katika Isa 49:16, watoto wa Mungu wameandikwaje kwenye viganja vya mikono Yake?

J: Ikiwa kitu kimeandikwa kwenye kiganja cha mkono wako, utakiona kila wakati unapoangalia viganja vyako. Vivyo hivyo hatuwezi kutoka mbele ya macho ya Mungu, mbali na akili za Mungu, au mbali na utunzaji wa Mungu. Pia, Kristo alisulubishwa kwenye msalaba, na misumari ilikwenda kupitia yalichoitwa 'mikono' (kweli ni vifundo vya mikono).

S: Katika Isa 49:19-21, kuna nini cha kuvutia kuhusu Kiebrania hapa?

J: Hii si Kiebrania kinachosalia kwa urahisi. Kiko katika sentensi zilizovunjwa, kana kwamba Isaya alizungumza kuhusu kitu kimoja, kisha kwa msisimko alijikatiza mwenyewe kupanua jambo lake. Ni ya kuvutia kuona kwamba Kitabu cha Isaya kimepangwa kwa mantiki sana, lakini kina hisia pia wakati huo huo.

S: Katika Isa 49:20-21, jambo gani la maana kuhusu watoto hapa?

J: Hii ni mfano wa kushangaza sana kuhusu mwanamke mwenye huzuni, mpweke, aliyezungukwa na watoto wake wote — ambao hakujua alikuwa nao. Watoto hawa wote ni watu wa mataifa waliostadi ujumbe wa Mungu na kujiunga naye.

S: Katika Isa 49:26, ni njia gani leo ambazo mtu, watu, au taifa linajiharibu?

J: Wakati mwingine mtu anaweza kupata furaha ya kipotovu baada ya kujiweka katika hali ya kuanguka. Aidha anataka kuharibiwa kweli kweli, au anataka thrill ya kutoroka kutoka kuharibiwa. Au labda anataka hofu ya kuogopa kwamba ataharibiwa. Nixon alidhaniwa kuwa na tabia ya kujiharibu. Kwa nini angerekodi kila kitu alichofanya? Vijana wachache wangeweza kutaka kutembea kwenye daraja la reli, au kufanya kitendo cha hatari, si kwa sababu wanataka kujiua, ingawa wakati mwingine hutokea, bali kwa thrill inayodhaniwa ya kuokoka.

S: Katika Isa 50:1-2a, kwa nini Mungu anauliza kuhusu cheti cha talaka, wadai wa Mungu, na mkono Wake usiofika kuokoa?

J: Mungu hanzungumzi na 'Sayuni', bali na watoto wake. Mungu anazungumza kwa ucheshi hapa. Mkono wa Mungu si mfupi kuokoa, Mungu hana wadai, na Mungu hakufanya cheti cha talaka. Maana yake ni kwamba kwa kuwa mambo haya si ya kweli, kwa nini watu wote wa Mungu hawakuwepo kwa ajili Yake? Kwa kuwa Mungu hakimwachi Israeli kwa talaka, kutumwa kwake mbali kulikuwa kwa muda tu, si kudumu.

Mstari hizi mbili hazisemi wala kujibu swali 'Mungu alikuwa wapi walipotekwa na kufanywa wafungwa?' Badala yake Mungu anauliza 'Watu waliostahili kuwepo kwa ajili Yake walikuwa wapi? Kwa nini hakuna hata mmoja aliyeuliza Mungu alikuwa wapi na kwa nini hili lilikuwa likitokea. Sehemu ya mwisho ya mstari wa 50:1 inaonyesha kwamba watu walijua tayari; walikuwa wamegeulia uovu.

S: Katika Isa 50:5-9, hii inafundisha nini kuhusu mtumishi wa Mungu?

J: Hata kabla ya kufika Isaya 53, kipande hiki kinaonyesha kwamba mtumishi mwaminifu wa Mungu angepigwa, angenyolewa ndevu kutoka mashavuni Mwake. Pia inafundisha kwamba hatimaye atathibitishwa.

S: Katika Isa 50:8, lugha hapa inaonyesha nini kuhusu mtumishi mteswa wa Mungu?

J: Hii ni lugha ya mahakama, na hii inaonyesha kwamba mtumishi mteswa wa Mungu, Masihi, atashtakiwa kwa uongo.

S: Katika Isa 51:1-52:15, kuna nini cha kipekee kuhusu sura hizi mbili?

J: Sura zinazohusu mtumishi kabla ya hizi zinaelezea mtumishi. Sura hii ina amri nyingi, yaani, maagizo kwa wasomaji kufanya kitu fulani. Kuna amri tano za 'sikiliza', tatu za 'amka', na mbili za 'angalia'.

Tunapaswa kuhakikisha tunazingatia alichotufundisha Mungu. Pia, tunapowaombea wengine, tunapaswa pia kumwomba Mungu awavutie, wala si tu kwamba wajifunze ukweli.

S: Katika Isa 51:1f-2, jiwe ambalo walikatwa kutoka kwake lilikuwa ni nani?

J: Isaya 51:2 inasema wanapaswa kutazama urithi wa kiroho wa mababu zao, Ibrahimu na Sara.

S: Katika Isa 51:1-52:15, ni njia zipi leo ambazo watu husikia, lakini hawazingatii au hawajifunzi walichostahili kujifunza?

J: Hapa kuna njia chache. Wengine wanaweza kujionyesha kama hawasikii. Wengine wanaweza kusoma au kusikia, lakini daima husema hakuna ushahidi wa kutosha kutoa hata hitimisho la awali — bila kujali kiasi gani ushahidi unaletwa. Wengine wanaweza kuhitaji ushahidi imara kuelekea upande mmoja, na ushahidi dhaifu zaidi kuamua upande mwingine.

S: Katika Isa 51:9, Rahabu na joka ni nani?

J: Rahabu ni jina la kiumbe cha maji mwitu, mrefu; leo tungefikiri mamba. Kwa mfano, Rahabu anawakilisha 'nchi ndefu, nyembamba ya mamba', yaani Misri. Isaya 30:7 inaonyesha kwamba hii ilikuwa lugha ya kawaida ya mazungumzo kwa Misri. Mstari huu unakumbuka wakati wa zamani Mungu alipookoa Waisraeli kutoka 'Rahabu' kupitia Bahari Nyekundu. Lakini nyuma ya haya yote ni joka: Shetani.

S: Katika Isa 51:14, aliyeachwa huru ni nani?

J: Kiebrania ni 'aliye katika minyororo' au 'anayejisogeza kwa woga'.

S: Kwa nini Isa 51:15 na Yer 31:35f zina maneno sawa?

J: Inawezekana kwamba Yeremia, nabii wa baadaye, alirudia alichosema Isaya. Lakini J. Alec Motyer katika The Prophecy of Isaiah uk.412 anaona kuwa ni sababu ya kufikiri kwamba wimbo wa kale ulikuwa chanzo cha pamoja kwa wote wawili. Mara nyingi mambo yanayorudiwa katika Biblia ni ya muhimu zaidi kuliko mambo yanayoachwa kidogo.

S: Katika Isa 51:23, utaratibu wa kutembea juu ya mtu ni nini?

J: Hii ilikuwa desturi ya ukatili ambapo watu walioshindwa, kama wafalme, wakuu, na askari, wangemlazimishwa kulala chini na viongozi na askari walioshinda wangetembea juu yao. Bila shaka ikiwa watu wengi wasingepita juu yao wasingenusurika. Waashuru hasa wangefanya hivi.

S: Katika Isa 52:2, 'tikisa mavumbi yako' inamaanisha nini?

J: Kuweka vumbi juu yako mwenyewe na nywele zako kulifanywa kama ishara ya maombolezo, kama Ayubu 2:12 inavyoonyesha.

S: Katika Isa 52:2, tunaondoaje maombolezo yetu leo?

J: Kwanza kabisa, mpendwa anapokufa, au maafa yanapotokea, maombolezo ni sawa kufanya. Kwa kweli kuna sehemu nyingi katika Biblia ambapo Waisraeli, Nehemia, Danieli, na wengine wanalilia dhambi zao wenyewe na za wengine. Unaweza kuwa Mkristo mzuri na bado kuhisi huzuni mara kwa mara, kama Paulo alivyofanya katika 2 Wakorintho 1:3-11.

Lakini kubaki katika huzuni wakati wote si nia ya Mungu na si afya. Baada ya muda unaofaa wa maombolezo, unahitaji kuangalia picha kubwa kwa kutazama juu. Mungu yuko mamlakani, na Warumi 8:28 inaahidi kwamba Mungu atatenda mambo yote kwa pamoja kwa mema kwa wampendao na waliuitwa kwa kusudi Lake. Shukuru kwa ulichokuwa nacho, kwa ulicho nacho bado, na kwa utakachomiliki Mbinguni.

S: Katika Isa 52:5, watu wanavunjaje jina la Mungu kila wakati?

J: Watu wengine wanabatilisha jina la Mungu, kulitia katika matope machoni pa wengine kwa njia kadhaa. Kwa maneno mabaya, watu wanachukua jina la Bwana bure. Hata hivyo, hiyo si maana ya msingi katika mstari huu. Dharau: Wasioamini ambao wana ufahamu fulani wa Yeye, au angalau wa wengine wanaomuabudu, na kushikilia maarifa hayo bila heshima au kucheka ni kubatilisha Mungu. Katika mstari huo Wababeli waliowatawala Waisraeli walimchukulia tu kama mungu mwingine wa kabila. Maisha yasiyo matakatifu: Ikiwa watu, waamini au wasio waamini, wanaitwa kwa jina la Mungu (yaani Wakristo), na wanaishi na kutenda mabaya, basi wanalitia katika matope jina la Mungu machoni pa watu wengine. Waumini wanaweza kuliheshimu jina la Mungu vibaya kwa kuishi maisha ya uchafu ambayo yangeweza kufanya mashetani wakejeli kazi ya Mungu. Kufundisha kwa makusudi mafundisho ya uongo: Waamini na wasioamini wanaweza kufundisha mambo wanayojua ni kinyume na ukweli wa Mungu, na hivyo kulichafua neno la Bwana. Yakobo 3:1 inaonya kwamba si wengi wetu tuwe walimu, kwa sababu walimu watahukumiwa kwa ukali zaidi. Kufundisha wengine kudharau Mungu ni njia nyingine ya kubatilisha jina la Mungu. Kufundisha wengine kutomwamini Mungu, kuuliza mapenzi Yake au haki Yake ni njia za kuwaelekeza watu mbali na Mungu.

S: Katika Isa 52:11-12, Isaya anaandika lini?

J: Isaya 52:11 inasema 'huko', kumaanisha mwandishi yuko Yuda. Zaidi ya hayo, hii yote iko katika wakati ujao. Isaya alifariki kabla Wayahudi kufanywa wafungwa kwenda Babeli. Tofauti na hilo, Yeremia aliishi baada ya uhamisho kuanza.

S: Katika Isa 52:11, uhamisho huu ulitokea lini?

J: Mchanganyiko huu wa kuvutia wa amri na ahadi ulikuwa wakati wa Uhamisho. Wale waliostahili kubeba vyombo vitakatifu nje ya Yerusalemu walipaswa kujilinda wasafi. Kwa kweli, wakati jeshi la Wababeli lilipoteka Yerusalemu, waliteka Wayahudi na vitu vyote vya thamani hadi Babeli, wakilazimisha labda Wayahudi vibeba. Leo, hata Mkristo akiwa chini ya mateso ya wengine, au chini ya adhabu ya Mungu, hata basi hapaswa kugusa kitu chochote kisicho safi. Ayubu alipotaabika, alikuwa thabiti na hakuona sababu ya kuishi maisha yasiyokuwa ya haki — wala sisi tunapaswa kuona hivyo.

S: Katika Isa 52:14, 'kushangaza' kunamaanisha nini hapa?

J: Neno hili la Kiebrania, asamam, ni neno kali linalomaanisha kushangaa, kutishwa, kushangazwa, au kuvunjwa, lakini katika muktadha huu kushangaza ni tafsiri nzuri sana. Watu watashangaa kile Mwana wa Mungu alichovumilia kwa ajili yetu — tuwe na mshangao huo daima pia.

S: Katika Isa 52:15, mtumishi mteswa atainyunyizia nchi nyingi jinsi gani?

J: Kunyunyizia ndivyo kuhani alivyofanya na baadhi ya damu baada ya dhabihu ya mnyama. Lakini Masihi anyunyizia mataifa, na damu ni Yake Mwenyewe.

S: Katika Isa 53:1, je, hii haiwezi kuwa unabii kwa sababu iko katika wakati uliopita?

J: Ni unabii kwa sababu tatu. 1) Kama ingekuwa tukio la zamani, ingeweza kurejelea nani? 2) Unabii mwingine pia hutolewa katika wakati uliopita, mrefu zaidi ukiwa kwa Yohana katika kitabu chote cha Ufunuo. 3) Hata baadhi ya Wayahudi wenyewe walitambua hii kama unabii wa Masihi katika Targum Jonathan. Ni ajabu kwa watu wa karne ya 21 kuambia Wayahudi walioandika na kusoma Targum Jonathan kwamba uelewa wao wa Kiebrania na 'wakati uliopita wa unabii' (pia unaoitwa 'wakati uliopita ukamilifu wa unabii') ni kosa lote.

Lakini maana ya Isaya 53:1 ni kwamba watu wachache wangemwamini Mtumishi alipokuja, na watu wanaopinga hoja hii ni sehemu ya wale wanaotimiza unabii huu.

S: Katika Isa 53, tunajuaje kwamba hii inarejelea Masihi?

J: Kuna sifa tatu za mada ya sura hii. Mtu: Masihi alikuwa mtu wa huzuni (53:3), mwenye mwonekano (52:2) na bila watoto (53:8). Kubeba dhambi za wengine kama sadaka ya hatia (53:10), alichukua magonjwa na huzuni zetu (53:4), aliteseka aibu kana kwamba alipigwa na Mungu (53:4), alitobolewa na kupondwa kwa dhambi zetu (53:5). Alifariki lakini akaona uzao wake: alipewa kaburi pamoja na waovu na matajiri (53:9) lakini tutaona uzao wake (53:10).

Tofauti na hili, watu wa Kiyahudi hawakudai kamwe kuwa sadaka ya hatia (53:1), kuwaombea dhambi za wengine (53:12), au kubeba magonjwa na huzuni zetu (53:4). Watu wa Kiyahudi hawangesema kuhusu wenyewe 'adhabu iliyoleta amani ilikuwa juu yake, na kwa mapigo yake tumeponywa.' (53:5).

Kihistoria, Wayahudi walitambua Isaya 53 kurejelea Masihi. Hapa kuna maelezo ya Isaya 53 katika Targum Jonathan: 'lakini ilikuwa ni furaha ya Bwana kusamehe makosa yetu yote kwa ajili yake. ... wataangalia ufalme wa Mpakwa Mafuta wao (au, Masihi), watazaana wana na binti... na waasi watasamehewa kwa ajili yake.'

S: Katika Isa 53:2-3, Isaya anakiri nini kwa niaba ya watu hapa?

J: Isaya anakiri, kwa niaba ya watu, kwamba waliweka thamani ndogo machoni pao juu ya kitu kilichokuwa na thamani kubwa kwa Mungu. Hii ni dhambi ya kawaida ambayo watu wachache wanaona na kukiri. Upofu wa asili si dhambi, lakini huu ni upofu wa kujitakia.

S: Katika Isa 53:3, 41:9, 42:4; 49:4; 49:6, je, mwandishi anaweza kuzungumza kuhusu nafsi yake kama Asimov's Guide to the Bible uk.550-551 unavyodai?

J: Hapana, hakuna ushahidi kwamba Isaya alifikiri aliweka hukumu duniani (Isaya 42:4), au kwamba alihisi amefanya kazi bure (Isaya 49:4), au kwamba yeye mwenyewe alipewa kuwa nuru kwa Mataifa (Isaya 49:6), au kwamba yeye binafsi alitimiza Isaya 53.

S: Katika Isa 53:3, je, Yesu alidharauliwa na watu, au Yesu aliongezeka katika neema mbele ya Mungu na watu kama Lk 2:52 inavyosema?

J: Vyote viwili. Mapema katika huduma Yake, Yesu alikuwa 'katika neema'. Alipotangaza madai Yake kuwa Masihi, watu wengi wa Kiyahudi walimkataa. Hata hivyo, hata wakati wa kesi Yake na kusulubiwa, Pilato alisema hakupata kosa kwa Yesu (Yohana 18:38) na askari wa Kirumi walikuwa na heshima fulani kwa Yesu katika Luka 23:47. Lakini Yesu alidharauliwa na viongozi wa kidini na kisiasa, na kukejeliwa Yeye na Baraba waliposimama mbele ya umati.

S: Katika Isa 53:3, wakati wa kitenzi cha Kiebrania hapa ni nini?

J: Maandishi ya Kimasora, yenye alama za vokali, yana 'anafahamiana na'. Hati Kuu ya Isaya miongoni mwa Vitabu vya Bahari ya Chumvi haina alama za vokali. Kwa hivyo inaweza kutafsiriwa 'alifahamiana na', au 'atajulikana/atatangazwa'. Bila kujali, maana ni sawa.

S: Katika Isa 53:4-5, walikuwa sahihi au makosa kudhani kwamba mtumishi alipigwa na Mungu na kudhalilishwa?

J: Isaya 53:1-3 inasema walikosea sana kudharau alichokipenda Mungu. Lakini hapa katika Isaya 53:4-5, walikuwa sahihi kabisa na makosa kabisa wakati mmoja! Walikuwa sahihi kuona mateso na udhalilishaji wa mtumishi aliyechaguliwa kama adhabu kutoka kwa Mungu. Lakini wangekosa kabisa ukweli kwamba adhabu haikuwa kwa dhambi Zake, bali kwa zetu. Hii ingekuwa dhana ngumu kwa mtu kuelewa mara ya kwanza walipokutana nayo. Ndiyo maana Mungu aliwapa 'mazoezi' kwa miaka 1,450 na dhana hiyo kwa njia ya dhabihu za wanyama.

S: Katika Isa 53:4-5, je, mateso ya Yesu yanahusiana na uponyaji wetu wa kimwili?

J: Kwa wale wanaokubali Biblia kama neno la Mungu, Agano Jipya lilitafsiri 'kwa mapigo yake tumepona' kwa njia mbili zinazosaidiana. Upatanisho wa kiroho na Mungu: Si tu kwamba Mungu atatusamehe, bali pia atatusafisha, atatutakasa, na atatuandaa kwa Mbinguni kama 1 Petro 2:24 inavyoonyesha. Uponyaji wa kimwili pia ni utimilifu wa hili, kwani ilitokelezwa uponyaji wa Yesu kwa mama mkwe wa Petro na wengine katika Mathayo 8:14-17. Haihakikishi uponyaji wa kimwili kwa wote, kama ilivyokuwa si hivyo kwa Paulo katika Wagalatia 4:13-14, na Timotheo katika 1 Timotheo 5:23. Lakini hii ilitimizwa kwa sehemu Yesu alipopona watu kimwili.

S: Katika Isa 53:5, Yesu alijeruhiwaje?

J: Kulingana na dawa kuna aina tano za majeraha. Makurupushi (mapigo), michubuko (kupigwa mijeledi), majeraha yanayoingia (taji ya miiba), majeraha yanayopita (misumari), majeraha ya kukatwa (mkuki). Yesu alipata yote.

S: Je, Isa 53:5 inasema 'majeraha' au 'jeraha' (umoja)?

J: Inapaswa kuwa 'jeraha/pigo' kwa sababu neno la Kiebrania chabburah lina mwisho wa umoja, si wingi.

S: Katika Isa 53:7, kuna nini cha kuvutia kuhusu uchaguzi wa maneno ya Kiebrania hapa?

J: Katika Isa 53:7 neno la kondoo jike, rachel, pia ni jina la mke mpendwa wa Yakobo. Neno la wakataji ni gozazeah, ambalo linahusiana na gazah linalomaanisha kukata au kutenga. Neno gozazeah linaweza kurejelea watoto wachanga na wadogo waliokuwa 'wamekatwa' kutoka kunyonyeshwa. Kwa hivyo kulingana na Messianic Prophecies from a Dead Sea Scroll uk.23 mtu angeweza kutazama Isaya 53:7 kama 'Raheli alikaa kimya mbele ya watoto wake waliokatwa'.

S: Katika Isa 53:7, Yesu hakufungua kinywa Chake jinsi gani?

J: Hii haimaanishi kwamba Yesu angekaa kimya maisha Yake yote. Badala yake, Yesu angekaa kimya mbele ya washtaki Wake, kama Mathayo 27:13-14; Marko 14:60-61; 15:4-5; Luka 23:8-9 zinavyosema. Mnyama huenda kwa utulivu na bila malalamiko kwenda machinjoni pake mwenyewe kwa kutojua. Lakini Yesu alienda katika kifo Chake kwa ujuzi kamili.

S: Katika Isa 53:9, je, Yesu alifariki msalabani kiroho pia pamoja na kimwili?

J: Hapana. Yesu hakuwa bila fahamu wala hakuacha kuwepo. Kwa kweli, baada ya Yesu kufariki na kabla ya ufufuko Wake, alihubiri kwa uangalifu, kama 1 Petro 3:19 na 4:6 zinavyoonyesha.

S: Katika Isa 53:9, Yesu alipewa kaburi pamoja na waovu jinsi gani?

J: Isa 53:9 inasema, 'Walilengelea kumzika pamoja na wahalifu, lakini akafika katika kaburi la tajiri,...' (Tafsiri ya NET). Kawaida wangezika wapi maskini na wahalifu? Baraza la Wayahudi baadaye lilitumia pesa Yuda aliyorudisha kununua tamba lingine kwa madhumuni hayo. Yesu pengine angezikwa mahali walipozikwa watu wote waliokufa, mtu asipomdai maiti, isipokuwa Yosefu wa Arimathaya, tajiri, alimwomba maiti ya Yesu.

S: Katika Isa 53:10, Mungu alipata furaha jinsi gani kumuumiza mtu asiye na hatia?

J: Mungu Baba hakufurahi kuona Mungu Mwana akiteseka. Badala yake, Baba alilijumuisha hili kama sehemu ya mpango Wake wa kulipa haki ya adhabu ya dhambi zetu.

S: Katika Isa 53:10, inapaswa kusema 'alimtobua' au 'kwa ugonjwa'?

J: Maandishi ya Kimasora yanasema 'kwa ugonjwa', lakini Hati Kuu ya Isaya inasema 'alimtobua', kumaanisha kutobolewa vibaya au kwa kifo. Tafsiri ya Kiyunani ya Septuaginta inasema 'pigo'. 1 Klementi (96-98 BK) sura ya 16 inanukuliwa sana kutoka Isaya 53, na inasema 'alikuwa amevunjwa', ambayo ni karibu zaidi na kutobolewa kuliko ugonjwa. Tofauti nyingi kati ya Maandishi ya Kimasora na Hati Kuu ya Isaya katika Isaya 53 ni za wakati wa kisarufi, au tofauti ndogo sana za tahajia. Hata hivyo, Messianic Prophecies from a Dead Sea Scroll uk.25 inasema kwamba katika kesi hii 'Ajabu, maneno si sawa kabisa. Mtu anashangaa jinsi mabadiliko yaliweza kutokea.' Bila shaka Maandishi ya Kimasora yanaonyesha ujuzi wa Kiyahudi baada ya Ukristo kuanza.

S: Kwa kuwa Isa 53:10 inasema 'ataona uzao/watoto Wake', je, hii inamaanisha Yesu alikuwa na ndoa na watoto, kama baadhi ya Wamormoni wanavyosema?

J: Hapana. Kiebrania haina neno 'wake'. Uzao hapa unamaanisha uzao wa kiroho, si wa kimwili. Kwa mfano, waumini wote wanaweza kumchukulia Ibrahimu kama baba yao. Kama mfano dhahiri, Warumi 4:16 na Wagalatia 3:7 zote zinasema kwamba Ibrahimu ni baba wa wote wanaoamini, na tunaweza kujichukulia kuwa uzao wake. Yohana Mbatizaji katika Mathayo 3:9 na Luka 3:8 alisema kwamba Mungu angeweza hata kuwaibua watoto wa Ibrahimu kutoka kwa mawe.

S: Katika Isa 53:11, mtumishi mteswa 'kwa maarifa yake' anawahaki wengi jinsi gani, na kubeba udhalimu wao?

J: Hii inaweza kuchukuliwa kwa njia mbili. Kifungu cha lengo na kifungu kinachofuata: 'kwa maarifa yake' ndivyo 'makala ya Kimasora, yanayowakilisha bila shaka uelewa wa jadi wa Kiyahudi, yanavyoiunganisha na maneno yanayofuata.' The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.304 inatoa hii kama chaguo. Hivyo maarifa yetu ya, na/au kujua mtumishi mteswa hutoa uhalisi. Kifungu cha somo na kifungu kilichotangulia: 'kwa maarifa yake' — Maarifa katika Kiebrania haikuwa tu ya ukweli wa kujua, bali pia ya maarifa ya kimaadili. Kama mtu mwenye dhambi angefariki kwa dhambi zetu, ingekuwa bila manufaa kabisa.

Bila shaka, ikiwa maana zote mbili ni za kweli, na Kiebrania inaweza kueleweka kwa njia zote mbili, basi labda zote mbili ni sahihi.

S: Katika Isa 53:12, neno 'nafsi' linapomaanisha Yesu alimwaga nafsi yake hadi kifo, neno 'nafsi' hapa linarejelea nini — kitu cha kufikirika na cha fumbo au maisha yake tu ya kimwili?

J: Neno la Kiebrania kwa nafsi, nephesh, linaweza kumaanisha nafsi au maisha. Linasema kwamba mwili wa Yesu ulikufa kimwili, na Yesu alikwenda kaburini. Unahitaji kwenda kwa mistari mingine katika Biblia, kama 1 Petro 3:19-20, kuwa sahihi zaidi kuhusu nini hasa kilitokea na Yesu alifanya nini baada ya kufariki na kabla ya ufufuko Wake.

S: Isa 54:1-55:13 inahusiana vipi na Isaya 53?

J: Zinaonyesha matokeo ya furaha ya mateso ya mtumishi katika Isaya 53. Isaya 54 inazungumza kuhusu kupanua mahema na Isaya 55 inazungumza ni nani atakayekuwepo. Isaya 54 inazungumza kuhusu familia (54:1-5), ndoa (54:6-10), na mji (54:11-17).

S: Katika Isa 54:1f,3f, mpweke na miji iliyoachwa ni nani?

J: Hii inakumbusha Sara asiye na watoto wakati Isaki alizaliwa. Wayahudi watakapoporejea kutoka uhamishoni, vijiji vingi vingekuwa miji ya mizimu au kuwa na wakazi wachache tu. Wangefurahi kwa sababu wangejazwa tena.

S: Katika Isa 54:7, Mungu aliye na maarifa yote na upendo mkubwa sana aliwasahauaje na kuwacha Israeli kwa muda mfupi?

J: Mungu hakuwadhau kwa maana ya kutojua habari zao. Badala yake, Mungu aliwacha wasio na ulinzi dhidi ya hasira ya Waashuru na Wababeli.

Mungu ana uvumilivu mkubwa, lakini uvumilivu wa Mungu una kikomo. (1 Wathesalonike 2:16; Mwanzo 15:16; Ufunuo 10:6; Zaburi 2:5,12; Warumi 2:5). Dhambi na ukaidi vikiendelea, wakati huja ambapo Mungu atashughulika navyo.

S: Katika Isa 54:9, ahadi hii ilikuwa kama katika siku za Nuhu jinsi gani?

J: Kama vile Mungu aliahidi kwamba maji hayatamwagika duniani kote tena, Mungu hasingekemea Wayahudi tena baada ya uhamisho. Hii ni muhimu kwa sababu baada ya kurudi kutoka uhamishoni, Mungu aliwaacha peke yao kwa pengo la miaka 400 ya unabii hadi kabla ya Kristo kuja. Baada ya Kristo, Wayahudi hawakupata kamwe nabii, wala makemeo kutoka kwa Mungu tena. Hata mateso mengi na Mauaji ya Kimbari hayakusemwa kamwe kuwa ni kwa Mungu kwa makosa fulani waliyoyafanya.

S: Katika Isa 54:9, Mungu hatakasirika wala kuikemea Israeli tena lini?

J: Isaya 54:1-17 itatokea wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu.

S: Katika Isa 54:16-17, kwa nini Mungu anazungumia fundi wa chuma na mharibifu hapa?

J: Wa kwanza alitengeneza silaha za vita dhidi ya Israeli na wa pili alitumia dhidi ya Israeli. Hukumu ya Mungu si dhidi ya wa pili tu, bali pia wa kwanza.

S: Katika Isa 54:17a, je, hii inafanana na hadithi ya miungu ya Waviking Loki na Balder?

J: Hapana, hii ni upuuzi. Hata kama ingekuwa, katika historia hadithi ya Waviking labda ilitokea muda mrefu baada ya Isaya kuandikwa yapata 700 KK. Hii inatofautiana sana na hadithi ya Kiviking iliyosema kwamba mimea na miti yote (isipokuwa mistletoe dhaifu) ilikubaliana kutomdhuru Balder, kwa ajili ya wema wake. Miungu mingine ilisherehekea wema na kutoweza kuumizwa kwa Balder kwa kumrushia mikuki, na kila mkuki ungegeuka ukamkosa. Hata hivyo, mungu muasi Loki aliifanya mistletoe ikue ndefu na imara ya kutosha kwa mkuki, ambao aliotengeneza. Loki alimpa mungu mwingine, naye akamuua Balder. Hakuna kufanana sana kati ya onyesho hili la ajabu kwa mtu na ahadi ya Mungu ya silaha za vita zisizoshinda dhidi ya watu.

S: Katika Isa 54:17c, ni urithi gani tumepewa, na ni urithi gani tunaweza kuacha?

J: Neno la Kiebrania halihusu kitu cha siku zijazo ambacho mtu anaweza kupata katika wosia, bali kile ambacho mtu tayari anamiliki. Tumepewa urithi wa nchi ya kimungu, sheria za haki kwa kiasi, na kwa baadhi yetu, wazazi waliofundisha vizuri. Tunaweza kuacha mafundisho ya kimungu na mfano wa kimungu: 'fanya ninachosema na ninachofanya'. Tunaweza kusaidia kufanya maamuzi ya busara kwa watoto wetu.

S: Katika Isa 55:1, 'mwaliko mkubwa' huu hutolewa leo jinsi gani?

J: Ni karamu ya ghali, ingawa ni bure kwa waalikwa wote. Wokovu wetu ulikuwa wa gharama kubwa sana, ulilipwa kwa damu ya Yesu Kristo, lakini ni bure kwetu. Mstari wa 2 unasema badala ya kutumia pesa kwa kitu kisichotosheleza, njoo bure kwa kinachotosheleza.

S: Katika Isa 55:3, rehema za hakika za Daudi ni nini?

J: Isaya 55:3 inaonyesha ahadi za Mungu zilizofanywa kwa rehema kwa Daudi, bila kujali dhambi za Daudi.

S: Katika Isa 55:7, mawazo yasiyo ya haki yana nini kibaya, ikiwa hatuyatendi?

J: Kuna makosa mengi, kwa sababu Yakobo 1:14-15 inasema kwamba tamaa inapozaliwa hutoa dhambi. Katika Ayubu 31:1, Ayubu alifanya agano na macho yake kutomtazama msichana kwa tamaa. Yesu alisema katika Mathayo 5:22 kwamba mtu akimtazama mwanamke kwa tamaa, mtu huyo tayari amefanya uzinzi moyoni mwake.

S: Katika Isa 55:8-9, kwa kuwa njia za Mungu ni kubwa sana kuliko zetu, na sisi ni kama panzi mbele ya Mungu (Isa 40:22), tunawezaje kujua chochote kabisa kuhusu Mungu?

J: Mungu ana hekima na nguvu zaidi sana kuliko sisi. Tunaweza kuwasiliana kati yetu wenyewe, kwa hivyo usifikiri kwamba Mungu si mwerevu wa kutosha au mwenye nguvu za kutosha kuwasiliana nasi. Mtu ambaye hajasoma Biblia yote bado, lakini anadai hatuwezi kujua chochote kuhusu Mungu, labda tatizo si katika uwasilishaji wa ujumbe, bali katika upokeaji.

S: Katika Isa 55:8-9, kutambua kwetu kwamba njia za Mungu ni juu kuliko zetu kunapaswa kuathiri fikira zetu jinsi gani?

J: Kama mwalimu mmoja mzuri wa Biblia alisema, tunapaswa kuwa 'wasio na hasira kwa maelezo yasiyo wazi'. Mungu hajaeleza kwetu kila kitu kwa nini anafanya mambo fulani; na hana haja ya kufanya hivyo. Wakati mwingine tunaweza kuhisi tunaona sababu za mambo yanayotokea, lakini wakati mwingine hatuwezi. Wajibu wetu ni kumpenda na kumfuata, si kutia shaka Mungu.

S: Katika Isa 55:11, neno la Mungu linakaa milele jinsi gani, kwa kuwa 1 Fal 22 inasema kitabu cha Sheria kilipotea na kupatikana wakati wa Hezekia?

J: Kwanza mambo mawili ambayo si jibu, kisha jibu. Ingawa neno la Mungu linasimama imara Mbinguni (Zaburi 119:89) na tangu wakati wa Isaya 59:21 watu wa Mungu wangekuwa na neno Lake daima; zaidi ya hili linakusudiwa hapa. Jibu: Hata kabla Biblia ya kwanza kuwepo duniani, na hata kabla ya ulimwengu kuumbwa, neno la Mungu lilikuwa likienda kutimiza mapenzi Yake katika ulimwengu huu. Mungu anafanya kazi kupitia Biblia, lakini Mungu hana kikomo cha kufanya kazi kupitia Biblia Yake peke yake — muulize Ibrahimu na Enoki. Watu wa Mungu watakuwa na mwongozo na maneno kutoka kwa Mungu wanayohitaji daima. Tunapaswa kuwa na wasiwasi kuhusu hamu yetu ya kusikiliza, badala ya kuwa na wasiwasi kuhusu hamu ya Mungu ya kuwasiliana.

Mistari mingine inayoonyesha kwamba neno la Mungu litadumu milele ni Isaya 40:8; 1 Petro 1:23-25; Zaburi 119:91,144,160. Tunapaswa kutumainia neno la Mungu katika Zaburi 119:74,81.

S: Katika Isa 56:3-7, mafundisho haya kuhusu wageni na waliohasiwa yanakinzana na Kut 12:43; Kum 23:1,3,7,8?

J: Hapana, kwa sababu nyakati na haki zote ni tofauti. Wakati wa Kutoka na kipindi chini ya Hekalu na Agano la Kale, Kumbukumbu la Torati 23:1 inasema mtu aliyehasiwa hawezi kuingia katika mkutano. Isaya 56:3-7 inazungumza kuhusu wakati ujao ambapo hili linabadilika, aidha wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu au Mbinguni. Bila shaka katika nyakati za Agano Jipya wote wanaomfuata Yesu kama Bwana wanapokewa kama waumini, bila kujali hali yao ya kimwili.

Ukiisha kwenda kinyume na mapenzi ya Mungu kwa maisha yako, lakini ukatubu na kumwendea Kristo, basi hii ni karibu ya kipekee kwako. Hata hivyo, unahitaji kutambua kwamba huko peke yako. Wote wetu, kwa njia fulani na wakati fulani, tumekwenda kinyume na mapenzi ya Mungu kwa maisha yetu, lakini tukimpa maisha yetu, Mungu anaweza kutumia wakati wetu uliosalia hata hivyo.

S: Je, Isa 56:3 inaonyesha kwamba ushoga utakubalika katika ufalme wa Mungu?

J: Hata kidogo. Mashoga si waliohasiwa, na Isaya 56:3 inazungumia waliohasiwa, si mashoga. Waliohasiwa ni wanaume ambao viungo vyao vya ngono vimeondolewa, na mashoga wana viungo vyao vya ngono, ambavyo wanatumia vibaya.

S: Katika Isa 56:9, kwa nini Mungu anaalikwa wanyama wa mwitu wamzingatie?

J: Unajua desturi ya kidini ni mbaya Mungu anapowaalikwa wanyama kuja kumla. Hii ni mfano wa Mungu si tu kuruhusu nchi zingine na 'wanyama' wa kiroho kuwaharibu, bali Mungu kwa njia ya moja kwa moja kuwatuma kama kitendo cha hukumu.

S: Katika Isa 56:10, kwa nini walinzi wanaonekewa?

J: Kazi ya mlinzi kipofu au aliyelelewa haiwezi kutofautishwa na mlinzi makini wakati hakuna hatari. Lakini uangalifu wa mtu mmoja unaweza kumaanisha tofauti kati ya usalama na maafa hatari inapotokea. Mungu hapa alitumia mfano huu kwa walinzi wa kiroho, ambao kazi yao ilikuwa kujua kilichokuwa kizuri na kilichokuwa hatari kiroho. Mlinzi wa kiroho (makuhani, Walawi, na viongozi wa kidini kwa ujumla) wangehukumiwa kwa kutotangaza hatari ilipokuwepo. Leo kuna mafundisho ya uzushi, viongozi wengine wanaoitwa wanasema tu kwamba ni 'ya kujadiliwa' au 'ya kutofautiana', labda tu ili kukaa katika mahusiano mazuri na kila mtu.

Mbwa wanazungumziwa hapa kwa njia nzuri. Mbwa walikuwa wanyama wa thamani sana kwa sababu wanalala kwa urahisi, na wanaweza kubweka wagenzi wakija. Lakini kwa upande mwingine, mbwa bubu haikuwa na manufaa sana. Viongozi ni mbwa bubu ikiwa wanajali wenyewe tu na hawatoi onyo.

Ni muhimu kutambua kwamba si sera za viongozi ndizo zinaonekewa hapa, bali tabia zao. Tunapowachagua viongozi leo, je, tunajali tu sera zao na kupuuza tabia zao? Isaya 56:1- inaonyesha kwamba Mungu anajali tabia zao pia.

S: Katika Isa 56:12, hii inasema nini kuhusu divai na vitu vinavyolewa?

J: Kwanza kabisa inazima wasiwasi unaoweza kuwa nawo kwa wengine. Pili, inazima ulinzi wako ili uwe mfu kwa hatari.

S: Katika Isa 57:1, kwa nini Mungu wa haki anawacha watu wema wafe?

J: Mambo manne ya kuzingatia katika jibu. 1. Mungu wakati mwingine huwaruhusu watu wema kuuawa, kama Ezekieli 13:19; Warumi 8:36; na Zaburi 44:2 zinavyoonyesha. Hata Mungu akiwaruhusu kuuawa, bado tunapaswa kumwamini (Danieli 3:18; 2:10). 2. Mungu bado anatuangalia. Zaburi 116:15 inasema, 'Thamani mbele za Bwana ni kifo cha watakatifu Wake.' (NIV). 3. Isaya 57:1 inajibu hili kwa kusema kwamba wakati mwingine Mungu 'huokoa' watu wema kwa kuwaruhusu kuuawa ili waepukane na uovu. Uovu hapa unaweza kuwa hofu, maumivu, na msiba juu ya hali ya kutisha. Uovu hapa unaweza pia kuwa majaribu yanayozidi uwezo wao, ambayo yangewachukua mbali na Mungu. 4. 1 Petro 1:4-7 inatukumbusha kwamba majaribu mafupi tunayopitia duniani si kitu ukilinganishwa na utajiri wa milele wa Mbinguni. Amina!

S: Katika Isa 57:4, walikosea nini hapa?

J: Si tu waliwaabudu miungu ya kipagani kwa kufanya mambo mabaya, bali Isaya 57:4 inasema walimkejeli waumini waliokuwa wakimwabudu Mungu wa kweli. Wangetoa ulimi wao kwa watu, kama watu wakali leo.

S: Katika Isa 57:5, kweli waliua watoto katika mabonde?

J: Kwa bahati mbaya, Wayahudi wasio wa kimungu walifanya jambo hili baya kweli kweli. Walijifunza desturi hii mbaya kutoka kwa Wamoabu na Wakanaani, ambao kwa kushangaza waliruhusiwa kubaki katika nchi.

S: Katika Isa 57:7, kutengeneza kitanda mlimani kulikuwa kosa gani?

J: Desturi ya pili inayochukiza zaidi ya dini ya Kikanaani ilikuwa ukahaba wa kidini. Jina la sanamu Moleki (molek) lilimaanisha 'mfalme' (melek), kwa hivyo kwenda kwa mfalme hapa ni kwenda kwa Moleki. J. Alec Motyer katika The Prophecy of Isaiah uk.474 anafikiri vinginevyo kuhusu neno mfalme hapa ingawa.

S: Katika Isa 57:14, kizingiti ni nini?

J: Dhana hii inaelezea wakati mtu anataka kumkaribia Mungu, kizingiti ni kitu kinachomzuia au kumzuia kufanya hivyo. Ingawa kizingiti kikuu katika wakati huu kilikuwa kuabudu miungu ya kipagani, kizingiti kinaweza kuwa chochote kinachomzuia mtu kutoka kwa Mungu.

S: Katika Isa 57:15, je, Mungu anaishi Juu katika milele, au Mungu anaishi na waumini kama Ufunuo 21:3 inavyosema?

J: Vyote viwili. Wakristo wengi wanaona kwamba Mungu yuko nje ya wakati pamoja na ndani ya wakati. Yesu alitembea duniani humu ndani ya wakati, kwa hivyo si tatizo kwa Mungu kuwa ndani ya wakati. Hata hivyo Mungu aliwaahidia watu Wake uzima wa milele kabla ya wakati kuanza (Tito 1:2).

S: Katika Isa 58:1, tunapaswa lini kupaza sauti kwa watu kuhusu dhambi zao?

J: Tunapaswa kuhubiri injili, na sehemu ya lazima ya kuhubiri injili ni kuwaambia watu kuhusu dhambi zao kwa ujumla. Jinsi tunavyofanya leo inaweza kutumia njia tofauti kuliko zamani. Hata hivyo, tarumbeta ilikuwa wazi na dhahiri, na kuhubiri kwako kunapaswa kuwa vivyo hivyo.

S: Katika Isa 58:3-9, kwa nini Mungu hakuzingatia kufunga kwao?

J: Kwanza nini si jibu, kisha jibu. Si jibu: Maoni moja ya ufafanuzi inadai Mungu hakusikia kwa sababu walifuata dini ya Kikanaani badala ya dini ya Mungu wa Kweli. Hata hivyo, hilo si sahihi kwa sababu bado walimtafuta Mungu wa Kweli katika Isaya 58:2 na kutafuta ushauri Wake. Mtu anaweza kusema walikuwa wa mseto, wakijaribu kufuata dini ya Kikanaani na Mungu wa Kweli, lakini katika sura nyingi sana ambapo Isaya anawaonyea kuhusu kuabudu miungu ya uongo, Isaya 58 si mojawapo.

Jibu: Walikuwa wakimfuata Mungu wa Kweli kwa unafiki. Isaya anarudia kilio cha watu waliokuwa wakiuliza kwa nini Mungu aliruhusu maafa kama hayo kutokea wakati kwa kweli walimtafuta Yeye. Lakini ukifunga kwa msaada wa Mungu, lakini ukakataa kumtii Mungu, kwa nini utegemee matokeo yoyote kutoka kwa kufunga kwako?

Ibada zao za kidini na kufunga hakukubadilisha uhusiano wao mbaya na wengine. Yesu alisema katika Mathayo 4:23-24 kwamba wakiwa karibu kutoa dhabihu yao na kukumbuka kwamba kulikuwa na tatizo kati yao na ndugu yao, waache dhabihu yao kwa sasa na kwanza wapataane na ndugu yao.

S: Katika Isa 58:5-8, Mungu anafikiri nini kuhusu kufunga na desturi nyingine za kidini bila kujali wanaoonewa na maskini?

J: Mungu anasema hii si kufunga anakochagua. Yakobo 1:27 pia inasema dini safi mbele ya Mungu ni kulisha wajane na yatima katika msiba wao, na kujilinda usafi kutoka duniani. Tunaweza kuabudu kwa njia yetu wenyewe; hata hivyo tunahisi. Au vinginevyo, tunaweza kuabudu kwa njia Mungu atakavyo, na Yeye anataka tujali pia wanaoonewa na wahitaji.

S: Katika Isa 58:8-10, msisitizo hapa ni nini?

J: Kama sehemu nyingine nyingi, Isaya 58:8-10 inazungumza kuhusu ukombozi wa Mungu na kurejesha baraka. Hata hivyo, Isaya 58:8-10 inasisitiza jinsi hii itatokea kwa haraka watu hawa wa unafiki watakapoacha kuwa wanafiki na kufanya 'dini ya kweli' ya Yakobo 1:27 na kusaidia wengine.

S: Katika Isa 59:4, tunapaswa kudai haki leo jinsi gani?

J: Wakristo wanapaswa kutamani haki si tu kwao wenyewe bali kwa kila mtu. Biblia ni wazi sana kwamba tuna wajibu wa kudai haki kwa wanaoonewa (Yeremia 7:6; 22:16; Isaya 1:17). Zaidi ya hilo, tunapaswa kuomba 'ufalme wako uje' kama Yesu alivyofanya katika sala ya Bwana, kwa haki ya mwisho ya Mungu kuja.

S: Katika Isa 59:12-15, hatua za tubu ya kweli ni zipi?

J: Je, hii ni tubu ya kweli? Kuelewa na kukubali tuliyofanya, na kuomboleza kweli kwa matokeo yake kwetu na kwa wengine tuliyofanya?

Hapana, hizi si tubu yote ya kweli, ni sehemu yake tu. Inajumuisha pia kukiri kwamba tulidhambi dhidi ya Mungu, aliye mtakatifu, kama Daudi alivyotambua katika Zaburi 51:4a. Inajumuisha pia ahadi ya kutofanya hivyo tena. Inajumuisha pia kulipa fidia, inapowezekana. Kama mfano, ukiba kitu, unaweza kuomboleza kweli, kukiri kwa Mungu, na kutotaka tena kufanya hivyo, lakini pia unahitaji kukirudisha.

S: Katika Isa 59:18, 66:6, malipo/fidia inamaanisha nini katika mistari hii?

J: Muktadha wa mistari yote miwili ni Mungu analipa kikamilifu watenda mabaya wasiotubu kwa uovu walioutenda.

S: Katika Isa 60:1-10, je, hii inahusu Yerusalemu lililorejeshhwa wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu au kanisa?

J: Waliopenda mfumo wa nyakati na wengine wanaokuja kabla ya Ufalme wa Miaka Elfu wangesema hii ni marejeo dhahiri kwa Waisraeli wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu. Hata hivyo, watu wa theolojia ya agano na wengine wasioamini katika Ufalme wa Miaka Elfu hawaoni jukumu lolote kwa Israeli baada ya ufufuko wa Yesu kwa hivyo wangesema ni kanisa kabla ya, wakati wa, au baada ya kurudi kwa Kristo.

Ukiangalia maelezo yote ya utajiri wa bahari, ngamia, Midiani, Efa, Sheba (nchini Yemeni), makundi ya Kedari (nchini Saudi Arabia), Tarshishi (labda kaskazini mwa Uhispania), n.k. yanaonekana ya kupita kiasi kwa kitu ambacho hakina uhusiano wowote na kitu cha kimwili, kulingana na mtazamo wa watu wanaomini theolojia ya agano. Kwa njia ya msemo, kama Mataifa na Mkristo leo, je, umekuwa ukitarajia zaidi wingi wa ngamia kutoka Midiani au wingi wa ngamia kutoka Sheba. Je, umewafundisha watoto wako hasa kuhusu maana ya kondoo dume wa Nebayothi (labda Nabataya kaskazini mwa Arabia) — au, kama mtu anayeamini Theolojia ya Agano, je, hamu yako ya bandia katika maelezo haya ni uongo.

Mtazamo wa kabla ya Ufalme wa Miaka Elfu ni kwamba wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu, Mungu atairejesha hekalu la Kiyahudi, sadaka zitatolewa kama ukumbusho, na itaonyeshwa jinsi taifa la Israeli, na jinsi uhusiano wa mataifa mengine na Waisraeli ulipaswa kuwa. Mataifa yaliyomdhulumu Israeli bado yatakuwa mataifa hapa, na yatachukua fursa ya kubariki na kutumikia Israeli, ambao waliwahi kuwadhulumu.

Hata hivyo, sehemu za unabii huu, kama vile kutokuwa tena na jua na mwezi kama mwanga katika Isaya 60:20 zinahusu wakati wa Yerusalemu Jipya na mbingu na nchi mpya.

S: Katika Isa 60:6, kwa nini inasema wageni wangeleta dhahabu na uvumba, kwa kuwa Mamajusi walimleta Yesu manemane pia pamoja na dhahabu na uvumba?

J: Wakati wa kuja kwa kwanza kwa Kristo, walimleta vitu hivi pamoja na manemane. Hata hivyo, Isaya 60:6 inahusu wakati baada ya Kuja kwa Pili kwa Kristo katika utukufu, na manemane hayatajwi tena. The Believer's Bible Commentary uk.985, 1207 inapendekeza kwamba manemane pia yalikuwa ishara ya mateso ya Kristo, kwa sababu manemane yalitumika kufunika miili ya wafu.

S: Katika Isa 60:9, kwa nini Tarshishi inatajwa hapa?

J: Hii labda ni Tarshishi (Tartessus) iliyo mbali nchini Uhispania, si Tarshishi (Tarso) iliyo Asia Ndogo. Tarshishi hii, magharibi mwa Gibraltar, ilikuwa mji wa mbali zaidi magharibi waliojua.

S: Katika Isa 60:11, umuhimu wa malango wazi ni nini?

J: Malango yanaonekana vizuri na kutoa hisia ya usalama kwa sababu yanaweza kufungwa au kufunguliwa. Hata hivyo, malango haya daima yako wazi, kwa sababu hakuna hatari tena, na kwa sababu ya mkondo wa mara kwa mara wa zawadi.

S: Katika Isa 61:1-9, mada hapa ni nini?

J: Isaya 61:1-9 ni mfano wa maisha ya mwumini. Hii ni kipande cha habari njema kwa maskini kinachotoa tofauti 15. Kuna aina tatu za tofauti na mistari zinapopatikana. Sehemu mbili za tabia ya Mungu:

2a. Mwaka wa neema ya Bwana na siku ya kisasi cha Mungu wetu;

8a. Mungu anapenda haki, lakini anachukia unyang'anyi na udhalimu. Wakati wa kujenga tena:

4a. Jenga tena magofu ya kale;

4b. Rejesha sehemu zilizoharibiwa kwa muda mrefu;

4c. Fanya upya miji iliyoharibika na kuachwa kwa vizazi. Jinsi Mungu anavyotubadilisha:

1a. Funga moyo uliovunjika;

1b. Tangaza uhuru kwa wafungwa;

1c. Fungua kutoka gizani wafungwa;

2b. Fariji wote wanaolilia;

3. Watunzee wanaohuzunika;

4. Taji ya uzuri badala ya majivu;

5. Mafuta ya furaha badala ya maombolezo;

6. Vazi la sifa badala ya roho iliyohuzunika;

7a. Kutoka aibu hadi sehemu mara mbili ya mzaliwa wa kwanza;

7b. Kutoka fedheha hadi furaha.

Angalia kwamba aina tatu za tofauti zimechanganywa kati ya zenyewe. Mungu anapotubadilisha (mstari wa 1), tunatambua matendo na tabia ya Mungu (mstari wa 2), lakini baada ya kukua na kujenga mambo tena kwa Mungu tunaweza kuwa na utambuzi zaidi wa tabia ya Mungu (mstari wa 8). Si kwamba tunahitaji kufanya kazi ya kujenga tena na kisha Mungu atuweke wakfu, au kwamba Mungu kwanza hutuweka wakfu kisha tunajenga, bali vyote viwili ni mchakato unaoendelea.

S: Katika Isa 61:1-11, unabii huu ulitimizwa lini?

J: Msemaji hapa ni Masihi. Hili lilitokea kwa sehemu Yesu alipokuja mara ya kwanza, kulingana na Yesu katika Luka 4:16-21. Lakini Yesu hakusoma kipande chote na kusema kilitimizwa, ni sehemu ya kwanza tu. Haya yote hatimaye yatatimizwa Yesu atakapokuja tena.

S: Katika Isa 61:1 na Isa 63:7,9,10-14, hii inaonyesha nini kuhusu Utatu?

J: Hii haithibitishi Utatu, lakini inaonyesha kipengele cha Utatu, utatu wa Mungu, na Nguvu tatu za Utatu zikifanya kazi pamoja. Roho (Roho Mtakatifu) ya Bwana Mungu (Baba) iko juu Yangu, aliyepakwa mafuta (Masihi, Yesu). Katika Isaya 63 kuna Baba, Bwana katika Isaya 63:7, malaika wa Bwana (Yesu) katika Isaya 63:9, na Roho wa Bwana katika Isaya 63:10,11,14.

S: Katika Isa 61:2f, Mungu anaahidiwa nini hapa?

J: Neno la Kiebrania naqam lina anuwai pana ya maana kuliko neno lolote moja katika Kiingereza. Linamaanisha mchanganyiko wa kurejesha, kulipa fidia, na kulipiza kisasi. Ni mchanganyiko wa kurudisha vitu vizuri kwa wanaostahili, na vitu vibaya kwa wanaostahili. Hata hivyo, maana hapa kwa hakika inajumuisha kulipiza kisasi, kwa sababu sura inayofuata inaingia kwa kina kuhusu hilo.

S: Katika Isa 61:2, Mkristo anawezaje kuishi katika mwaka wa neema ya Bwana, dhidi ya kutokuishi hivyo?

J: Kwanza kabisa, mwaka wa neema ya Bwana tayari uko hapa; Yesu Mwenyewe uliuleta; na tuko katika umri wa Neema (si Sheria). Kwa hivyo huhitaji kufanya chochote kuleta mwaka wa neema ya Bwana; Yesu tayari amefanya yote. Lakini ikiwa tunachagua kukumiliki na kuishi katika tulichopewa ni wajibu wetu. Katika nyakati za Agano la Kale, uhamisho ulipokwisha, hii haikuwa na athari yoyote kwa wengi wa Wayahudi; hawakuwahi kurudi katika Nchi ya Ahadi. Vivyo hivyo tunahitaji kuchagua kuishi katika Ahadi za Mungu pia. Je, tunaishi tukimwamini Mungu, tukmtegemea Mungu, tukimpenda Mungu, na hatimaye kumfurahia Mungu, au tuko 'mahali pengine' tukitafuta kwa wasiwasi sehemu nyingine furaha, kusudi, na utimilifu wetu? Usikuwe Mkristo aliye 'mahali pengine'.

S: Katika Isa 61:3, mafuta ya furaha ni nini?

J: Maneno haya yanapatikana tu katika sehemu nyingine mbili katika maandiko: Zaburi 45:7f, na Waebrania 1:9 inayonukuu Zaburi 45:7. Katika kesi zote hii inarejelea mali inayotoka kwa Masihi.

S: Katika Isa 61:7, kwa nini Israeli angepata sehemu mara mbili ya baraka?

J: Mara ya pekee tu sehemu mara mbili inatumika ni kwa mwana wa mzaliwa wa kwanza. Angepata sehemu mara mbili, au mara mbili zaidi, kuliko wana wengine kulingana na Kumbukumbu la Torati 21:17. Sayuni/Israeli alizingatiwa kama mwana wa mzaliwa wa kwanza katika Kutoka 4:22-23. Bila shaka walipogeuka mbali na Mungu, walipata adhabu mara mbili katika Isaya 40:2.

S: Katika Isa 62:1-2, kwa nini Mungu ana wasiwasi sana ikiwa tuna haki au la?

J: Ingawa Maandiko labda hayatoi kila sababu Mungu aliyofikiri, tunaweza kuona angalau sababu tatu. Kwa Utukufu Wake: Mungu alituumba, na tunamtukuza kwa kumsifa kwa maneno, matendo, na maisha yetu. Kuhusiana na hili, ushuhuda wetu wa haki kwa Mungu unaaibu Shetani. Kwa manufaa yetu wenyewe, katika maisha haya na kwa maandalizi ya milele. Kwa ajili ya watu wengine, kuwa ushuhuda mzuri kwao. Maisha yetu ni 'barua kutoka kwa Kristo' kwa watu wengine (2 Wakorintho 2:2-3), na tunapaswa kuwa watakatifu, kwa maana tunapaswa kung'aa kama nyota tunaposhika neno la uzima (Wafilipi 2:15).

S: Katika Isa 62:2, umuhimu wa jina jipya ni nini?

J: Jina au cheo hufanya mengi kuathiri jinsi wengine wanavyokufikiri, na unachokifikiri kuwa utambulisho wako hufanya mengi kuathiri tabia yako yenyewe. Watu wa Mungu watapewa jina jipya kabisa, ambalo halijatolewa hapa. Leo tunabeba Jina la Kristo, na tunaitwa Wakristo. Tumshukuru Mungu tunabeba jina hilo, lakini hakikisha unabeba jina kwa heshima, si aibu. Kila Mkristo ni shahidi kwa Kristo. Natumaini kwa dhati kwamba wewe ni shahidi mzuri, badala ya shahidi mbaya, lakini kila Mkristo ni shahidi kwa Kristo.

S: Katika Isa 62:4-5, kwa nini Mungu anapendezwa nasi?

J: Jina linaloletwa hapa, Hepziba, linamaanisha 'Furaha yangu iko ndani yake'. Hii inaonyesha tunaweza kuwa na uhusiano uliorejeshhwa kikamilifu na Mungu. Maandiko hayasemi moja kwa moja kwa nini Mungu anapendezwa nasi viumbe dhaifu, maskini, wenye dhambi, lakini maandiko yanatupa vidokezo vingi. Tuliumbwa kumtukuza Mungu. 1 Yohana 4 inaonyesha kwamba Mungu kweli anaishi ndani yetu. Labda Roho Mtakatifu anaweza kupitia uzoefu wa maisha yetu pamoja nasi. Hatimaye, Mungu ni Baba yetu, na kama baba mzuri wa kidunia anapendezwa na watoto wake, Mungu anapendezwa nasi zaidi.

S: Katika Isa 62:6-8, walinzi wa Mungu wanapaswa kutazamia nini leo?

J: Kimwili walinzi walitazamia hatari na maadui wanaokuja kwenye mji waliostahili ulinzi. Kwa mfano, tunapaswa kutazamia mambo mawili mabaya na mazuri moja. Tunapaswa kutazamia na kuonya wengine kuhusu hatari kwa watu wa Mungu, na maadui wanaokuja. Kwa njia nzuri tunapaswa kusubiri Mungu na kutazamia mafanyiko Yake. Wote wetu kama waumini tunapaswa kutazamia na kuomba. Tunapaswa kuwa macho kwa ahadi za Mungu kutimizwa.

S: Katika Isa 63:1-2, maswali mawili yatakayoulizwa ni nini?

J: Ni 'Huyu ni nani?' na 'Kwa nini mavazi yako ni mekundu?' Hii ni Mungu Mwenyewe. Mavazi Yake ni mekundu kwa hasira ya Mungu; mekundu kama ishara ya awali ya damu ya wale wanaomchukia Mungu. Bosra, leo inaitwa Buseirah, Yordani, ilikuwa mji mkuu wa Edomu.

S: Katika Isa 63:1, kwa nini Edomu inatajwa hapa?

J: Kuna maana ya moja kwa moja na maana ya jumla. Kwa moja kwa moja, watu wa Edomu walikuwa wazao wa Esau, kaka wa Yakobo. Ingawa walikuwa karibu kwa ukoo na watu wa Mungu, waliwachukia watu wa Mungu. Edomu inamaanisha 'nyekundu', na hilo linafaa, kwa sababu kutakuwa na damu kutoka kwa wanaowachukia watu wa Mungu. Kwa ujumla, Edomu hapa ni mfano wa kila mtu binafsi, lakini hasa taifa au shirika ambalo limejiweka dhidi ya Mungu na watu wa Mungu.

S: Katika Isa 63:1-3, picha hii inatumika wapi pengine ya Mungu au Masihi wakiwa na joho lililotiwa katika damu?

J: Katika Agano la Kale, hii iko pia katika Yoeli 3:13. Katika Agano Jipya, zabibu za hasira na shinikizo la divai viko katika Ufunuo 14:17-20. Yesu ndiye anayekanyaga shinikizo la divai la hasira ya ghadhabu ya Mungu katika Ufunuo 19:13-16.

Nje ya Biblia, maoni ya Kiyahudi Targum Palestina kuhusu Mwanzo 49:11 inasema, 'Jinsi Mfalme Masihi alivyo mzuri! Akijifunga viuno vyake na kutoka kwenda vitani dhidi ya wanaomchukia, atawadhbihu wafalme pamoja na wakuu, na kufanya mito kuwa mekundu kwa damu za waliouawa, na vilima vyake kuwa vyeupe kwa mafuta ya wao wenye nguvu, mavazi yake yatatiwa katika damu, na yeye mwenyewe atakuwa kama juisi ya shinikizo la divai.'

S: Katika Isa 63:3-4, kunyonya shinikizo la divai kwa Masihi kunawakilisha nini?

J: Inarejelea Kristo kuja na kuleta ghadhabu ya Mungu, kama inavyoonyeshwa katika Ufunuo 14:19-20; 19:11-16.

S: Katika Isa 63:3, hakuna mtu atakayekuwa na Yesu atakapokuja katika utukufu, au majeshi ya mbinguni yatakuwa Naye katika Ufu 19:14?

J: Vyote viwili kwa sababu hii si tukio moja, bali matukio mawili, moja baada ya lingine. Isaya 63:3 haihusu kuonekana kwa Kristo katika utukufu, bali Kristo, Peke Yake, akikanyaga shinikizo la divai ya ghadhabu ya Mungu hivi karibuni kabla ya hilo. Hakuna aliyekanyaga shinikizo la divai pamoja na Kristo, na hakuna kutoka kwa mataifa aliyetoa msaada. Yesu atakapokuja katika Ufunuo 19:14, majeshi ya mbinguni yatamfuata. Tunataka kuwa raia wa mbinguni, si wa mataifa yanayokusanyika dhidi ya Mungu.

S: Katika Isa 63:6 na Yer 51:57, kwa nini Mungu atawalewa watu, kwani kulewa ni kosa katika Efe 5:18 na kwa kawaida katika Isa 5:22?

J: Hatupaswi kulewa, iwe kwa divai, pombe nyingine, au kitu kingine chochote. Hata hivyo, Mungu atawalewa kwa hasira Yake, na Mungu anaweza kufanya hivyo kwa njia Yake apendavyo. Hakuna kumbukumbu ya pombe hapa.

Labda kweli kweli watalevywa, iwe kwa oksijeni ndogo inayofikia ubongo au sababu nyingine. Hata hivyo, mstari huu unaweza tu kuwa mfano: watayumbika kana kwamba wamelewa, kwa sababu ya msongo mkubwa wa dhiki.

S: Katika Isa 63:16 (mara mbili); Isa 64:8; na Mal 2:10, hii inaonyesha nini kuhusu Mungu kuwa Baba wetu?

J: Sehemu hizi nne katika Agano la Kale zilifundisha kwamba Mungu ni Baba kwa waumini. Hii haimaanishi kwa njia ya kimwili, bali kwa mfano kwamba Alituumba na anatutunza. Hata hivyo, ukaribu huu na Mungu kama Baba wetu ulikuwa katika sehemu nne tu, kwa hivyo haikuwa mada kuu katika Agano la Kale. Katika Agano Jipya hata hivyo, ni muhimu zaidi.

S: Katika Isa 63:9-11, mstari huu unaonyesha nini kuhusu Mungu?

J: Mstari huu unataja Mungu, na 'malaika wa Uwepo Wake' aliyewaokoa, na Roho Mtakatifu wa Mungu. Hii kweli inahusu Utatu.

Mungu alipowaongoza watu nyuma jangwani, hata hivyo walikuwa 'mseto'. Neno 'mseto' linamaanisha 'anuwai' kama vile wengine wako wa ubora mzuri, wa kati, na wa chini. Ni rahisi kuona jinsi Mungu anaweza kuwa na neema kwa watiifu na kuwaadhibu wakaidi. Hata hivyo, ni ngumu zaidi kujaribu kuelewa jinsi Mungu anaweza kufanya hilo na kikundi kilichochanganywa.

S: Katika Isa 63:9, Mungu anahisi dhiki jinsi gani?

J: Mungu hahisi mateso au dhiki moja kwa moja. Lakini Yesu alipoteseka, akifa msalabani kwa dhambi zetu, kwa hakika alihisi dhiki. Anajua vizuri kabisa kama nini kuteseka, na kuwa na uzito wa hatia yetu juu Yake. Mungu anaweza kuungana kabisa na matatizo yetu na uzito wa dhambi.

S: Katika Isa 63:10 na Efe 4:30, watu wanawezaje kumhuzunisha Roho Mtakatifu?

J: Waisraeli jangwani walifanya hivyo walipoimarisha mioyo yao na kuasi dhidi ya Mungu. Paulo, akizungumza na Wakristo, anawaambia wasimhuzunishe Roho Mtakatifu, kwa hivyo Wakristo wanaweza kumhuzunisha Roho Mtakatifu. Tunaposalia kutomtii Mungu, tunamhuzunisha Roho Mtakatifu. Bila shaka kwa kuwa tu kiumbe chenye hisia kina mhemko, hii inaonyesha kwamba Roho Mtakatifu ni kiumbe chenye utu.

S: Katika Isa 63:15-64:12, vipengele muhimu vya sala hii ni vipi?

J: Wengine wanaweza kusema sala hii inaanza kwenye mstari wa 7. Bila kujali, hii ni mchanganyiko wa sala ya sifa, sala ya kukiri, na sala ya kuomba msaada. Katika Isaya 64:8 inakubali kwamba wao wana udhaifu, Mungu yuko juu ya yote, na hakuna masharti yanayotolewa kwa Mungu katika sala hii. Ingawa sala inaanza kwa sifa, inasifa Mungu kwa 'kuchanganya hisia Zake' katika Isaya 63:15, na tangu hapo vipengele vitatu vimesukumwa pamoja. Hatimaye ni sala ya uaminifu itakayosaliwa na watu waliojua walistahili ghadhabu ya Mungu.

Sala hii ni chiasmu nzuri. Bwana anaangalia chini kutoka Nyumba Yake Mbinguni; huruma Yake imezuiliwa. Isa 63:15-16. — Sisi ni watu Wako, Mungu, ijapokuwa hatutendi kama hivyo. Isa 63:17-19. — — Mataifa yanatetemeka Uso Wako unapoonyesha, Mungu. Isa 64:1-3. — — — Hakuna anayefanana na Mungu. Kumsaidia anayemtumainia Yeye, lakini usiache ghadhabu Yake. Isa 64:4-5. — — Lakini tunakauka kwa dhambi zetu, na Mungu, Umeuficha Uso Wako. Isa 64:6-7. — Lakini bado ni Baba yetu, kwa hivyo Uangalie watu Wako. Isa 64:6-7. Nyumba ya Bwana Sayuni iko magofu; je, utazuia bado? Isa 64:20-23.

S: Katika Isa 63:17, mtu yeyote anaweza kusema Mungu alimsababishia kukosea njia za Mungu na kuimarisha moyo wake?

J: Hapana, Mungu hakufanya hivyo moja kwa moja, lakini Mungu alikusudia mazingira yaliyowajaribisha na wakashindwa mtihani. Ingawa walishindwa, Isaya anaomba rehema kutoka kwa Mungu hapa.

Mungu anaimarisha mioyo ya wale wanaoiimirisha wao wenyewe kwanza, kama Faraoni. Mungu anaweza kuifanya moyo wa mtu kuwa mgumu sana, kama katika Warumi 1:21-32. Katika mstari huu, Isaya analalamika kwamba Mungu alifanya watu Wake wenyewe wazurure na kuimarisha mioyo yao. Kwa mtu au watu wanaosogea kati ya utii na dhambi, wakikaa upande wa dhambi tu, Mungu anaweza kuwashughulika. Katika Ufunuo 3:15-16, Yesu aliambia kanisa la Laodikia kwamba angetamani wawe baridi au moto, lakini kwa kuwa walikuwa vuguvugu angewaviringa vinywani Mwake.

Angalia pia majadiliano kuhusu Kutoka 7:22 kwa maelezo zaidi.

S: Katika Isa 64:3, mstari huu unafundisha mambo mawili tofauti kuhusu Mungu ni yapi?

J: Sehemu inayoonekana zaidi ni kwamba Mungu ana nguvu na anaweza kufanya mambo makuu. Sehemu ya pili ni kwamba Mungu mara nyingi hufanya mambo yasiyotarajiwa.

S: Katika Isa 64:4; Isa 63:11, kukumbuka siku za zamani kunaimarisha uhusiano wetu na Mungu jinsi gani?

J: Tunapokumbuka mambo makuu Mungu aliyoyafanya, yanatupa uthabiti na nguvu ya kumwamini nguvu na uaminifu wa Mungu. Yanatupa tumaini kwa mustakabali. Lakini kwa kina zaidi, tunakumbuka pia yote tuliyojifunza kuhusu tabia ya Yule tunayemtumikia.

S: Katika Isa 64:6; Isa 1:18; na Zek 3:3-4, maisha ya watu, hata matendo yao mazuri, ni kama nguo chafu zenye madoa jinsi gani?

J: Unapomtazama na kumhisi mtu anayevaa nguo chafu, unahisi hamu ya kumsogea mbali. Hata mtoto wako mchanga anapokuwa na nepi chafu, unataka kumibadilisha, lakini si kazi unayoipenda. Mungu akimtazama mtu mwenye dhambi, na wote tuna dhambi, Mungu angehisi vivyo hivyo. Lakini sasa, kama waumini tumebatizwa na Kristo, na tumevikwa Kristo, tunamfurahisha Mungu.

S: Katika Isa 64:7, kwa nini Isaya anasema hakuna anayemuita Mungu, hasa kwa kuwa Isaya mwenyewe alimwita Mungu?

J: Katika muktadha wa karibu, Isaya anazungumzia Waisraeli wakaidi. Hata hivyo, kwa ujumla, hakuna anayemwita Mungu isipokuwa Mungu akimvuta. (Wakalvini wanasema Mungu huvuta baadhi tu, na wasiokuwa Wakalvini wanasema Mungu anafanya uvutaji fulani kwa kila mtu.)

Angalia majadiliano kuhusu Isaya 45:19 kwa maelezo zaidi.

S: Katika Isa 64:8, Mungu ni mfinyanzi jinsi gani?

J: Mungu ni kama mfinyanzi wa ulimwengu angalau kwa njia sita. 1. Huchagua udongo wa kutumia kwa chungu kwa madhumuni Yake. 2. Yeye ni Muumba wa chungu. 3. Mchakato wa kuumba upya chungu. 4. Kuimarisha chungu. 5. Ana haki ya kutumia, kuuza, au kuharibu chungu kama apendavyo. 6. Hufanya aina zote za vyungu kwa aina zote za matumizi.

S: Katika Isa 64:10-12, hii inafundisha nini kuhusu wakati unaopaswa kumlilia Mungu?

J: Hii ni huzuni kuhusu mateso na uhamisho wa watu. Mungu si tu aliruhusu kuwa katika mazingira ya hatari, bali Mungu pia alisudi kuhakikisha wangekuwa katika mazingira ya hatari kwa sababu ya dhambi zao endelevu. Isaya 64:6-7,9 inaonyesha kwamba wallistahili hili na walielewa na kukubali kwamba wallistahili hili. Walijua hawakuwa na haki ya kutarajia chochote kutoka kwa Mungu. Lakini bado walimlia Mungu. Walikuwa na tubu, au angalau baadhi yao wangetubu, na hii ni kilio cha rehema; kutoa wasiostahili.

Mtu akiwa katika mzunguko wa kushuka wa dhambi, na anahisi (kwa usahihi) kwamba Mungu angekuwa sahihi tu kuwacha, bado anapaswa kumlia Mungu rehema. Mungu bado anatupenda na anafurahi kutuokoa. Omba kwamba utumwa kwa dhambi uvunjwe. Omba kwamba Mungu awaokoe angalau kutoka baadhi ya matokeo ya kutotii kwao. Bila shaka Mungu tayari aliwaokoa watoto Wake kutoka kwa matokeo mabaya zaidi ya kutotii kwa kutowapeleka Jehanamu. Ni sawa kuomba Mungu awaokoe kutoka kwa matokeo mengine ya kutotii. Mungu akifanya hivyo basi vizuri. Mungu asipofanya hivyo, basi fichukulie kama nidhamu na uvumilie kwa uthabiti, ukiangalia Warumi 8:28. Kuwa tayari kushuhudia kwa wengine uliyoyafanya na jinsi Mungu alivyokuokoa kutoka hilo.

S: Je, Isa 65:1-5 inahusu Mataifa au Wayahudi?

J: Vyote viwili. Isaya 65:1 inahusu Mungu akifunuliwa kwa wasiotumtafuta Yeye, ambayo inamaanisha Mataifa kulingana na Paulo katika Warumi 10:20. Lakini hii ilikuwa baada ya Mungu kushika mikono Yake 'mchana wote' kwa watu wakaidi, na hii inahusu Wayahudi, kama Paulo anavyosema katika Warumi 10:21.

S: Katika Isa 65:2-7, Mungu alinyooshaje mkono Wake kwa taifa kaidi?

J: Mungu alitoa wokovu na ukombozi kwa Israeli isiyotubu, na Mungu alizungumza nao kupitia manabii, na bado walitembea katika njia yao wenyewe (Isaya 65:2), walimkasirishia Mungu (Isaya 65:3-5), na Mungu atawalipa (Isaya 65:6-7). Mungu alisema hatawaangamiza wote, kwa sababu baadhi walimtafuta Mungu (Isaya 65:8-10), lakini ni kundi kubwa ambalo Mungu alilinyoshea mkono Wake.

Hii inagusa msingi wa dhana katika Ukalvini inayoitwa 'hakuna visa visivyoweza kuokolewa', iliyojadiliwa na Mkalvini Michael Horton na wengine. Kwa kuwa Mungu ana nguvu zote na maarifa yote, wanasema kwamba hakuna kinachofanywa na Mungu ambacho hushindwa kamwe, na mtu akipewa wokovu na kuanguka kwa sababu ya kukataa ingekuwa kushindwa kwa Mungu. Lakini soma sura hii, na unaona Mungu 'anyooshaye mikono Yake bila mafanikio' kwa wengi wa watu Anaowaelekea. Kama The John MacArthur Bible Commentary uk.840-841 unavyoonyesha, katika Isaya 65:7 Mungu atafanya hukumu, si ukombozi kuadhibu dhambi za wale aliowaelekea mkono Wake.

S: Katika Isa 65:3-5, watu wengine leo wanajaribu kuwa na utakatifu wa kujifanya jinsi gani?

J: Watu hawa walitoa dhabihu katika bustani, ambayo haikuwa mahali pa kuruhusiwa. Bustani zilikuwa mahali ambapo watu waliowaabudu miungu ya rutuba wangeweza kutoa dhabihu. Watu hawa walitoa dhabihu juu ya matofali, wakati madhabahu yalipaswa kufanywa kwa mawe. Na hata hivyo, kwa vitendo, lishe, kukataa kushirikiana na watu fulani, na kukataa kufanya mambo fulani, wanajaribu kuonyesha jinsi wanavyo wa kiroho. Wakati mwingine kile wengine wanakiita utakatifu ni ubora wa kidini tu. Lakini umewahi kumuuliza Mungu: Je, unataka niwe mtakatifu jinsi gani?

Mfano mmoja wa utakatifu wa kujifanya ni watu wanaotoa zawadi na wanataka kutambuliwa kwa zawadi hiyo.

Kwa mfano mwingine, mwanafalsafa wa Kiyunani Pythagoras, aliyefanya maendeleo katika hisabati na muziki, alipiga marufuku wafuasi wake kula maharagwe; inaonekana watu hawapaswi kuwa 'wa muziki' kwa njia hiyo. Leo watu katika dini ya Jain hawaruhusiwi kula baada ya giza; kwa sababu giza linapofika hawaoni vizuri, na wanaweza kwa bahati mbaya kula mnyama kama nzi au mdudu katika chakula chao.

S: Katika Isa 65:11f, miungu ya bahati na hatima ni nani?

J: Ingawa hizi zingeweza kuwa sanamu maalum, hatujaijua sanamu yoyote maalum wakati huo ya bahati na hatima. (Hizi zingeweza kupatikana katika dada watatu katika hadithi za Kigiriki na al-'Uzza, al-Lat, na Manat katika hadithi za Kiarabu, lakini walikuja baadaye.) Lakini kwa ujumla, watu waliwaabudu sanamu kwa sababu mbili za jumla: mazingira mazuri katika maisha haya, na maisha marefu na wakati mwingine akhera nzuri.

S: Katika Isa 65:11a, ni njia mbili tofauti zipi ambazo watu wengine wanaacha Bwana?

J: Hii si ya ajabu, na inatokea angalau kwa njia mbili. Kwa uwazi, watu wanaacha kumfuata Mungu kwa sababu wana kitu kingine cha kumfuata badala yake kama upendo wa maisha yao. Inaweza kuwa dini nyingine, utajiri, umaarufu, elimu na maarifa, uhusiano, au wanafamilia wasioamini. Wakati mwingine kwa fidia, watu wanajaribu kuja na njia yao wenyewe ya utakatifu. Kwa kawaida, watu wanaweza polepole, taratibu kuzidi mbali bila kutafuta wakati au nguvu ya kumfuata Mungu. Mahangaiko ya ulimwengu huu, kujishughulisha na mambo yasiyokuwa Mungu, yanaweza tu kujaa katika ibada yao kwa Mungu.

Tunahitaji kujiangalia dhidi ya njia ya kwanza, lakini tunahitaji hata zaidi kujiangalia dhidi ya njia ya pili, ambayo ni ya siri zaidi.

S: Katika Isa 65:15f; Isa 62:2f, wale wanaojiita Wayahudi wanafikiri nini kuhusu watumishi wa Mungu kupewa jina jingine ambalo wataeitwa?

J: Hilo ni swali zuri la kuwauliza. Wakristo wanaamini mabadiliko haya yalitokea baada ya kifo na ufufuko wa Kristo.

S: Katika Isa 65:20, kwa kuwa Wapendeleo wa Milele wanasema hii ni wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu, watu wanawezaje kufa, hata kama wanaishi hadi miaka 100?

J: Bado kutakuwa na kuzaliwa na kufa wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu. Hata hivyo, wale waliokuwa waumini kabla ya Ufalme wa Miaka Elfu watafufuliwa na hawatafariki; watatawala pamoja na Kristo kwa miaka elfu. Wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu laana ya kifo itabadilishwa, lakini bado haitaondolewa.

S: Katika Isa 66:1-2, Mdo 7:44-53, onyo hapa kuhusu kuwa na hekalu ni nini?

J: Mistari hii si dhidi ya kujenga upya hekalu, bali dhidi ya kutegemea hekalu na kutojali kuwa na moyo safi. Yeremia 7 inaingia kwa kina zaidi kuhusu hili. Stefano pia alitoa hoja hii katika hotuba yake ya kwanza iliyorekodwa katika Matendo 7:44-43. (Ilikuwa pia hotuba yake ya mwisho.)

S: Katika Isa 66:2, kwa nini Mungu huwaheshimu wanyenyekevu, wenye moyo mwororo, na wanaoitetemekea Neno Lake?

J: Kuna mawazo matatu yaliyounganishwa hapa. Wanyenyekevu: Wale wasio na kiburi wako tayari kujifunza, wako tayari kukubali makosa yao na kusahihishwa, na wako tayari kubadilika wanapokemewa. Kama C.S. Lewis alivyofundisha, mtu mwenye unyenyekevu kweli si mtu anayetembea akifikiri 'mimi ni duni'. Badala yake, mtu mwenye unyenyekevu kweli mara nyingi hana mawazo juu yake mwenyewe kabisa. Wenye moyo mwororo: Huu ni mtu anayehuzunika wakati anapokosea, yuko tayari kukubali, na anataka kubadilika asifanye hivyo tena. Wanaoitetemekea Neno la Mungu: Watu wangapi wanatetemeka mbele ya Neno la Mungu leo? Mungu anataka watu ambao si tu wanakiri kwa unyenyekevu hawana majibu ya maisha, bali watakaogeukia Mungu na kujifunza kwamba Yesu ndiye jibu la maisha, duniani na milele.

Katika kesi zote, tujaribu kuwa aina ya watu ambao Mungu huwaheshimu.

S: Katika Isa 66:2-4,14, tabia za makundi mawili ni zipi: 'wanaoitetemekea neno' na wale wanaokataa kusikia neno?

J: Vikundi vyote viwili vinaweza hata kuonekana kufanana kwa waangalizi wa kibinadamu kwa sasa. Lakini baada ya muda, kikundi cha kwanza kitakua katika hekima na ukaribu na Mungu wanapofurahi kusikia neno la Mungu. Kikundi cha pili kinakuwa kipuuzi zaidi na kinazidi mbali kwa sababu hawasikii. Usipotaka kumwamini Mungu, basi uko tayari kumwamini yeyote.

S: Katika Isa 66:3, ni aina zipi za dhabihu zinazokubaliwa na Mungu?

J: Dhabihu zinajumuisha wanyama, pesa, vitu vingine, na hata wakati watu wanaohusika katika desturi za kweli za dini yao. Inaweza kushangaza wengine kwamba dhabihu zingine ni upotezaji tu, kwa sababu Mungu hazi kibali dhabihu daima. Kuna aina mbili za dhabihu za kipagani Asizokubali. Dhabihu za sanamu ni machukizo, kwa sababu Mungu hapa anasema anaichukulia ibada ya sanamu kwa uzito kama alivyoichukulia mauaji, kwa kuwa vyote viwili viliadhibiwa kwa kifo katika Sheria. 1 Wakorintho 10:20 inasema dhabihu za wapagani zinatobwa kwa mashetani, si kwa Mungu, na hatupaswi kushiriki na mashetani. Watu wakaidi wanaotoa dhabihu, hata kwa Mungu wa kweli, hawakubaliwa. Mungu hataki dhabihu yoyote kutoka kwa mtu anayechagua njia yake mwenyewe na kufurahia machukizo kama mstari wa mwisho unavyosema. Zaburi 66:18 inaonyesha kwamba mtu akipenda dhambi moyoni mwake Bwana hatasikiliza sala yake. Yesu alisema katika Mathayo 5:23-24 ukiwa karibu kutoa zawadi madhabahuni, na kukumbuka kwamba ndugu yako ana kitu dhidi yako, kwanza patanikiana na ndugu yako, kisha utoe zawadi yako.

Bila kujali dhabihu anazotoa mtu, iwe kwa Mungu au sanamu, Mungu hapendi dhabihu hizo ikiwa mtu anafurahia machukizo.

S: Katika Isa 66:7-9, mtoto wa kiume hapa ni nani?

J: Kwanza tunahitaji kuthibitisha ni nani mama. Mama ni Sayuni, au Yerusalemu, kulingana na Isaya 66:8,10. Kwa hivyo kwa mfano hii inaweza kuwa Wayahudi au watu wa Mungu. Mtoto wa kiume hapa kwa ujumla anachukuliwa kuwa Masihi. The Bible Knowledge Commentary: Old Testament uk.11221 inasema mama ni Yerusalemu, lakini inasema kuzaliwa kunamaanisha muda mfupi na haisemi ni nani mtoto wa kiume, ingawa inasema kwamba Isaya 66:14-18 inahusu Masihi.

S: Katika Isa 66:13, kuna nini cha ajabu kuhusu mfano huu wa Mungu?

J: Maelezo ya Mungu katika Biblia karibu daima ni ya kiume. Isipokuwa mbili ni Isaya 66:13, Isaya 49:15. Yesu anajirejelea kwa mfano wa kuku mama katika Mathayo 23:37 na Luka 13:34.

S: Katika Isa 66:20-21, kwa nini mstari huu kuhusu makuhani na Walawi ungesikika ajabu sana masikioni mwa Wayahudi?

J: 'Wao' katika Isaya 66:20 ni mataifa ya Mataifa ambao utukufu wa Mungu umetangaziwa. 'Wao' wataleta ndugu wa nchi kama sadaka ya nafaka. Wafafanuzi wanatofautiana ikiwa 'ndugu wa nchi' ni Waisraeli walioutawanyika, Mataifa wanaoamini na kuwa watu mmoja, au wote wawili. Bila kujali, baadhi ya watakaokuja watatumika kama makuhani na Walawi. Mungu aliruhusiwa tu makuhani walioshuka kutoka kwa Haruni na wazao wa Lawi kufanya kazi za ukuhani na Hekalu. Lakini mstari huu unaahidi kwamba katika siku zijazo Mungu atateua watu kufanya mambo hayo ambao si wa Haruni au Lawi, au hata Wayahudi kabisa. Mistari mingine inazungumza kuhusu matunda ya mataifa mengine yatakayoletwa Yerusalemu. Hata hivyo, Isaya 66:20 inasema 'mavuno' hapa ni watu. Watakuja na kufanya kazi za ukuhani, na Mungu atafurahishwa na hilo.

S: Katika Isa 66:23, je, Sabato itazingatiwa tena?

J: Isaya 66:23 inatabiri wakati ujao ambapo wanadamu wote (si Wayahudi tu) watampiga magoti Mungu. Labda ni wakati wa Ufalme wa Miaka Elfu.

S: Katika Isa, ni chiasmu gani katika kitabu hiki?

J: Chiasmu ni kipengele cha kawaida cha ushairi wa Kiebrania ambapo maana ya kila mstari ni ya kimarudia, kama vile: Bahari ni ya kijani, ... Mashua ni ya kahawia, ...... Watu ni wadogo, ... Katika mashua iliyo nyeusi, ... Juu ya bahari ya zumaridi. Chiasmu zinaweza kuwa na mistari 5, 7, 9 au zaidi ya idadi ya ajabu. Kuna pia chiasmu za mistari ya idadi ya kawaida ambapo mistari miwili ya katikati yanafanana.

Chiasmu katika Isaya ni pamoja na Isaya 15:1-14; 21:1-10; 22:8-11; 22:12-14; 23:1-14; 24:1-13; 26:1-21; 27:1-13; 29:9-14; 32:1-5; 37:14-20; 38:1-8; 38:10-20; 41:17-20; 42:1-4; 42:13-17; 43:1-7; 43:8-13; 43:22-24; 43:25-44:5; 44:6-8; 48:17-22; 51:1-3; 51:7-8; 51:13-15; 55:1-13; 56:9-12; 59:14-20; 61:5-9; 63:15-64:12; 65:1-66:24; 65:17-18b; 65:18c-20; 66:5-14; 66:18-24.

'Mstari' wa chiasmu wakati mwingine unaweza kuwa mistari mingi ya ushairi, kama chiasmu katika Isaya 19:1-20:6. Mstari wa kwanza ni Isaya 19:1-5, mstari wa katikati ni Isaya 19:16-25, na mstari wa tatu ni Isaya 20:1-6. Mfano mwingine ni Isaya 22:1-14. Katika kesi hii, ndani ya chiasmu hii kuna chiasmu mbili nyingine: 22:8-11 na 22:12-14. Isaya 30:1-33 ni mfano mwingine wa chiasmu ambapo kila 'mstari' ni mrefu sana. Ndani ya chiasmu hii kuna chiasmu mbili nyingine, 30:18-26 na 30:27-33.

Mistari ya chiasmu yanafanana maana, lakini si maana moja kila wakati.

S: Katika Isa, kuhusu nadharia kwamba Isaya iliandikwa na waandishi wengi ni nini?

J: Nadharia ya Isaya wa Pili, na tofauti zake ilianzishwa mwaka 1789 na J.C. Doederlein (1745-1792) na wengine, ikiwa ni pamoja na Duhm aliyekuwa na nadharia ya Isaya watatu. Nadharia hizi zilijibu tatizo hili: 'Kwa kuwa hawakuweza kuamini kulikuwa na unabii wa kweli katika Biblia, jinsi gani kitabu cha Isaya kingeweza kuwa na unabii mwingi wa Wababeli na Waajemi uliotimizwa?' Nadharia hizi zote za kupinga ushirikiano wa kimuujiza zina sawa kwamba Isaya 6 ilikuwa sehemu ya Isaya wa mapema aliyeandika katika karne ya nane, na Isaya 40-46 haikufanywa na Isaya wa mapema. Hati ya Bahari ya Chumvi 1QIsa ilipatikana na Isaya yote, ilikuwa na nafasi tupu inayotenganisha sura, lakini nafasi tupu ilikuwa kati ya Isaya 33 na 34.

Hata hivyo, mbali na upendeleo wa kupinga ushirikiano wa kimuujiza, kuna matatizo mengi sana na nadharia hizi za Isaya wengi. Swali lijalo litatoa ushahidi wa nje, na swali linalofuata ushahidi wa ndani.

S: Katika Isa, ushahidi wa nje wa idadi ya waandishi wa Isaya ni nini?

J: Wahakiki wengine wenye mashaka wamejaribu kusema kulikuwa na waandishi wengi wa Isaya, wakati Wakristo wa kiinjili na Wayahudi wa kihafidhina wanasema kulikuwa na mmoja tu. Kuhusu nadharia ya kiliberali, hapa kuna pointi tatu za ushahidi hasi, ikifuatiwa na ushahidi chanya.

H1. Haijulikani katika nyakati za kale. Wayahudi wenyewe hawakuwa na uwezekano wowote wa Isaya kuwa bidhaa ya waandishi wawili tofauti. Walizingatia sehemu baada ya sura ya 40 pia kama za Isaya, kama Nahumu 1:15, Sefania 2:15, na mwana wa Siraki katika Ecclesiasticus 48:22-25. Yosefu hazungumzii kamwe Isaya wawili. Mababa wa kanisa la mapema hawakusikia kamwe kuhusu nadharia ya Isaya wawili. Kama kulikuwa na Isaya wawili au zaidi, hakika mtu basi angeisikia habari hiyo.

H2. Mtazamo wa kisasa wa mashaka/kiliberali tu. Wasomi wa kiliberali wamedumisha kwamba Isaya iliandikwa na waandishi wawili au zaidi. Kwa upande mmoja Asimov's Guide to the Bible wenye mashaka uk.524,547-550 inasema kwamba mtazamo wa Isaya kuwa na mwandishi mmoja hauna watetezi muhimu leo. Inaonekana kwamba kila msomi wa Biblia wa kihafidhina si muhimu kwa Asimov. The Expositor's Bible Commentary juz.6 uk.6 wenye ujuzi, inasema kwamba kabla ya karne ya kumi na nane, mwandishi pekee aliyependekeza kwamba waandishi wengi waliandika Isaya alikuwa Myahudi wa Karne ya Kumi na Mbili Ibn Ezra, aliyemnukuu Musa ben Samu'eli Ibn Gekatilla aliyekuwa na mtazamo huo huo. Haikuwa hadi zaidi ya milenia baadaye ambapo mtu yeyote alisikia au kufikiri kwamba Isaya iliandikwa na zaidi ya mwandishi mmoja.

H3. Nadharia za kiliberali hazikubaliani kati yao wenyewe. Ukienda kwenye nadharia ya Isaya watatu au zaidi, watetezi hawawezi kukubaliana kati yao wenyewe ni sehemu zipi zinaendana na pseudo-Isaya yupi au ni pseudo-Isaya wangapi wako. Inakukumbusha kidogo Marko 14:55-56 mashaidi ya uongo walipojaribu kumnafisisha Yesu, wawili wao wote hawakuweza kukubaliana.

C1. Alichojua Yesu na waandishi wa Injili kuhusu Isaya — Yesu anataja mistari alisema ilikuwa ya Isaya katika Mathayo 13:14; 15:7; Marko 7:6. Katika Luka 4:17-20 Yesu alipewa hati kutoka kwa Isaya nabii, Alisoma Isaya 49:8-9 kutoka kwake, na alisema 'maandiko' yametimizwa mbele yenu. Yesu na waandishi wa Agano Jipya walinukuu sehemu zote mbili za Isaya sana, mara nyingi wakizihusisha na Isaya, na hawakujua kamwe Isaya wawili. Yohana 12:38 inasema Isaya alikuwa mwandishi wa Isaya 53:1. Yesu, Paulo, na waandishi wa Agano Jipya walisema mistari katika sehemu ya kwanza, ya katikati, na ya baadaye za Isaya ilikuwa ya Isaya. Yesu hakujua nadharia yoyote ya Isaya wawili au watatu.

C2. Matendo 8:28-30 yanataja kasisi wa Ethiopia akisoma kupitia Isaya nabii. Katika Matendo 28:26 Paulo ananukuu kutoka sehemu ya kwanza ya Isaya, Isaya 6:9-10 ikisemwa kuwa ya Isaya. Katika Warumi 10:20 Paulo ananukuu kutoka Isaya 65:1.

C3. Alichojua Wayahudi kuhusu Isaya: Kitabu cha apocrypha Ecclesiasticus 48:24, kilichoandikwa katika karne ya pili KK, kinanukuu kutoka Isaya 61:3 kikisema hii ni ya Isaya.

C4. Wakristo wa mapema — Justin Martyr (aliandika yapata 138-165 BK) alikuwa mmoja wa mababa wa kanisa wanaotaja kwamba Isaya aliandika hili katika Mazungumzo Yake na Trypho Myahudi sura ya 97.

Klementi wa Roma (96-98 BK) katika 1 Klementi sura ya 16 ananukuu (pamoja na maelezo) karibu Isaya 53 yote. Barua ya Barnabas (yapata 70-130 BK) pia inarejelea mistari katika Isaya. Cyprian, askofu wa Carthage kutoka 248 hadi kuuawa kwake 258 BK, ananukuu kutoka 'Isaya' katika Treatise 12 kitabu cha tatu katika sehemu nyingi.

Hitimisho: Tungeweza kuendelea kutafuta marejeo zaidi ya nje, lakini hitimisho ni hili: Yesu na mitume walisema hii ilikuwa ya Isaya. Wapagani wa kisasa na 'Wakristo waliberali' hawana sababu za kina kuthibitisha hii haikuwa hivyo. Ama tunamwamini Yesu na mitume walivyothibitisha bila kusita, au tunakataa walichofundisha.

S: Katika Isa, ushahidi wa ndani wa idadi ya waandishi wa Isaya ni nini?

J: Ushahidi wa ndani uko ndani ya kitabu chenyewe. Kwanza tutoa kwa uaminifu ushahidi unaomaanisha zaidi ya mwandishi mmoja, kisha ushahidi unaomaanisha mwandishi mmoja.

M1. Isaya ni kitabu kimoja tu, lakini inagawanyika kwa kawaida katika sehemu mbili, hivi karibuni kabla ya sura ya 40. M2. Sura tofauti zinazungumzia sehemu tofauti, na sura 40-45 kwa mfano, zinasema mengi sana kuhusu tabia ya Mungu. M3. Isaya inataja Serafu katika Isaya 6:2,6 na nyoka wa moto ('serafu' nyoka) tu katika Isaya 124:29; 30:6. M4. Cyro au Uajemi unatajwa kwa unabii tu katika sura za baadaye za Isaya. Tu katika sura za mapema, labda zilizoandikwa mapema zaidi, Ashuru inatajwa. M5. Isaya 26:10 inasema waovu hawatazami utukufu wa Bwana, wakati Isaya 40:5 inasema wote wataona utukufu wa Mungu. Hata hivyo, neno la Kiebrania katika Isaya 26:10 linamaanisha kutazama kwa makini au kutafakari, kwa hivyo waovu hawamzingatii Bwana, lakini wote wataona Bwana. Bila kujali neno la Kiebrania, Isaya 26:10 inazungumzia wakati wa sasa, na Isaya 40:5 inazungumzia mwisho wa nyakati.

Hata hivyo, kuna hoja nyingi kwa umoja wa kitabu. Maelezo rahisi zaidi ya pointi hizi tatu ni kwamba Isaya aliandika sehemu tofauti katika nyakati tofauti za maisha yake.

S1. 'Isaya wa mapema' pia alikuwa na unabii kuhusu Babeli — Inataja Wababeli wakiwafanya watu wa Yuda wafungwa katika Isaya 39:5-8. Nchi ingekuwa imetupwa 90% katika Isaya 6:11-12. Sura 39 za kwanza za Isaya zinataja Babeli katika mistari 63 (Isaya 13-14:23; 21:1-10; 39:1-8), wakati sura 26 za mwisho za Isaya zinataja Babeli katika mistari 28 (sura 46 na 47).

S2. Isaya wa mapema na wa baadaye wana unabii kuhusu mwisho wa nyakati katika Isaya 24-27 na Isaya 63-66. S3. Chiasmu katika sehemu zote mbili — Isaya yote imejaa chiasmu. Isaya 1-39 ina angalau 18, na Isaya 40-66 ina angalau 23. Mtu anapopitia Isaya, huona mifumo ngumu zaidi, lakini hizi zinaongezeka polepole katika ugumu na hazianza ghafla kwenye sura ya 40. Inapaswa kutarajiwa kwamba kwa mtu aliyeishi muda mrefu, mtu angeweza kuona mabadiliko ya polepole ya mtindo wa uandishi.

S4. Mfanano mwingine katika sehemu zote mbili. Kama The Bible Knowledge Commentary: Old Testament uk.1030 na When Critics Ask uk.265-267 zinavyoonyesha, kuna angalau sehemu kumi zinazofanana katika sehemu zote mbili.

S5. Isaya ni wa kipekee miongoni mwa manabii katika kutaja barabara ya Mungu (11:16; 19:23; 35:8; 40:3; 62:10). S6. Isaya pia ni wa kipekee katika kutaja 'Mtakatifu wa Israeli'. Hii inatokea mara 12 katika Isaya 1-39, mara 15 katika Isaya 40-66, na mara 7 tu katika Agano la Kale lote lililobaki. S7. Kuthibitishwa kwa haki ni sifa ya Isaya. Iko katika mistari 9:7; 11:4; 16:5; 28:6; 32:16; 33:5; 42:1,3-4; 51:5. S8. Amani inatajwa katika Isaya 9:7; 26:3; 26:12; 27:5; 32:17; 33:7; 36:21; 38:17; 39:8; 42:14; 45:7; 48:18,22; 52:7; 53:5; 54:10,13; 55:12; 57:2,11; 57:19,21; 59:8; 60:17; 62:1,2; 64:12; 66:12. S9. Furaha inatajwa katika Isaya 9:3,17; 12:3; 16:10; 22:13; 24:8,11; 29:19; 32:13,13; 35:2,10; 51:3,11; 52:9; 55:12; 60:15; 61:3,7; 65:14,18,19; 66:5,10. S10. Neno la Kiebrania linalotumiwa mara chache kwa kichaka cha miiba, na'asus linatokea tu katika Agano la Kale lote katika Isaya 7:19 na 55:13. S11. Kama Isaya 40-66 iliandikwa wakati wa uhamisho, kwa nini inataja kwa umaarufu miamba, milima, mifumo ya maji ya bonde, n.k.? S12. Vitabu vilivyoandikwa wakati wa au baada ya uhamisho vitatarajiwa kuwa na maneno ya Kibabeli na Kiaramu. Isaya yote haina maneno ya Kiaramu.

Hatimaye, Wycliffe Bible Dictionary pia inataja sababu ya msingi ya nadharia ya 'Isaya wa Pili' ya karne ya 18. Kwa kuwa unabii wa Cyro na Babeli ni sahihi sana, wahakiki wa kiliberali huchukua hilo kama 'ushahidi' kwamba Isaya 40-66 iliandikwa baada ya matukio haya, ambayo ilikuwa zaidi ya karne baada ya Isaya. Hata hivyo, ukichukua hoja hii hadi mwisho wake wa kimantiki, usahihi wa unabii wa Masihi katika Isaya 53 pia 'ungethibitisha' kwamba Isaya 40-66 iliandikwa baada ya kusulubiwa kwa Yesu. Wayahudi kwa ujumla na Vitabu vya Bahari ya Chumvi hasa vinaonyesha uongo wa hilo.

Hitimisho: Wakristo wa kihafidhina wanakubali kwa urahisi kwamba sehemu tofauti za Isaya zingeweza kuandikwa wakati tofauti wa maisha yake, na sura mbalimbali zinasisitiza mambo tofauti. Hata hivyo, mtu akitafuta ushahidi wa idadi ya waandishi wa Isaya (ikichukuliwa kwamba mtu anataka kuona ushahidi), unahitaji kiasi gani zaidi cha ushahidi kwamba iliandikwa na mwandishi mmoja?

S: Je, Isa iliandikwa na waandishi watatu, kama mtaalam Berhard Duhm alivyodai?

J: Berhard Duhm alipendekeza kwamba sura 56-66 ziliandikwa na 'Isaya wa tatu' aliyeishi Palestina au Misri. Pia alisema nyimbo za mtumishi 'Isaya 42:1-4; 49:1-6; 50:4-9; 52:13-53:12 ziliandikwa na Isaya wa pili. Isaya halisi hakuandika hata iliyobakia, kama wengi walivyosema Isaya hakuandika sura 13-14, 24-27 na 35-39.

Hata hivyo, si wazi kwamba Berhard Duhm mwenyewe alidumisha kwamba nyimbo za mtumishi ziliandikwa na Isaya wa pili. Labda pseudo-Berhard aliandika sehemu mbalimbali za ufafanuzi wake na mchapishaji alikusanya tu pamoja. Kwa kweli, ukichambua kwa uchaguzi maandishi yake, unaweza hata kupata pseudo-Berhard wawili au zaidi. Bila shaka ni rahisi kwangu kusema hivi, kwa sababu Duhm aliandika mnamo 1892 na hapo tena hakai kujitetea. Pia ni rahisi kwangu kusema hivi mradi nisitoe ushahidi wowote wa kujitetea.

Kwa uzito, mtazamo huu unadhani kwamba Mungu hangeweza kutoa taarifa yoyote kuhusu siku zijazo. Kwa kuwa Isaya alikuwa na unabii wa Babeli, lazima iliandikwa baada ya Babeli kushinda Yuda. Kwa kuwa Isaya alitabiri Cyro kwa unabii, lazima iliandikwa wakati wa Cyro.

Kwa hivyo ni hoja ya mzunguko kwamba kwa kuwa Isaya anataja Babeli na Cyro, kwa hivyo lazima iliandikwa wakati wa Babeli na Cyro na kwa hivyo si ya kinabii.

S: Je, nyenzo za ziada ziliongezwa kwa Isaya, kiasi kwamba kitabu hakikufikia umbo lake la mwisho hadi yapata 350 KK kama Asimov's Guide to the Bible wenye mashaka uk.525-526 unavyodai?

J: Hapana. Hatoa ushahidi wowote kwa madai kama hayo. Mtazamo huu ni ukuaji wa nadharia ya Isaya wengi, na ni ya kushangaza watu wenye akili vinginevyo wanaweza kuja na nini, bila ushahidi wowote.

S: Katika Isaya, ni baadhi ya maandiko ya zamani zaidi yanayohifadhiwa hadi leo ni yapi?

J: Hati za Bahari ya Chumvi: (takriban karne ya 1 K.K.) nakala 23 tofauti za Isaya. (The Dead Sea Scrolls Today uk.30; The Dead Sea Scrolls in English toleo la 4; The Dead Sea Scrolls Translated: The Qumran Texts in English toleo la 2). Hata hivyo, Wycliffe Bible Dictionary uk.436-438 inasema kulikuwa na nakala 18 tu. The New International Dictionary of the Bible uk.261 inasema kuna angalau maandiko 12 ya Isaya katika pango la 4 peke yake. Maandiko hayo ni:

1QIsa(a) - ina maandishi yote ya Isaya isipokuwa mapungufu machache chini ya kurasa. Imepangwa kipalelografia kuwa ya mwaka 125-100 K.K., na kutoka mwaka 207-107 K.K. kwa upimaji wa radiocarbon kulingana na Responses to 101 Questions on the Dead Sea Scrolls uk.20. Upimaji wa radiocarbon kwa kutumia kichapuzi cha spectrometer ya misa ulifanywa mara mbili. Maabara ya Zurich ilipa matokeo ya 201-93 K.K., na maabara ya Tucson ilipa 202-114 K.K. kulingana na The Meaning of the Dead Sea Scrolls uk.31. Wycliffe Bible Dictionary uk.252 ina picha ya moja ya kurasa zake. Imepangwa tarehe kwa upimaji wa radiocarbon wa spectrometer ya misa kuwa 202-107 K.K. (The Dead Sea Scrolls Today uk.18). Tarehe ya ndani ni 125-100 K.K. Unaweza kuona picha za kurasa mbili za gombo hili (Isaya 49:4-51:13 na 51:13-52:12) katika New International Dictionary of the Bible uk.472, 261.

1Q8 (=1QIsa(b)) - (100 K.K. hadi 100 B.K.) ina Isaya 7:22-25; 8:1; 10:16-19; 12:3-6; 13:1-8,16-19; 15:3-9; 19:7-17,20-25; 20:1; 22:11-18,24-25; 23:1-4; 24:18-23; 26:1-5; 28:15-20; 29:1-8; 30:10-14,21-26; 35:4-6; 37:8-12; 38:12-22; 39:1-8; 40:2-3; 41:3-23; 43:1-13,23-27; 44:21-28; 45:1-13; 46:3-13; 47:1-14; 48:17-22; 49:1-15; 50:7-11; 51:1-10; 52:7-15; 53:1-12; 54:1-6; 55:2-13; 56:1-12; 57:1-4,17-21; 58:1-14; 59:1-8,20-21; 60:1-22; 61:1-2; 62:2-12; 63:1-19; 64:1,6-8; 65:17-25; 66:1-24 kulingana na The Meaning of the Dead Sea Scrolls uk.414-417. Responses to 101 Questions on the Dead Sea Scrolls uk.20-21 inasema imehifadhiwa vizuri kuanzia sura ya 41 na kuendelea. Pia inasema iko karibu zaidi na maandiko ya Kimasoreti kuliko 1QIsa(a).

4Q55 (=4QIsa(a)) hadi 4Q68 (=4QIsa(o)), 4Q69a (=4QPapIsa(p)). 4Q62 (=4QIsa(h)) ina vipande vidogo vya maandiko matano tofauti. Hizi zina Isaya 1:1-6,10-16,18-31; 2:1-16; 3:14-22; 4:5-6; 5:1,13-28; 6:3-8,10-13; 7:4-20; 8:1-14; 9:3-12,17-20; 10:1-10,16-19,23-33; 11:4-16; 12:1-6; 13:1-19; 14:1-13,20-24,28-32; 15:1-9; 16:hakuna; 17:8-14; 18:1,5-7; 19:1-25; 20:1-6; 21:1-16; 22:10-25; 23:1-18; 24:1-15,19-23; 25:1-2,8-12; 26:1-19; 27:1,5-6,8-12; 28:6-14,16-18?,22,24?; 29:1-9; 30:8-17; 31:hakuna; 32:hakuna; 33:2-8,16-23; 34:hakuna; 35:9-10; 36:1-2; 37:29-32; 38:hakuna; 39:1-8; 40:1-4,22-26; 41:8-11; 42:2-7,9-12,14-25; 43:1-4,12-15,16-24; 44:3-7,19-28; 45:1-4,6-8,20-25; 46:1-3,8-13; 47:1-6,8-9; 48:6-8,8-22; 49:1-15,21-23; 50:hakuna; 51:1-2,8-16; 52:2,4-7; 53:1-3,6-8,8-12; 54:1-11,7-17; 55:1-7; 56:7-8; 57:5-8,9-21; 58:1-3,5-7,13-15; 59:15-16; 60:20-22; 61:1-3,3-6; 62:hakuna; 63:hakuna; 64:5-11; 65:1; 66:20-24

4Q69b (=4QIs(r)) Isa 30:23

5Q3 (=5QIsa) Isa 39:3? au Isa 41:25?; 40:16,18-19

Miongoni mwa Hati za Bahari ya Chumvi kulikuwa pia na maelezo kuhusu Isaya (3Q4).

Kwa ujumla, A Survey of Old Testament Introduction uk.25 inasema kwamba nakala mbili za Isaya zilizopatikana katika pango la 1 zilikuwa sawa na Biblia ya Kiebrania ya kawaida kwa asilimia 95 ya maandishi. (Kama uthibitisho wa kuvunja msimbo, nililinganisha vifungu vitatu vya Isaya na nikaona makubaliano ya kila konsonanti kwa asilimia 93.3, 95.1, na 96, na wastani wa jumla wa asilimia 94.6.)

Kwa hivyo kwa ujumla, kila mstari mmoja wa Isaya umehifadhiwa miongoni mwa Hati za Bahari ya Chumvi.

Miongoni mwa Hati za Bahari ya Chumvi, Gombo Kuu la Isaya ni la kuvutia sana kwa sababu lina maeneo kumi na moja ambapo kuna alama inayoonekana kama herufi ya Kigiriki Tau (au Chi) iliyowekwa pembezoni karibu na vifungu vya kinabii kuhusu Masihi. Inawezekana ni kwa sababu Chi ilikuwa herufi ya kwanza ya neno la Kigiriki 'Kristo.' Hii haithibitishi ushawishi wa Kikristo hata hivyo, kwa sababu 'Kristo' ilitambulika na Wayahudi kabla ya wakati wa Yesu kama tafsiri ya Kigiriki ya Masihi au 'aliyetiwa mafuta.' Vifungu hivi kumi na moja ni Isaya 32:1ff; 42:1ff; 42:5ff; 42:19ff; 44:28; 49:5-7; 55:3-4; 56:1-2; 56:3ff; 58:13ff; 66:5ff.

Maandiko ya Kikristo ya Biblia, kuanzia takriban mwaka 350 B.K., yana Agano la Kale, ikiwa ni pamoja na Isaya.

Klementi wa Roma (96-98 B.K.) katika 1 Klementi sura ya 16 ananukuu (pamoja na maelezo ya ziada) Isaya 53 yote ya toleo la Septuajinti.

Yustino Shahidi (aliandika takriban 138-165 B.K.) ananukuu Isaya zaidi ya kitabu kingine chochote isipokuwa Zaburi. Ananukuu mistari yote au sehemu za mistari 209. Isaya 1:3,7,9,16-20,23,27; 2:3,5-6; 3:9-16; 5:18-25; 6:8; 7:10-17; 8:4; 9:6; 11:1ff; 14:1; 18:6; 19:24; 26:2-3; 27:1; 29:13-14; 30:1-5; 33:13-19; 35:1-7; 39:8; 40:1-17; 42:1-13,16; 43:10,15; 44:6,9-20; 49:6,8; 50:4,6; 51:4,5,10ff,13-15; 53:1-12; 54:1,9; 55:3ff; 57:1-12; 58:13-14; 62:10-12; 63:1-6,15-19; 64:10-12; 65:1-3,8-9,9-12,17-25; 66:1,5-11,21,24

Mingi ya manukuu haya (1:3; 3:9ff; 5:18,20; 19:24-25; 52:2; 53; 57:1-4; 58:1-22; n.k.) alisema ni ya Isaya.

Vaticanus (325-350 B.K.) ina Isaya yote

Sinaiticus (340-350 B.K.) ina Isaya yote. Inaanza ukurasa baada ya 4 Makabayo kumalizika. Inakwisha katika ukurasa ule ule ambapo Yeremia inaanza.

Alexandrinus (takriban 450 B.K.) ina Isaya yote, ambayo iliwekwa baada ya vitabu kumi na viwili vya manabii wadogo.

S: Ni waandishi wa zamani gani waliotaja Isaya?

J: Waandishi wa kabla ya Nikea waliorejelea au kudokezea mistari katika Isaya ni:

Filo wa Alexandria (15/20 K.K.-50 B.K.) anarejelea mistari minne katika Isaya: 1:9; 5:7; 47:22; 54:1.

Klementi wa Roma (96-98 B.K.) ananukuu Isaya 1:16-20. 1 Klementi sura 8, uk.7. Pia ananukuu Isaya 66:2 katika sura 13, uk.8.

Ignatio wa Antiokia (takriban 100-117 B.K.) anadokeza Isaya 5:26; 49:22 katika Barua yake kwa Wasimirna sura ya 1, uk.86 (toleo fupi, la Kigiriki)

Waraka wa Barnaba (100-150 B.K.) sura ya 4, uk.139 ananukuu Isaya 5:21 kama 'Maandiko yasemavyo.'

2 Klementi (120-140 B.K.) sura ya 2, uk.517 ananukuu Isaya 54:1. Mwandishi pia ananukuu Isaya 29:3 kama ni ya Isaya katika sura ya 3, uk.518.

Polikarpu (100-155 B.K.) ananukuu robo ya mwisho ya Isaya 52:5 katika Barua kwa Wafilipi sura ya 10, uk.35

Yustino Shahidi (takriban 138-165 B.K.) ananukuu mistari yote au sehemu za mistari 209 katika Isaya. Ananukuu Isaya 66:1 kama ni ya Isaya katika Mazungumzo na Trifoni Myahudi sura ya 23, uk.206. Ananukuu Isaya 49:1-17 kama kizuizi kimoja katika Mazungumzo na Trifoni sura ya 50, uk.220

Hegesippu (170 B.K.) anataja maandiko katika Isaya katika Vipande vya Vitabu Vitano vya Maelezo kuhusu Matendo ya Kanisa, uk.763

Melito/Meleto wa Sardi (170-177/180 B.K.) anasema Isaya ni moja ya vitabu vya Agano la Kale katika barua yake kwa Onesimo. Kuhusu Pasaka, uk.72. Hii imehifadhiwa katika Historia ya Kanisa ya Eusebio kitabu cha 4, sura ya 26.

Atenagora (177 B.K.) anarejelea Isaya 41:4; 44:6; 43:10-11; 46:1. Pia anasema, 'Musa, Isaya, Yeremia' na manabii wengine. Utetezi wa Wakristo sura ya 9, uk.133

Teofilo wa Antiokia (168-181/188 B.K.) ananukuu Isaya 40:22 kama ni ya Isaya. Teofilo kwa Autoliko kitabu cha 2, sura ya 13, uk.100.

Irenayo wa Lyoni (182-188 B.K.) ananukuu Isaya 7:10-17 na kusema, 'Kwa makini basi, Roho Mtakatifu ameonyesha kwa yaliyosemwa, kuzaliwa Kwake toka kwa bikira, na asili Yake, kwamba Yeye ni Mungu (kwani jina Emanueli linaonyesha hili).' Irenayo Dhidi ya Uzushi kitabu cha 3, sura ya 21.4, uk.452

Irenayo wa Lyoni (182-188 B.K.) ananukuu Isaya 7:11 kama ni ya Isaya katika Irenayo Dhidi ya Uzushi kitabu cha 3, sura ya 21.6, uk.453

Klementi wa Aleksandria (193-217/220 B.K.) ananukuu Isaya 40:11 kama ni ya Isaya. Mwalimu kitabu cha 1, sura ya 5, uk.213

Tertuliani (198-200 B.K.) anarejelea Isaya 58:1-2 kama ni ya Isaya. Jibu kwa Wayahudi sura ya 9, uk.164

Teodoto ambaye labda alikuwa Mwana-Montano (takriban 240 B.K.) ananukuu robo moja ya Isaya 19:20 kama unabii katika Dondoo za Teodoto sura ya 16, uk.45

Teodoto ambaye labda alikuwa Mwana-Montano (takriban 240 B.K.) ananukuu Isaya 40:6 katika Dondoo za Teodoto sura ya 9, uk.44. Pia ananukuu Isaya 2:3; 19:20 na 46:6.

Hipolito (222-235/6 B.K.) ananukuu Isaya 1:16-19 kama ni ya Isaya. Hotuba kuhusu Theofania Takatifu sura ya 10, uk.237.

Komodiano (takriban 240 B.K.) anataja Isaya na sheria ambayo Musa katika hasira yake alipiga vipande. Maelekezo ya Komodiano sura ya 38, uk.210

Origeni (225-254 B.K.) anarejelea Isaya mwana wa Amosi na Maono ya Naumu. Mahubiri kuhusu Mwanzo. Hotuba ya 11, sura ya 3, uk.173

Novato (250/4-256/7 B.K.) ananukuu Isaya 7:14 kama inarejelea Kristo. Risala Kuhusu Utatu sura ya 12, uk.621.

Risala Isiyojulikana Dhidi ya Novato (250/4-256/7 B.K.) sura ya 10, uk.660 ananukuu Isaya 57:1,11 kama ni ya Isaya.

Sipiriani wa Carthage (takriban 246-258 B.K.) 'Katika Isaya ... katika Zaburi ya 117 ... Pia katika Zekaria ... Pia katika Kumbukumbu la Torati: ... Pia katika Yesu [Yoshua] mwana wa Nave' Risala za Sipiriani Risala ya 12, sura ya 2.16

Sipiriani wa Carthage (takriban 246-258 B.K.) anasema kwamba Mwana, Kristo, alizaliwa na Bikira Maria. Barua za Sipiriani Barua ya 72, sura ya 5, uk.380. Pia anarejelea Isaya 7:14 katika Barua ya 8, uk.288

Firmiliano wa Kaisaria kwa Sipiriani (256 B.K.) ananukuu Isaya 2:2. Barua za Sipiriani Barua ya 74, sura ya 1, uk.390

Pontio (baada ya 258 B.K.) akimtaja Filipo na towashi, alisema towashi 'alikuwa akisoma kutoka kwa nabii Isaya' Maisha na Mateso ya Sipiriani sura ya 3, uk.268

Dionisio wa Aleksandria (246-256 B.K.) anasema kwamba Isaya 66:3-4 na Isaya 43:9 ni za Isaya katika Waraka wa 11 kwa Hermamoni, uk.107.

Adamantio (takriban 300 B.K.) 'Manabii na injili zinazungumza wazi kuhusu Mauja Mawili ya Kristo - ya kwanza katika unyenyekevu, na ile baadaye, katika utukufu. Kisha ananukuu Isaya 53:2-3. Mazungumzo kuhusu Imani ya Kweli Sehemu ya Kwanza, sura ya 25, uk.68

Viktorino wa Petau (alipigwa shahidi mwaka 304 B.K.) ananukuu Isaya 11:2-3 kama ni ya Isaya. Kuhusu Uumbaji wa Ulimwengu, uk.342.

Petro wa Aleksandria (306, 285-310/311 B.K.) ananukuu Isaya 66:24 kama ni ya Isaya katika Kanuni ya Kisheria kanuni ya 4, uk.270. Pia ananukuu Isaya 66:24 kama ni ya nabii. Ibid kanuni ya 5, uk.271.

Methodi wa Olimpo na Patara (270-311/312 B.K.)

Laktansio (takriban 303-takriban 325 B.K.) 'Bwana, aliyekaa mkono wa kulia wa Mungu, bali Kristo Mwana wa Mungu, ambaye ni Mfalme wa wafalme na Bwana wa mabwana? Na hii inaonyeshwa wazi zaidi na Isaya,' Taasisi za Kimungu kitabu cha 4, sura ya 12, uk.110

Baada ya Nikea

Eusebio wa Kaisaria, Hilario wa Poitiers, Athanasio, Basil wa Kapadokia, Sirili wa Yerusalemu, Gregori wa Nanzianzen, Gregori wa Nysa, Didimo Kipofu, Rufino, Jeromo, Sozomeni (dokezo), Sulpitio Severo, Baraza la Carthage (393-419 B.K.), Epifanio wa Salami, Yohane Krisostomo, Augustino wa Hipon, Yohane Kasiani, Historia ya Kanisa ya Sokrate, na wengine wanarejelea Isaya.

Ambrosi wa Milano (370-390 B.K.) ananukuu Isaya 40:12 kama ni ya Isaya. Kuhusu Roho Mtakatifu kitabu cha 2, sura ya 9.90, uk.126.

Pasiano wa Baselona (342-379/392 B.K.) ananukuu Isaya 1:18 kama ni ya Isaya Barua ya 3, sura ya 17.2, uk.59

S: Ni tofauti zipi kati ya maandiko ya Kimasoreti na Gombo Kuu la Isaya la Hati za Bahari ya Chumvi?

J: Kabla ya kuangalia maandishi ya Gombo Kuu la Isaya (1QIsa(a)), maneno machache yafuatayo yatatolewa kuhusu pembezoni. Katika maeneo kumi na moja kuna alama inayoonekana kama herufi ya Kigiriki Tau (au Chi) iliyowekwa sambamba pembezoni karibu na vifungu vya kinabii kuhusu Masihi. Inawezekana ni kwa sababu Chi ilikuwa herufi ya kwanza ya neno la Kigiriki 'Kristo.' Hii haithibitishi ushawishi wa Kikristo hata hivyo, kwa sababu 'Kristo' ilitambulika na Wayahudi kabla ya wakati wa Yesu kama tafsiri ya Kigiriki ya Masihi au 'aliyetiwa mafuta.' Vifungu hivi kumi na moja ni Isaya 32:1ff; 42:1ff; 42:5ff; 42:19ff; 44:28; 49:5-7; 55:3-4; 56:1-2; 56:3ff; 58:13ff; 66:5ff. Isipokuwa inapobainishwa, ya kwanza ni maandiko ya Kimasoreti (MT), na ya pili ni Gombo Kuu la Isaya (1QIsa(a)).

Isa 2:9 "usiwasamehewe" (MT) dhidi ya [haipo] (1QIsa(a))

Isa 3:24 "badala ya" (MT) dhidi ya "badala ya aibu" (1QIsa(a))

Isa 7:14 (umoja wa kike ya mtu wa pili au labda ya mtu wa tatu) dhidi ya (ya kiume) (1QIsa(a))

Isa 8:2 "nitaitisha mashahidi" (MT na 4QISa e) dhidi ya "na kuthibitishwa" (1QIsa(a))

Isa 11:6 "ndama na mnyama wa mawindo (simba), na nono" (MT na 4QIsa c) dhidi ya "ndama na mnyama wa mawindo (simba) atalisha" (1QIsa(a))

Isa 14:4 (neno lisilojulikana katika MT) dhidi ya "jeuri/hasira" (1QIsa(a)) tofauti ya herufi moja (d na r)

Isa 14:30 "atamuua" (MT) dhidi ya "nitamuua" (1QIsa(a) na Kilatini)

Isa 15:9 "[mji wa] Dimoni" mara mbili (MT) dhidi ya "[mji wa] Diboni" (1QIsa(a)) dhidi ya "[mji wa] Dimoni" mara ya kwanza na hati imeharibiwa kwa sehemu ya pili (1QIsa(b)). (Diboni inajulikana, lakini Dimoni haijulikani.)

Isa 21:8 "Na [kama] simba aliita" (MT) dhidi ya "mlinzi/askari kwa ajili ya simba" (1QIsa(a))

Isa 23:2-3 "walikujaza" (MT, labda 4QIsa a) dhidi ya "wajumbe wako" (1QIsa(a), labda 1QIsa(b) pia) tofauti ya herufi mbili

Isa 28:16 "ameweka msingi" dhidi ya "anaweka msingi/karibu kuweka msingi" (1QIsa(a) na Septuajinti)

Isa 29:5 "wageni wako/watu wa nje" dhidi ya "kiburi chako" (1QIsa(a))

Isa 30:5 "wageni" (MT) dhidi ya "maadui" (1QIsa(a), Septuajinti, Targumi) (tofauti ya herufi moja)

Isa 30:16 "waseme" (MT) dhidi ya "udongo/chungu" (1QIsa(a))

Isa 33:8 "miji" (MT) dhidi ya "mashahidi" (1QIsa(a))

Isa 34:5 "ileve" (MT) dhidi ya "ionekane" (1QIsa(a))

Isa 37:9 "kujifunza" (MT) dhidi ya "kurudi nyuma" (LXX na 2 Wafalme 19:9)

Isa 37:25 [haipo] (MT) dhidi ya "katika nchi za kigeni" (1QIsa(a) na 2 Wafalme)

Isa 37:27 "shamba" (MT) dhidi ya "lililochomwa/kukaushwa" (1QIsa(a) na 2 Wafalme)

Isa 37:28 "Ninajua kukaa kwako" (MT) dhidi ya "Ninajua kuinuka kwako na kukaa kwako" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti)

Isa 38:11 "tena miongoni mwa wakazi wa dunia" (Kiebrania fulani) dhidi ya "tena miongoni mwa wakazi wa pumziko" (MT, Vulgata) dhidi ya "tena miongoni mwa wakazi wa nchi" (Targumi) dhidi ya "tena" (LXX)

Isa 38:14 "BWANA" (Bomberg 1524-1525 B.K. Agano la Kale) dhidi ya "Bwana" (MT, Hati za Bahari ya Chumvi)

Isa 38:15 "Ameniambia" (MT, Vulgata) dhidi ya "Namsemee nini" (Hati za Bahari ya Chumvi, Targumi) dhidi ya [haipo] (LXX)

Isa 38:16 "fanya haraka" (MT) dhidi ya "aibishwe" (LXX)

Isa 40:3 "Tengenezeni njia katika jangwa" (MT, Targumi, Vulgata) dhidi ya "Tengenezeni njia" (LXX)

Isa 40:6 "Naye akasema" (MT, Targumi) dhidi ya "Nami nikasema" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti, Vulgata)

Isa 40:12 "maji" (MT, Septuajinti, Vulgata) dhidi ya "maji ya bahari" (Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "maji ya dunia" (Targumi)

Isa 41:14 "minyoo Yakobo, watu wa Israeli" (MT) dhidi ya "minyoo Yakobo, wadudu Israeli" (Kisiriani)

Isa 41:29 "bure" (MT, Vulgata) dhidi ya "basi" (Hati za Bahari ya Chumvi, Kisiriani, Targumi) dhidi ya (nusu ya kwanza ya mstari ipo katika Septuajinti)

Isa 45:2 "Nitasawazisha vilima/maeneo magumu" (MT) dhidi ya "Nitasawazisha milima" (1QIsa(a), Septuajinti) dhidi ya "Nitakanyaga kuta" (Targumi) dhidi ya "Nitawashinda wakuu wa dunia" (Vulgata)

Isa 45:8 "ili wazae wokovu" (MT) dhidi ya "ili wokovu ushambulie/uchipuke" (1QIsa(a)) (tofauti ya herufi moja)

Isa 47:13 "tabiri kutoka nini" (MT) dhidi ya "tabiri nini" (LXX, Kisiriani, linganisha Vulgata)

Isa 48:11 "kwani kwa nini itanajisiwa" (MT) dhidi ya "kwani kwa nini jina langu litanajisiwa" (LXX, Kilatini cha Kale/Italic)

Isa 49:5 "amekusanywa kwake" (Qere Maandiko ya Kimasoreti, Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti) dhidi ya "hakukusanywa kwake" (Kethib Maandiko ya Kimasoreti)

Isa 49:12 "Sinim" (MT) dhidi ya "Syene" (1QIsa(a)). Syene ni Aswan ya leo, lakini Sinim haijulikani.

Isa 49:24 "wafungwa wa mwenye haki/mtu mwenye haki" (MT, Targumi) dhidi ya "wafungwa wa nguvu/dhalimu" (1QIsa(a), Kisiriani, Vulgata) dhidi ya "wafungwa bila haki" (LXX)

Isa 51:16 "kupanda mbinguni/angani" (MT) dhidi ya "kunyoosha mbingu/anga" (Kisiriani) dhidi ya "kusimamisha mbingu/anga"

Isa 51:19 "Ninawezaje kukufariji?" (MT) dhidi ya "Anawezaje kukufariji?" (1QIsa(a)) (tofauti ya herufi moja)

Isa 52:5 "wafanye maombolezo" (MT) dhidi ya "kebehi" (Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "astaajabu na kuomboleza" (LXX, "jisifu" (Targumi) dhidi ya "wawadhalilishe" (Vulgata))

Maandishi: Hapa kuna sampuli ya kina kutoka Isaya 52:14-53:12. Isipokuwa inapobainishwa, ya kwanza ni maandiko ya Kimasoreti, ya pili ni Gombo Kuu la Isaya kutoka Hati za Bahari ya Chumvi, na ya tatu ni Septuajinti ya Kigiriki. Katika sehemu hii kuna maneno 197 ya Kiebrania katika maandiko ya Kimasoreti, maneno 207 ya Kiebrania katika maandishi ya Hati za Bahari ya Chumvi, na Septuajinti ya Kigiriki ina maneno 332 ya Kigiriki. Kuna tofauti 55 kati ya maandiko ya Kimasoreti na Gombo Kuu la Isaya, ingawa baadhi ya tofauti ni kati ya maneno ya Kiebrania ya kale dhidi ya mapya yenye maana sawa. Au inawezekana ni tofauti za lahaja.

Isa 52:14 "kutofautishwa kwake" dhidi ya "kutofautishwa kwangu" dhidi ya "bila utukufu" (LXX)

Isa 52:14 "wana wa wanadamu" (LXX pia) dhidi ya "wana wa binadamu"

Isa 52:15 "watafunga" (wakati ujao) dhidi ya "tayari watafunga" (wakati uliopita wenye kiambishi cha wakati ujao) dhidi ya "watafunga" (LXX)

Isa 52:15 "wataona" (LXX pia) dhidi ya "waliona"

Isa 53:1 "kwa/kwake" dhidi ya "kwake" (LXX pia)

Isa 53:2 "kavu" tofauti ya tahajia

Isa 53:2 "fahari" (MT) dhidi ya "fahari kwake" (1QIsa(a)) dhidi ya "uzuri" (baadhi ya Septuajinti)

Isa 53:2 "tutamtamani" (MT) dhidi ya "tupaswe kumtamani" dhidi ya haipo (LXX)

Isa 53:3 "mtu" dhidi ya "na mtu" (LXX pia)

Isa 53:3 "mwenye kufahamiana na" dhidi ya "mwenye kujua/akijua"

Isa 53:3 "mmoja ambaye watu wanaficha nyuso zao" (tofauti inayowezekana ya tahajia)

Isa 53:3 "tulimudharau" dhidi ya "alikuwa/akidharauliwa"

Isa 53:4 "alikuwa na maumivu" dhidi ya "atafahamishwa/kujulishwa" dhidi ya "tulimhesabu" (LXX)

Isa 53:4 (magonjwa/maradhi) (tofauti ya tahajia ya maneno mawili)

Isa 53:4 "alichapwa" (MT) dhidi ya "na alichapwa" (1QIsa(a))

Isa 53:4 "alichapwa na Mungu na kuteswa" (MT) dhidi ya "katika mateso na katika maumivu" (LXX)

Isa 53:5 "kosa ... jeraha" dhidi ya "makosa ... majeraha" (herufi moja kwa neno) dhidi ya "dhambi ... mabonde" (LXX)

Isa 53:5 "alipondwa ... adhabu" dhidi ya "na alipondwa ... na adhabu" dhidi ya "kuumizwa/kufanywa mgonjwa ... donda" (LXX)

Isa 53:5 "alipondwa" dhidi ya "aliumizwa/kufanywa mgonjwa" (LXX)

Isa 53:5 "tuliponywa" dhidi ya "tutaponywa"

Isa 53:6 - hakuna tofauti katika maandiko ya Kimasoreti dhidi ya 1QIsa(a)

Isa 53:6 "wamepotoka; kila mmoja amekwenda zake, na BWANA amemwangazia" (MT, 1QIsa(a)) dhidi ya "wamepotoka; kila mmoja amepotoka njia yake; na Bwana alimkabidhi kwa dhambi zetu" (LXX)

Isa 53:7 "alisumbuliwa" (tofauti inayowezekana ya tahajia ya herufi moja) dhidi ya "mateso"

Isa 53:7 "na kama kondoo wa kike" dhidi ya "kama kondoo wa kike" dhidi ya "kama kondoo" (LXX)

Isa 53:7 "hakufungua" dhidi ya "hatafungua" dhidi ya "hivyo hafungui kinywa chake"

Isa 53:7 "kinywa" (tofauti inayowezekana ya tahajia) dhidi ya "kinywa" (LXX)

Isa 53:8 "msukosuko/gereza" (MT na 1QIsa(a)) dhidi ya "udhalilishaji" (LXX)

Isa 53:8 "ambaye" (tofauti inayowezekana ya tahajia)

Isa 53:8 "Kwa" (tofauti inayowezekana ya tahajia)

Isa 53:8 "watu wangu" (MT na Septuajinti) dhidi ya "watu wake" (1QIsa(a))

Isa 53:8 "pigo" dhidi ya "alipigwa" dhidi ya "aliongozwa kwenye kifo chake"

Isa 53:9 "aliweka/alitoa" dhidi ya "waliweka/walitoa" dhidi ya "nitatoa"

Isa 53:9 "na pamoja" dhidi ya "na wakati [pamoja]" dhidi ya "na" (LXX)

Isa 53:9 "katika kifo/kaburi lake" (MT, 1QIsa(a)) dhidi ya "kwa ajili ya kifo chake" (LXX)

Isa 53:9 "kinywa" (labda tofauti ya tahajia)

Isa 53:10 "kumfanya mgonjwa/kwa ugonjwa" dhidi ya "kumchoma (hadi kifo)" (1QIsa(a)) dhidi ya "pigo" (Septuajinti - maana ni karibu sana na 1QIsa(a) hapa)

Isa 53:10 "atarefusha" (maneno tofauti ya Kiebrania)

Isa 53:11a "nafsi" (Kiebrania cha kale kilikuwa na uakifishaji tofauti kidogo wa umiliki kuliko Kiebrania cha baadaye) dhidi ya "nafsi" (LXX)

Isa 53:11b "ataona na kushiba" (MT) dhidi ya "ataona nuru na kushiba" (1QIsa(a) na 1QIsa(b)) dhidi ya "kumwonyesha nuru, na kumfundisha kwa akili; kuhesabu mwenye haki atakayetumikia wengi vizuri; naye atachukua dhambi zao" (LXX)

Isa 53:11c "mtumishi wake" (MT) dhidi ya "mtumishi wangu" (1QIsa(a))

Isa 53:11d "yeye" (tofauti inayowezekana ya tahajia katika MT na 1QIsa(a))

Isa 53:12a "na kwa" maneno tofauti ya Kiebrania katika MT na 1QIsa(a)

Isa 53:12b "dhambi" (MT) dhidi ya "dhambi" (wingi) (1QIsa(a))

Isa 53:12c "aliombea waasi" (MT) dhidi ya "atapigwa kwa ajili ya makosa yao" dhidi ya "alitolewa kwa sababu ya makosa yao" (LXX)

Isa 56:12d "Njooni, wanasema, niupe divai" (MT) dhidi ya "Njooni mnasema, tupe divai" (Hati za Bahari ya Chumvi, Kisiriani, Vulgata, Targumi)

Isa 57:11 "kimya hata kwa muda mrefu" (MT) dhidi ya "kimya na kufumba macho yangu" (LXX, Vulgata)

Isa 60:19 "mwezi ukupe nuru" (MT) dhidi ya "mwezi ukupe nuru usiku/katika usiku" (1QIsa(a), Septuajinti, Kilatini cha Kale/Italic, Targumi)

Isa 61:1 "uhuru kutoka gizani kwa wafungwa" (MT) dhidi ya "uhuru kutoka gizani kwa vipofu" (LXX)

Isa 63:9 "Haikuwa msongo wala malaika" (MT) dhidi ya "Haikuwa mjumbe wala malaika" (LXX)

Isa 64:7 "wametuyeyusha mikononi mwa uasi wetu" (MT) dhidi ya "wametukabidhi mikononi mwa uasi wetu" (LXX, Kisiriani, Kilatini cha Kale/Italic, Targumi)

Isa 65:7 "dhambi zako na dhambi za mababu zako" dhidi ya "dhambi zao na dhambi za mababu zao" (LXX, Kisiriani)

Isa 66:2 "vitu hivi vyote vilikuja kuwa" (MT) dhidi ya "vitu hivi vyote ni vyangu" (LXX, Kisiriani)

Isa 66:18a "Kwani Mimi matendo yao" (MT) dhidi ya "Kwani Ninajua matendo yao" (LXX, Kisiriani)

Isa 66:18b "inakuja" (MT) dhidi ya "Ninakuja" (LXX, Kisiriani, Vulgata, Targumi)

Isa 66:19 "pul" (MT) dhidi ya "Puti (=Walibya)" (baadhi ya Septuajinti)

Bonyeza kiungo hiki, www.BibleQuery.org/isa53.html kwa maandishi kamili ya maandiko ya Kimasoreti, Gombo Kuu la Isaya, na Septuajinti ya Kigiriki.

Kuhusu ipi ya kuaminiwa zaidi, hoja inaweza kutolewa kwa njia mbili. Kwa upande mmoja, Hati za Bahari ya Chumvi zinaendelea hadi wakati wa Kristo. Kwa upande mwingine, kwa sababu Hati za Bahari ya Chumvi zinaonyesha usahihi mkubwa wa maandiko ya Kimasoreti, na waandishi wa Kimasoreti walichukua tahadhari kubwa sana katika kuiga Biblia kwa usahihi, mtu angeweza kutoa hoja kwa ajili ya maandiko ya Kimasoreti kuwa sahihi zaidi.

Hapa kuna mfano wa mahali ambapo mwandishi wa 1QIsa(a) alikuwa bila tahadhari kulingana na The Meaning of the Dead Sea Scrolls. Hii ni maandiko ya Kimasoreti:

Isa 16:8-9 "Kwani mashamba ya Heshboni na mizabibu ya Sibma yananyauka. *Viongozi wa mataifa wamevunja matawi yake bora, yaliyofikia hadi Yazeri na kuenea hadi jangwani; machipukizi yake yalisambaa pana, hata kuvuka bahari. Kwa hivyo nitalia kwa kilio cha Yazeri kwa ajili ya mzabibu wa Sibma.* Nitamwagilia..." dhidi ya "Kwani mashamba ya Heshboni na mizabibu ya Sibma yananyauka. Nitamwagilia..." Gombo la 1QIsa(a) linakosa sehemu iliyo kati ya alama za nyota (*).

Marejeo ya swali hili: Messianic Prophecies from a Dead Sea Scroll na Catherine Geever, Margaret Heinle, na Preston Heinle, walikuwa na maandishi ya Hati za Bahari ya Chumvi, tofauti, na mjadala wa tofauti. Biblia ya Interlinear ya Jay P. Green, tafsiri ya C.L. Brenton ya The Septuagint Version: Greek and English, na The Dead Sea Scrolls & Modern Translations of the Old Testament na Harold Scanlin pia zilitumika.

S: Katika Isaya, ni tofauti zipi za tafsiri kati ya Kiebrania, Septuajinti ya Kigiriki na tafsiri nyingine?

J: Kati ya vitabu vyote vya Agano la Kale, tafsiri ya Septuajinti ya Isaya labda ilikuwa mbaya zaidi iliyofanywa. Hapa kuna baadhi ya tofauti za tafsiri, hasa kutoka sura ya 6. Isipokuwa inapobainishwa, ya kwanza ni maandiko ya Kimasoreti, na ya pili ni Septuajinti.

Isa 1:17 "Kemea mdhalimu" dhidi ya "Kemea waliodhalumiwa"

Isa 1:29 "wataona aibu" (maandiko mengi ya Kimasoreti, Septuajinti, Vulgata) dhidi ya "utaona aibu" (maandiko machache ya Kimasoreti, Targumi)

Isa 2:9b-10 ipo (4QIsa(a), 4QIsa(b), Septuajinti) haipo (Gombo Kuu la Isaya)

Isa 2:12 "wenye kiburi na wenye majivuno, na wote walioinuliwa; nao watashushwa;" (MT) dhidi ya "kila mmoja mwenye kiburi na mjivuno, na kila mmoja mwenye juu na mkuukuu, nao watashushwa;" (LXX)

Isa 3:24 "badala ya uzuri" (MT) dhidi ya "badala ya uzuri, aibu" (Hati za Bahari ya Chumvi)

Isa 5:17 "wageni watakula" (MT) dhidi ya "wana-kondoo watalisha" (LXX)

Isa 6:2 "Juu yake walisimama maserafi" (MT) dhidi ya "Na maserafi walisimama pande zake" (LXX)

Isa 6:5 "Ole wangu" (MT) dhidi ya "Ole wangu, kwani moyo wangu umechomwa" (LXX)

Isa 6:6 "akaruka kwangu" (MT) dhidi ya "alitumwa kwangu" (LXX)

Isa 6:7 "uasi wako ameondolewa, na dhambi yako imefunikwa" (MT) dhidi ya "ataondoa uasi wako, na atasafisha dhambi zako." (LXX) (sauti tendwa dhidi ya sauti tendwa)

Isa 6:8 "nenda kwa ajili yetu" (MT) dhidi ya "nenda kwa watu hawa" (LXX)

Isa 6:9-10 "Endelea kusikia lakini kamwe usielewe; endelea kuona lakini kamwe usitambue. Fanya moyo wa watu hawa kuwa mgumu; na fanya masikio yao kuwa mazito na funga macho yao" (MT) dhidi ya "Utaendelea kusikia, lakini kamwe hutaelewa; utaendelea kuona, lakini kamwe hutaweza kutambua. Moyo wa watu hawa umekuwa mgumu; wanasikia kwa shida kwa masikio yao, nao wamefunga macho yao" (LXX)

Isa 6:10 "Fanya moyo wa watu hawa..." (MT) dhidi ya "Kwa kuwa moyo wa watu hawa..." (LXX)

Isa 6:11 "ukiwa, uharibifu" (MT) dhidi ya "ukiwa" (LXX)

Isa 6:12 "uharibifu ulio katikati ya nchi ni mkubwa" (MT) dhidi ya "wale waliobaki katika nchi wataongezeka" (LXX)

Isa 6:13 "itaangamia" (MT) dhidi ya "itakuwa nyara" (LXX)

Isa 6:13 "mti wa mwaloni ambao ukikatwa una kisiki chake bado - mbegu takatifu ni kisiki chake" (MT) dhidi ya "tunda la mwaloni linapodondoka nje ya ganda lake." (LXX)

Isa 7:14 "ataita jina lake" (MT) dhidi ya "jina lake litaitwa." (LXX na Dead Sea 1QIsa(a)) Tofauti ni konsonanti moja.

Isa 7:14 "mwanamke mchanga" ('almah) kwa Kiebrania (MT, Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "bikira" (parthenos) kwa Kigiriki cha Septuajinti dhidi ya "mwanamke mchanga" (neanis) kwa tafsiri za Kigiriki za Aquila, Simakou, na Teodosioni.

Isa 8:2 "Ninafanya kuthibitishwa" (MT) dhidi ya "kufanya kuthibitishwa" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti, Kisiriani)

Isa 9:3 "Umeiongezea taifa furaha yake" (Hati za Bahari ya Chumvi, Targumi) dhidi ya "Umeiongezea taifa lakini hujaongeza furaha" (MT, Vulgata, 1QIsa) dhidi ya "Wengi wa watu uliwashushia kwa furaha yako" (LXX)

Isa 9:17 "hakufurahi juu ya" (MT) dhidi ya "hakumhurumia" (Hati za Bahari ya Chumvi)

Isa 10:16 "BWANA" (MT, Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "Bwana [Adonai]" (Bomberg Agano la Kale 1524-1525 B.K.)

Isa 9:20 "ndugu/jirani/mwenzi wake" dhidi ya "mkono wake mwenyewe" (LXX) dhidi ya "mkono wa ndugu/jirani/mwenzi wake" (Aleksandria LXX)

Isa 10:20 "mkono" (MT) dhidi ya "uzao" (Targumi)

Isa 10:27 "nira itavunjwa/kuangamizwa kwa sababu umekuwa mzito sana" (MT, NRSV) dhidi ya "nira itaangamizwa kwa sababu ya mafuta ya upako" (MT) dhidi ya "nira itavunjwa/kuangamizwa kutoka juu ya mabega yako" (LXX)

Isa 10:30 "Inua sauti yako, ee binti Galimu!" (MT, Targumi, Vulgata) dhidi ya "Isikilize, ee Anathothi" (LXX, Kisiriani)

Isa 10:34 "kwa mwenye utukufu" (MT) dhidi ya "kwa miti ya utukufu" (LXX, Vulgata)

Isa 11:6 "ndama na simba na mwana-kondoo pamoja" (MT) dhidi ya "ndama na simba watalisha pamoja" (LXX)

Isa 11:15 "ataangamiza ulimi wa Bahari ya Misri" (MT, Vulgata) dhidi ya "atakaushia ulimi wa Bahari ya Misri" (LXX, Kisiriani, Targumi)

Isa 14:2 "Wawaite waingie malangoni mwa wakuu" (MT) dhidi ya "chomoa panga zenu, ninyi wakuu." (LXX)

Isa 14:4 (maana haijulikani katika MT ya Kiebrania) dhidi ya "jeuri/hasira" (Hati za Bahari ya Chumvi, linganisha Septuajinti, Kisiriani, Vulgata)

Isa 14:21 "mababu" (MT) dhidi ya "baba" (Kisiriani)

Isa 14:30 "wa mabaki atauawa" (maandiko ya Kimasoreti) dhidi ya "wa mabaki nitauawa" (Hati za Bahari ya Chumvi, Vulgata)

Isa 15:1 "Ar [mji] ilifyekwa" (MT) dhidi ya "mji wa Moabu ulifyekwa" (Peshita)

Isa 15:4 "wanajeshi wa Moabu wanapiga kelele/walia kwa sauti kuu" (MT) dhidi ya "viuno vya eneo la Moabu vinatetemeka/vilia kwa sauti kuu" (Targumi, Vulgata, Septuajinti, Kisiriani)

Isa 15:9 "Dimoni [mahali pasipojulikana]" (MT, Targumi) dhidi ya "Diboni [ndani ya Moabu]" (Hati za Bahari ya Chumvi, Vulgata, linganisha Kisiriani) dhidi ya "Rimoni" (LXX)

Isa 16:9 "Ee Elale [jina la mahali]" (MT) dhidi ya "Ee Diboni [jina la mahali]" (Hati za Bahari ya Chumvi, baadhi ya Septuajinti, Vulgata)

Isa 16:10 "nimenyamazisha" (MT) dhidi ya "imenyamazishwa" (LXX)

Isa 17:2 "Miji ya Aroeri imekimbiwa" (MT, Vulgata) dhidi ya "Itakimbiwa milele" (LXX) dhidi ya "Miji yake itakimbiwa na kuachwa ukiwa" (Targumi)

Isa 17:9a "tawi" (MT) dhidi ya "Waamori" (LXX) dhidi ya "iliyoharibiwa" (Targumi) dhidi ya "kama majembe" (Vulgata)

Isa 17:9b "tawi la juu zaidi" (MT) dhidi ya "Wahivi/Waevaeni" (LXX) dhidi ya "magofu" (Targumi) dhidi ya "nafaka/nafaka" (Vulgata)

Isa 18:1 "meli za kusafiri" (LXX, NEB) dhidi ya "mbawa zinazopigia kelele" (Kimasoreti)

Isa 18:7 "kutoka kwa watu warefu na walaini" (MT) dhidi ya "kutoka kwa watu warefu na walaini" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti, Vulgata) dhidi ya "kwa watu warefu na walaini" (Targumi)

Isa 19:14 "alimiminwa ndani yake" (MT) dhidi ya "alimiminwa ndani yao" (LXX, linganisha Targumi)

Isa 19:18 "mji wa uharibifu" (maandiko mengi ya Kimasoreti) dhidi ya "mji wa jua" (maandiko machache ya Kimasoreti, Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa, Targumi, Vulgata) dhidi ya "mji wa haki" (LXX nyingi)

Isa 20:2 "kiatu" (MT) dhidi ya "viatu" (LXX, Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa)

Isa 21:8 "simba alipiga kelele/aliita" (MT) dhidi ya "mlinzi/askari alipiga kelele/aliita" (Hati za Bahari ya Chumvi, Kisiriani)

Isa 22:3 "walikimbia mbali" (MT) dhidi ya "walikimbia mbali" (LXX, Kisiriani, Vulgata)

Isa 22:19 "Kwa hivyo nitakufukuza kutoka ofisini kwako, na kutoka nafasi yako atakushushia" (MT) dhidi ya "Kwa hivyo nitakufukuza kutoka ofisini kwako, na kutoka nafasi yako" (LXX) dhidi ya "Kwa hivyo nitakufukuza kutoka ofisini kwako, na kutoka nafasi yako nitakushushia" (Kisiriani, Targumi, Vulgata)

Isa 23:2-3 "Sidoni, ambaye wasafiri wa baharini wamemtajirisha. Kwenye maji makubwa yalikuja nafaka ya Shihori" (MT) dhidi ya "Sidoni, wanaovuka bahari; wajumbe wako wako baharini/maji makubwa. Nafaka ya Shihori" (Hati za Bahari ya Chumvi moja)

Isa 23:10 "Pita katika nchi yako" (MT) dhidi ya "Lima nchi yako" (Hati za Bahari ya Chumvi, baadhi ya Septuajinti)

Isa 25:11 "Naye ataeneza mikono Yake katikati yake, kama aogezaye mwendo anaogeza mikono yake kuogelea. Naye atashusha kiburi chake pamoja na ustadi wa mikono Yake." (MT, tafsiri ya moja kwa moja ya Green) dhidi ya "Naye ataeneza mikono yake, kama aogezaye pia hulimkabili mwanadamu kumwangamiza; naye atashusha kiburi chake kuhusu kitu ambacho ameweka mkono wake." (LXX)

Isa 26:19 "maiti yangu/mwili wangu uliofa" (MT, Hati za Bahari ya Chumvi, Vulgata) dhidi ya "maiti yao/miili yao iliyofa" (linganisha Kisiriani, Targumi) dhidi ya "wale walio makaburini" (LXX)

Isa 26:19 "Wafu wako wataishi, maiti yangu; watainuka. Amkeni mwimbe, mnaoishi mavumbini; kwani umande wa mianga ni umande wako; na nchi itatupa nje roho za wafu." (MT) dhidi ya "Wafu watafufuka, na wale waliopo makaburini watainuliwa, na wale waliopo ardhini watashangilia; kwani umande kutoka kwako ni uponyaji kwao: lakini nchi ya wasioamini itaangamia." (LXX)

Isa 27:2 "shamba la mizabibu la divai nyekundu" (maandiko mengine ya Kimasoreti, Vulgata) dhidi ya "shamba la mizabibu la furaha" (maandiko mengine ya Kimasoreti, Septuajinti) dhidi ya "shamba la mizabibu la chaguo" (Targumi)

Isa 27:8 (maana ya Kiebrania haina uhakika katika maandiko ya Kimasoreti) dhidi ya "Kwa vita" (LXX)

Isa 29:13 "Ibada yao kwangu imefanywa kwa sheria tu zilizofundishwa na wanadamu." (MT) dhidi ya "Waninabudi bure; mafundisho yao ni sheria tu zilizofundishwa na wanadamu." (LXX)

Isa 33:2 "uwe mkono wao kila asubuhi" (MT) dhidi ya "uwe [ole/mkono/?] kila asubuhi" (LXX) dhidi ya "uwe mkono wetu kila asubuhi" (Kisiriani, Targumi, Vulgata)

Isa 33:8 "miji inadhauliwa" (MT) dhidi ya "mashahidi wake yadharauliwa" (Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "kuondolewa kutoka miji yao" (Targumi)

Isa 34:7 "nyati" dhidi ya "wanyama wenye nguvu"

Isa 35:8 "kutakuwa na njia kuu na njia" (MT) dhidi ya "kutakuwa na njia kuu" (Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa(a))

Isa 36:5 "Nasema" (Kimasoreti) dhidi ya "Unasema" (Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa(a), na 2 Wafalme 18:20)

Isa 37:20 "peke yako ndiye BWANA" (MT) dhidi ya "peke yako, ee BWANA, ndiye Mungu." (Hati za Bahari ya Chumvi, 2 Wafalme 19:19)

Isa 37:25 "walichimba visima" (MT) dhidi ya "walichimba visima katika nchi za kigeni" (Hati za Bahari ya Chumvi, 2 Wafalme 19:24)

Isa 37:27 "paa na mashamba ya mataraza" (maandiko mengi ya Kimasoreti) dhidi ya "paa" (maandiko machache ya Kimasoreti, Hati za Bahari ya Chumvi, na maandiko machache ya Septuajinti)

Isa 38:11 "kukaa mahali pa kuacha" (maandiko mengi ya Kimasoreti) dhidi ya "kukaa duniani" (maandiko machache ya Kiebrania) dhidi ya "wakazi wa pumziko la kifo"

Isa 38:20 "Wewe peke yako ndiye BWANA" (Kimasoreti) dhidi ya "Wewe peke yako, ee BWANA, ndiye Mungu" (Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa, na 2 Wafalme 19:19)

Isa 40:3 "wake anayepiga kelele" dhidi ya "mmoja anayepiga kelele"

Isa 40:3 "sawa katika jangwa/nyika njia kuu ya Mungu wetu" (MT) dhidi ya "nyoosha njia za Mungu wetu" (LXX)

Isa 40:11 "na kubeba mikononi mwake, awaongozee kwa upole wale" (MT) dhidi ya "awaongozee kwa upole wale" (LXX)

Isa 41:2 "mwenye haki" dhidi ya "haki"

Isa 41:2 "mguu" dhidi ya "miguu, ili iende"

Isa 41:25 "anaomba kwa jina langu" dhidi ya "wataitwa kwa jina langu" (Septuajinti), "kwa/katika jina lake" (Hati za Bahari ya Chumvi Q(a))

Isa 43:28 "atalinajisi (MT" dhidi ya "alilonajisi" (Septuajinti)

Isa 45:2 (maana haijulikani katika maandiko ya Kimasoreti) dhidi ya "milima" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti)

Isa 45:8 "ilinyesha" (har'ipa) (maandiko ya Kimasoreti) dhidi ya "piga kelele" (hari'u) (Hati za Bahari ya Chumvi Q(a) na Septuajinti)

Isa 45:24 "Kila mmoja wangu anasema" (maandiko ya Kimasoreti) dhidi ya "kwangu itasemwa" (tofauti ya herufi 3 katika Hati za Bahari ya Chumvi Q(a)) dhidi ya "Wakisema" (tofauti ya herufi 3 Septuajinti)

Isa 49:5 "amekusanywa Kwake" (Qere, Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti) dhidi ya "hakukusanywa" (Kethib)

Isa 49:12 "Sinim" (MT) dhidi ya "Aswan [Misri]" (Hati za Bahari ya Chumvi) dhidi ya "nchi ya Waajemi" (LXX)

Isa 49:24-25 "kutoka kwa mwenye haki" (mara 2) (MT) dhidi ya "kutoka kwa mwenye nguvu" (mara 2) (Hati za Bahari ya Chumvi, Vulgata, Kisiriani) dhidi ya "kutoka kwa jitu" (mara 2) (LXX)

Isa 50:11 "mnajifunga vifuu vya moto" (MT) dhidi ya "wanaowasha vifuu vya moto" (Kisiriani) dhidi ya "kulisha mwali" (LXX)

Isa 51:19 "ninawezaje kukufariji" (MT) dhidi ya "nani atakufariji?" (Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti, Kisiriani, Vulgata)

Isa 52:5 "kebehi" (MT) dhidi ya "omboleza" (Hati za Bahari ya Chumvi, Vulgata) dhidi ya "piga kelele" (LXX)

Isa 52:14 "waliostaajabu kukuhusu" (MT, Septuajinti) dhidi ya "waliostaajabu kumhusu" (Kisiriani, Targumi)

Isa 52:15 "hivyo atawanyunyizia mataifa mengi" (MT) dhidi ya "hivyo mataifa mengi watamstaajabia" (LXX)

Isa 53:11 "nuru" (MT) dhidi ya "nuru ya uzima" Hati za Bahari ya Chumvi, Septuajinti)

Isa 56:5 "Nitampa jina la milele" (MT) dhidi ya "Nitawapa jina la milele." (Hati za Bahari ya Chumvi 1QIsa(a) na LXX)

Isa 61:1 "giza kwa wafungwa" (MT) dhidi ya "giza kwa vipofu" (LXX)

Isa 61:1 [haipo] (MT, Septuajinti) dhidi ya "wafu wanafufuliwa" (Hati za Bahari ya Chumvi 4Q521)

Isa 66:19 "kwenda Tarshishi, kwa Puli" (MT) dhidi ya "kwenda Tarshishi, kwa Puti [Walibya]" (maandiko machache ya Septuajinti)

Marejeo ya swali hili: tafsiri ya Kiebrania imetoka kwa Tafsiri ya Moja kwa Moja ya Jay P. Green na tafsiri ya Septuajinti imetoka kwa tafsiri ya Sir Lancelot C.L. Brenton ya The Septuagint: Greek and English. The Expositor's Bible Commentary, General Introduction to the Bible, na vidokezo vya chini katika Mabiblia ya NASB, NIV, NKJV, na NRSV pia vilitumika.