Maswali ya Biblia kutoka kwa Maandiko ya Agano Jipya


S: Tunaweza kutazama wapi maandiko ya Agano Jipya peke yetu?

J: Moja ya vitabu bora vya kusoma maandishi halisi ya Kigiriki, pamoja na majadiliano kuhusu maandishi hayo, ni The Text of the Earliest New Testament Greek Manuscripts (A Corrected Enlarged Edition…) iliyohaririwa na Philip W. Comfort na David P. Barrett. Tyndale House Publishers, Inc. 1999, 2001.

   Kwa kutazama maandiko halisi yenyewe, ikiwa hutaki kusafiri hadi makumbusho mbalimbali, unaweza kuona nakala za picha za kurasa nyingi katika Manuscripts of the Greek Bible: An Introduction to Palaeography na Bruce M. Metzger. Oxford University Press, Inc. 1981. Kwa upande mwingine, ikiwa uko Dublin, Ireland unaweza kutembelea Chester Beatty Library, au Bodmer Library huko Geneva, Uswisi.

   Ikiwa unataka kuona kwa aya fulani, tofauti za maandiko katika toleo mbalimbali zilizoorodheshwa, chanzo kizuri ni The Greek New Testament: fourth revised edition na Kurt Aland, Matthew Black, Carlo M. Martini, Bruce M. Metzger, na Allen Wikgren. United Bible Societies 1988.

 

S: Tunawezaje kujua Agano Jipya lilitafsiriwa kwa uaminifu?

J: Hatuna nakala za asili, lakini tuna angalau maandiko 178 ya Kigiriki hadi mwisho wa karne ya tano, na ikiwa mtu angetaka kupotoa kitu fulani kwa makusudi kwa Kiingereza (kama Mashahidi wa Yehova walivyofanya), tunaweza wote kuona wapi walipopotoa. Hata hivyo, hadithi haikwishi hapo.

   Mtu angeweza kuleta suala la jinsi tunavyojua tuna uelewa sahihi wa lugha ya Kigiriki? Kuna njia tatu huru ambazo tunajua.

1.             Tuna marejeo mengi ya Agano la Kale na Jipya kwa Kigiriki na Kilatini miongoni mwa waandishi wa kanisa. Wananukuu karibu asilimia 64 ya Agano Jipya. Hawakurudia tu kilichokuwa katika Agano Jipya, walielezea na kufafanua, na tunaweza kuona jinsi walivyoelewa Kigiriki.

2.             Tuna maandiko mengi ya Kigiriki yasiyohusiana na dini, na tunaweza kuona jinsi maneno mengi ya Agano Jipya yalivyotumiwa katika lugha ya kila siku. Kwa mfano, meli ingeweza kusemwa kuwa 'imebatizwa' kama ingezama.

3.             Tuna Biblia zilizotafsiriwa kutoka Kigiriki hadi lugha nyingine, ikiwemo Kikoptiki, Kiarmenia, Kijojia, na Kilatini. Moja ya zinazovutia zaidi ni Kigothiki. Hii ilitengenezwa na mzushi wa Ariani Ufilas. Kwa kuwa Ariani, mtu angeweza kufikiri alikuwa na nia ya kubadilisha maana, au angalau kutumia tofauti za Kigiriki zilizo na maana inayofaa zaidi kwa teolojia yake, hata hivyo, maana ya tafsiri yake ni sawa na Biblia ya Kigiriki isipokuwa tofauti moja inayojulikana. Hakutafsiri vitabu vya 1 na 2 Wafalme kamwe, kwa sababu alifikiri Wagothi walikuwa tayari wapigana sana.

 

S: Kitabu kisichokamilika kinawezaje kutoka kwa Mungu mkamilifu? Unaposoma maandiko, kuna maelezo mengi yanayosema hatuwezi kuwa na uhakika kama vifungu fulani vinapaswa kujumuishwa. Wakristo wanaambiwa kwamba matatizo haya yanatokea kutokana na 'makosa ya wanakili,' na kwamba 'maandishi ya asili' ya Biblia ni kamili. Lakini mtu anajuaje? Hatuna maandishi ya asili!

J: Mungu aliahidi kuhifadhi Neno lake katika Isaya 55:10-11; 59:21; 1 Petro 1:24-25; na Mathayo 24:35. Mungu ni mkamilifu, na Mungu wa kweli. Kila kitu Mungu alichosema katika maandiko ya asili kilikuwa kweli. Makosa ya wanakili hayaathiri ukweli wa kilichosemwa awali, makosa ya wanakili hayaonyeshi kwamba kitabu kisichokamilika kilitoka kwa Mungu mkamilifu. Mtu anaponiambia, kama mimi mwenyewe, kwamba Biblia haina makosa, wanamaanisha Biblia haina kosa lolote katika maandiko ya asili na haina makosa muhimu (haibadiliki) leo.

   Hata hivyo, nafikiri sehemu ya unachouliza kweli ni jinsi tunavyoweza kuamini ujumbe katika kitabu chenye makosa ya wanakili. Kulingana na masomo yangu, tuna uhakika wa asilimia 97 ya kila neno katika Agano Jipya, lakini bado inabaki maneno karibu 3,928, na mwisho wa Marko (maneno 166) ndiyo sehemu kubwa zaidi ya kutokuwa na uhakika. Naamini tunaweza kuwa na uhakika wa maana aliyokusudia Mungu, kwa sababu kutokuwa na uhakika huku hakubadilishi maana kwa kiasi kikubwa. (Kwa njia, kila mafundisho katika mwisho wa Marko yametajwa mahali pengine, isipokuwa kunywa sumu.) Sina tatizo na mwisho wa Marko kusema Mungu anaweza kulinda watu wake watiifu wanapokunwa sumu, kwa sababu Mungu anaweza kulinda watu kutoka kwa sumu, kama anavyoweza kutulinda kutoka kwa chochote. Hata hivyo, Biblia pia inasema hatupaswi kumjaribu Mungu katika Mathayo 5:7 na maeneo mengine. Mungu halazimiki kulinda watu wanaomjaribu Yeye kwa upuzi. Kwa muhtasari, sikiamini Mungu mwenye maarifa yote, nguvu zote, na uwepo kila mahali wa kweli aliruhusu Neno lake kuharibiwa.

   Ingawa asilimia 3 si kubwa sana, tunaweza bado kushangaa kwa nini Mungu aliruhusu tofauti hiyo ya asilimia 3. Napendekeza labda Mungu alifanya hivyo kwa makusudi. Labda alifanya hivyo kufafanua wazi kwamba si maneno ya mtu binafsi ndiyo muhimu bali maana na ujumbe wa kilichosemwa. Mafarisayo walijijivunia kujua maneno ya mtu binafsi ya Agano la Kale, hata hivyo hawakutafuta Masihi, waliwadhulumu wajane badala ya kuwatunza maskini, na walipenda pesa na heshima badala ya Mungu na watu. Kwa bahati mbaya, inawezekana kabisa kufanya vivyo hivyo leo, na hii inaweza kuwa ukumbusho kwamba ukifikiri lengo ni kujua maneno tu, asilimia 3 hii inaonyesha lengo lako halitafikiwa kamwe kikamilifu na unatafuta mahali pasipofaa.


S: Tarehe ya mapema zaidi ambayo angalau aya moja ilinukuliwa kutoka kila kitabu cha Agano Jipya ni lini?

J: Mapema kama 188 BK, kila kitabu kimoja kilinukuliwa isipokuwa vitatu: Filemoni, 3 Yohana, na Yuda.

Origeni (235-245 BK) alikuwa wa kwanza anayejulikana kunukuu kutoka kwa kitabu cha Filemoni. Ananukuu maneno 11/20 ya mwisho ya Kigiriki ya Filemoni 14 kama 'Paulo... alikuwa akimwambia Filemoni' katika Homilies on Jeremiah Homily 20 ch.2.2 uk.224.

Klementi wa Aleksandria (193-217/220 BK) alikuwa wa kwanza anayejulikana kunukuu kutoka kwa kitabu cha Yuda. Alitoa nukuu kamili ya Yuda 5-6 katika The Instructor kitabu cha 3 ch.8 uk.282.

Wakati Origeni (225-254 BK) na Dionisius wa Aleksandria (246-265 BK) kila mmoja alirejelea kitabu cha 3 Yohana, hakikunukuliwa na mwandishi yeyote hadi baada ya 350 BK.

Hata hivyo, Sinaiticus (340-350 BK) inanukulia 3 Yohana.


S: Kufikia 350 BK, katika maandiko au nukuu, tuna nakala au nukuu ya aya gani?

J: Wakati wa Vaticanus na Sinaiticus, kufikia 350 BK, tuna kila aya moja iliyonukuliwa isipokuwa: Marko 15:18a (maneno 4/8), Marko 16:11,16-20 (sehemu za Marko 16:9,10,12-15), Matendo 8:37 (sio maneno 11 3 sio 9, yaani maneno yote isipokuwa 3), Matendo 15:34; Matendo 28:29, Yohana 7:53-8:11. Hiyo ni maneno yote au sehemu za kila aya isipokuwa 20. Bila shaka 1 Yohana 5:7-8 haikupatikana pia kwa sababu iliongezwa baadaye.


S: Je, kitu ni kweli tu kwa sababu mtu anaandika? Wakristo mara nyingi wanafundishwa kwamba 'ushahidi wa maandiko' unathibitisha ukweli wa Biblia. Hasa zaidi, Wakristo wanaambiwa kwamba kuna maelfu ya nakala za maandiko ya maandiko, na hii kwa namna fulani inafanya Biblia kuwa ya kuaminika. Lakini jinsi gani? Mtu yeyote angeweza kuandika kitu, na kuzalisha maelfu ya nakala za kilichoandikwa. Je, hilo kwa namna fulani kinafanya kilichoandikwa kuwa kweli? Bila shaka hapana!

J: Uchunguzi wako ni sahihi asilimia 100. Katika kuanzisha ukweli wa Biblia yetu leo, lazima

a) uanzishe kwamba awali ilikuwa Neno la Mungu, na

b) imehifadhiwa bila makosa muhimu.

Kwa hivyo ushahidi wa maandiko ambao Wakristo wanazungumza, b), ni muhimu lakini haitoshi. Maandiko ni muhimu kuanzisha b), lakini hayashughulikii a). Ninapofundisha kuhusu uaminifu wa Biblia katika shule ya Jumapili, naamini ni muhimu kuonyesha mambo yote mawili.


S: Maandiko ya kale yanawezaje kupewa tarehe?

J: Baadhi, kama vipande vya John Rylands (117-138 BK), vilipewa tarehe kwa kutumia kipimo cha mionzi ya radiocarbon cha mass spectrometer. Nyingine ni rahisi kupewa tarehe, kwa sababu mwandishi aliandika tarehe ya uandishi, au alitaja tukio maarufu (kama mwanzo wa utawala wa mfalme). Maandiko mengi yanapewa tarehe kwa mtindo wa uandishi ukilinganishwa na hati za tarehe inayojulikana (kama mazishi huko Pompeii). Katika hali chache, tarehe ya msahihi wa maandiko inajulikana, kwa hivyo wazi maandiko yalikuwa kabla ya tarehe hiyo.

   Kwa Kiingereza, uandishi wakati wa Mapinduzi ya Amerika, uandishi wakati wa Abraham Lincoln, na miaka 100 baadaye ni tofauti sana. Sarufi na maneno unayoweza kutumia pia ni tofauti. Vivyo hivyo, jinsi ya kuunda herufi za Kigiriki, na alama za kisarufi zinaweza kupewa tarehe kwa maandiko wakati mwingine ndani ya miaka 50.

   Waandishi walibadilika kutoka kuandika kwenye hati hadi kuandika katika vitabu mwanzoni mwa karne ya 2. Maandiko ya Magdalen ya Mathayo 26:7-8,10,14-15,22-23,31-33 (vipande 3, kila kimoja mbele na nyuma) kilikuwa katika herufi kubwa zote na sehemu ya kitabu. Uandishi ni sawa sana na maandiko yaliyozikwa huko Pompeii na Herculaneum. Wasomi wanajadili hili, na tarehe kutoka mapema kama 50-60 BK, lakini tutafuata 'ushahidi wa kitabu' na kufuata Philip Comfort anayeipanga kwa mwanzo wa karne ya 2 (100 BK).

   Katika hali chache kumekuwa na njia potofu hata hivyo. Njia za kuandika baadhi ya herufi, zilizokudhaniwa kuthibitisha kwamba maandiko yalikuwa baada ya tarehe fulani, zimepatikana katika maandiko ya awali, yaliyogunduliwa baadaye, yenye tarehe zinazojulikana. Wasomi wa kale wa Agano Jipya walielekea kuwa waangalifu sana na matokeo yao, kwa hivyo tarehe zilizotolewa katika vitabu vya mapema na katikati ya karne ya 20 zinaelekea kuwa sahihi au kidogo za baadaye.


S: Maarifa ya Wakristo wengi kuhusu maandiko ya Agano Jipya yana upungufu gani?

J: Wakristo wengi (mimi nikijumuishwa) wamefundisha kitu kilichopitwa kidogo ambacho kinaenda hivi.

117-138 BK John Rylands (bado sahihi)

150-200 BK Bodmer II (p66) (asilimia 92 ya Yohana)

k.200 BK Chester Beatty (p45, p46, p47) (sehemu kubwa ya Agano Jipya)

325-350 BK Vaticanus (B) Sehemu kubwa ya Agano la Kale na Mathayo 1 - Waebrania 9:15 (bado sahihi)

340-350 BK Sinaiticus (Aleph) Sehemu kubwa ya Biblia (bado sahihi)

Maandiko mengine chache yalipewa tarehe miaka 25 hadi 75 ya baadaye kuliko inavyopaswa.

   Upungufu mmoja wa njia hii ni kwamba katika miaka hamsini iliyopita maandiko mengi mengine ya mapema ya Biblia yamegunduliwa. Upungufu wa pili ni kwamba maandiko mengi mengine yasiyohusiana na dini yamepatikana, yanayotufanya tupange tarehe za baadhi ya maandiko mapema zaidi.

Bodmer II ina mgawanyiko kuhusu tarehe. Comfort anasema katikati ya karne ya 2, Hunger anasema 100-150 BK, na Turner anasema 200-250 BK. Comfort anatoa ujibu mzuri kwa sababu za Turner katika Complete Text of the New Testament Manuscripts uk.367-368, na yeye ni mwangalifu zaidi kuliko Hunger. Kwa hivyo hii inamaanisha Bodmer II ni 125-175 BK.

Chester Beatty II (p45, p46, p47) imepewa tarehe ya 81-96 BK na Young Kyu Kim. Comfort anapanga hii kutoka mapema hadi katikati ya karne ya 2. Kenyon mwaka 1936 alipanga tarehe hadi 200-250 BK, hasa kutokana na maelezo ya stichiometric. (Comfort anasema mwandishi alikuwa bora na wazi mtaalamu.) Wilcken mwaka 1935 alipanga tarehe hadi 200 BK, lakini alitazama jani moja tu. Hata hivyo, Comfort anatoa ulinganisho mkubwa na maandiko mengine, na ingawa hawezi kutupilia mbali upangaji wa Kim, anapanga Chester Beatty II hadi 100-150 BK.

Ukweli mwingine muhimu ni kwamba p4 (ya Luka) iliwahi kupewa tarehe ya karne ya 4, lakini sasa ni katikati ya karne ya pili. p104 (ya Mathayo) imepewa tarehe ya mwisho wa karne ya 1 hadi mwisho wa karne ya 2, lakini inawezekana zaidi ni mapema hadi katikati ya karne ya 2, karibu sawa na kipande cha John Rylands cha Yohana 18:31-33,37-38.


S: Muhtasari wa maandiko ya Kigiriki ya Agano Jipya ni upi?

J: Hapa kuna muhtasari wa maandiko ya Kigiriki peke yake ya Agano Jipya au ya lugha mbili ambapo upande mmoja ni Kigiriki.

Tarehe         # Nakala za Kigiriki    Maandiko ya Kigiriki

150-200 BK     13     p52, p104, p87, p46, p66, p90, p98, p77+p103, p32, p38, 0189, p1, p64. (Kwa kuwa 0212 ni maelewano ya Diatessaron ya injili. Haihesabiwi hapa.)

201-250 BK     15     p4, p5, p13, p22, p23, p24, p30, p39, p48, p45, Green's Collection #1425, p75, p106, p111, p137

251-299 BK     25     p9, p12, p15+p16, p17, p20, p27+p40, p28, p. Antinoopolis 2.54, p47, p49+p65, p53, p69, p70, p80, p95, p101, p107, p108, p109, p110, p113, p114, p115, p133, p135

karibu 300 BK  15     p7, p18, p21, p35, p72, p38, p92, p100, p102, p115, 0162, 0171, 0220, 0232, 0312

301-400 BK     43     Vaticanus (B), Sinaiticus, p6, p7, p8, p10, p17, p19, p24, p25, p50, p51, p57, p62, p63, p71, p81, p82, p85, p86, p88, p89, p110, p117, p120, p122, p123, p125, p126, 058, 0160, 0169, 0185, 0188, 0206, 0207, 0221, 0228, 0230, 0231, 0242, 0258, 0308

karibu 400 BK  15     p21, p50, p51, p57, p82, p85, 057, 059 (=0215), 0160, 0176, 0181, 0214, 0219, 0270, 0315

401-500 BK     52     A, C, D, I, Q (=026), T, W, p14, p54, p56, p93, p104, p105, p112, p127, 048, 061, 062, 068, 069, 077, 0113, 0125, 0139, 0158, 0163, 0165, 0166, 0172, 0173, 0175, 0182, 0186, 0201, 0216, 0217, 0218, 0219, 0226, 0227, 0236, 0240, 0244, 0252, 0254, 0261, 0264, 0274, 0301, 0313, 0321, 0322

karibu 500 BK  15+    071, 072, 076, 083 (=0112), 088, 0158, 0170, 0186, 0213, 0215, 0224, 0232, 0235, 0247, 0270

501-600 BK     38+    p2, p11+p14, p33+p58, p36, p76, p83, p84, p96, p105, p124, Oxy. 846, E 08, H(p), N, O, P 024, R 027, Z, Σ 242, 060, 064, 065, 066, 067, 070, 073, 078, 079, 080, 081, 082, 085, 086, 087, 089, 091, 093, 0245, n.k.

500-700 BK     11+    03, p26, p31, p43, p44, p55, p56, p93, p97, p116, p128, n.k.

Karne ya 9 hadi 15  ~3000

Nyingine > 700 BK   2450+

Jumla ya Kigiriki   5664   Kuna nakala karibu 18,336 katika lugha nyingine pia.

Tarehe zimechukuliwa kutoka The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts (Comfort 1999), Manuscripts of the Greek Bible (Metzger 1981), The Greek New Testament 4th Revised Edition (Aland et al. 1993), http://textus-receptus.com/wiki/List_of_New_Testament_uncials, na baadhi kutoka Wikipedia, kama vile https://en.wikipedia.org/wiki/Category:6th-century_biblical_manuscripts.

 

S: Maelezo ya maandiko ya mapema zaidi ya vipande na kamili ya Agano Jipya ni yapi?

J: Tuna maandiko 41 ya Agano Jipya yaliyohifadhiwa hadi 300 BK. Hapa kuna orodha ya wakati wa historia yao, pamoja na yale ya baadaye. Baadhi ya maandiko haya yalipewa tarehe kwanza miaka 70 iliyopita, lakini maandiko ya mfano sawa yaliyofuata yameonyesha kwamba baadhi ya tarehe hizo zilikuwa za kihafidhina zaidi (za baadaye). Tarehe zimechukuliwa hasa kutoka The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts (Comfort 1999) na pili kutoka Manuscripts of the Greek Bible (Metzger 1981) na The Greek New Testament 4th Revised Edition (Aland et al. 1993).

 

Tarehe    Jina    Maudhui Yaliyohifadhiwa

117-138 BK au 110-125 BK (The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts uk.367)    p52 (John Rylands) (= Papyrii Rylands 457)    Yohana 18:31-33, nyuma Yohana 18:37-38 (aya 5)

100-150 BK    p104 (=P. Oxyrhynchus 4404)    Mathayo 21:34-37,43,45(?) Mathayo 21:44 haikuwepo awali (aya 5)

k.125 BK    p87 - uandishi ni sawa karibu na p46.    Filemoni 13-15,24 (sehemu),25b na mapengo (aya 3)

100-150 BK (Comfort) 81-96 BK (Young Kyu Kim)    p46 (=Chester Beatty II) Ina aya 1,390 kutoka Paulo na aya 290 kutoka Waebrania. Hii ni asilimia 70 ya aya 2,389 katika Paulo na Waebrania.    Warumi 5:17-6:3; 6:5-14; 8:15-25,27-35; 8:37-9:32; 10:1-11:11; 11:24-33; 11:35-15:9; 15:11-16:27; Waebrania 1:1-9:16; 9:18-10:20,22-30; 10:32-13:25 (aya 300/303); 1 Wakorinto 1:1-9:2; 9:4-14:14; 14:16-15:15; 15:17-16:22 (aya zote isipokuwa 5); 2 Wakorinto 1:1-11:10,12-21; 11:23-13:13 (aya zote isipokuwa 3); Waefeso 1:1-2:7; 2:10-5:6; 5:8-6:6, 8-18, 20-24 (aya zote isipokuwa 5); Wagalatia 1:1-8; 1:10-2:9, 12-21; 3:2-29; 4:2-18; 4:20-5:17; 5:20-6:8, 10-18 (aya zote isipokuwa 9); Wafilipi 1:1, 5-15, 17-28; 1:30-2:12, 14-17; 2:29-3:8, 10-21; 4:2-12, 14-23 (aya zote isipokuwa 20); Wakolosai 1:1-2, 5-13, 16-24; 1:27-2:19; 2:23-3:11, 13-24; 4:3-12, 16-18 (aya zote isipokuwa 16); 1 Wathesalonike 1:1; 1:9-2:3; 5:5-9,23-28

100-150 BK (Hunger) au 125-175 BK (Philip Comfort na Barrett) k.200-250 BK (Turner kwa sababu ya delta pana, theta pana, alpha nyembamba, mwisho wa finial kwenye upau wa msalaba wa epsilon, apostrof kati ya konsonanti mbili kama maandiko mengine ya karne ya tatu. Hata hivyo, tunafuata Hunger na Philip Comfort kwa sababu maandiko ya karne ya pili yamepatikana yenye sifa hizi. Hii iligunduliwa karibu na Nag Hamadi (karne ya pili). Hunger amepata maandiko mengi ya mwishoni mwa karne ya kwanza na mapema ya pili ambayo ni karibu zaidi na p66 kuliko hati za karne ya 3.    p66 (Bodmer II + Inv. NR4274/4296) aya 808.5, ambayo ni asilimia 92 ya aya 879 katika Yohana    Yohana 1:1-6:11; 6:35b-14:26, 29-30;15:2-26; 16:2-4, 6-7; 16:10-20:20; 20:22-23; 20:25-21:9, 12, 17. (Yohana 7:53-8:11 haikuwahi kuwepo)

k.172 BK    0212    Diatessaron ya Tatiani (Maelewano ya Injili) Mathayo 27:56; 27:57; Marko 15:40; 15:42; Luka 23:40, 23:49b-c; Luka 23:50, 23:51a, 23:51b, 23:51c, 23:54; Yohana 19:38 (aya 10)

k.175 BK    p90 (P. Oxyrhynchus 3523)    Yohana 18:36-19:7 (aya 12)

Karne ya 2    p98 (P.IFAO Inv. 237b [+a])    Ufunuo 1:13-2:1 (aya 9)

Katikati hadi mwishoni mwa karne ya 2    p77 na p103    Mathayo 23:30-39; Mathayo 13:55-57; 14:3-5 (aya 10 + 6)

150-200 BK    p32 (P. Rylands 5) labda kutoka Oxyrhynchus    Tito 1:1-15; 2:3-8 (aya 21)

Mwishoni mwa karne ya 2 / mapema ya karne ya 3    p38 (P. Michigan Inv. 1571)    Matendo 18:27-19:6, 12-16 (aya 13)

Mwishoni mwa karne ya 2 / mapema ya karne ya 3    Uncial 0189    Matendo 5:3-21 (ngozi ya mapema zaidi ya AT.) (aya 19)

k.200 BK    p1 (= p. Oxyrhynchus 2)    Mathayo 1:1-9,12,14-20; 2:14? (aya 17 au 18)

Karne ya pili k.200 BK (150-175 BK) Comfort na Barrett    p64 (Magdalen) na p67. Wote wanakubaliana kwamba hizi zinatoka kwa maandiko sawa.    (p67) Mathayo 3:9,15; 5:20-22,25-28 (p64) Mathayo 26:7-8,10,14-15,22-23,31-33 (aya 19)

k.215 BK au 200-250 BK    p111 (= P. Oxyrhynchus 4495)    Luka 17:11-13, 22-23 (aya 5)

Mapema hadi katikati ya karne ya 2 Mwaka 1963 Aland alipanga tarehe hadi karne ya tatu. Hata hivyo, ikiwa ni sawa na asili na p64 na p67 basi itabidi iwe mapema hadi katikati ya karne ya 2.    p4 (uandishi ni sawa na p64 na p67.) (Aland hakukubaliana lakini hakutoa sababu kamwe.) Pia, wote watatu wana kifupi cha ajabu cha 'Yesu'.). p4 ilitumika kama kujaza kwa nakala ya kazi za Philo iliyofichwa ili kuepuka kukamatwa katika 292 BK au 303 BK. Kodeksi ya Philo iliandikwa karibu 250 BK.    Luka 1:58-59; 1:62-2:1,6-7; 3:8-4:2,29-32,34-35; 5:3-8; 5:30-6:16 (aya 95)

200-225 BK    p29    Matendo 26:7-8, 20 (aya 3)

175-225 BK (k.175 BK) Comfort na Barrett    p75 (=Bodmer 14/15)    Luka 3:18-22; 3:33-4:2; 4:34-5:10; 5:37-6:4; 6:10-7:32; 7:35-39,41-43; 7:46-9:2; 9:4-17:15; 17:19-18:18; 22:4-24:53 [aya 758 za Luka]; Yohana 1:1-11:45, 48-57; 12:3-13:1,8-9; 14:8-29;15:7-8 (Yn 7:53-8:11 haikuwahi kuwepo) [aya 597 za Yohana] (aya 1,355 jumla)

Karne ya 2 au 3    p137    Marko 1:7-9,16-18 (aya 6)

200-225 BK    p45 (=Chester Beatty I) Mathayo aya 71 Marko aya 147 Luka aya 242 Yohana aya 84 Matendo aya 289    Sehemu kubwa ya Matendo na Injili. Mathayo 20:24-32; 21:13-19; 25:41-26:39 [aya 61]; Marko 4:36-5:2; 5:16-26; 5:38-6:3; herufi 2 za 6:15; 6:16-25, 36-50; 7:3-15; 7:25-8:1; 8:10-26; 8:34-9:8; herufi 4 za 9:9; 9:18-31; 11:27-12:1; 12:5-8,13-19,24-28 [aya 147]; Luka 6:31-41; 6:45-7:7; 9:26-41; 9:45-10:1; 10:6-22; 10:26-11:1; 11:6-25, 28-46; 11:50-12:13 (12:9 haikuwahi kuandikwa); 12:18-37; 12:42-13:1; 13:6-24; 13:29-14:10; 14:17-33 [aya 242]; Yohana 4:51,54; 5:21,24; 10:7-25; herufi 2 kamili kati ya 16 za 10:30; 10:31-11:10; 11:18-36,42-57 [aya 84]. Matendo 4:27-36; 5:10-20; (herufi 8 kati ya 33 katika 5:21) 30-39; 6:7-17; 7:1-2; 7:10-21; 7:32-41; 7:52-60; 8:1; 8:14-25, 8:34-40; 9:1-6; (8:37 haikuwahi kuwepo); 9:16-27; 9:35-10:2; 10:10-23, 31-41; 11:2-13; 11:24-12:6; 12:13-22; 13:6-16,25-36; 13:46-14:3; 14:15-23; 15:2-7,9-27; 15:38-16:4; 16:15-21,32-40; 17:9-17) Katika Matendo 15:7 mwandishi huyu alipoteza nafasi yake na kurudia kutoka Matendo 15:2. [aya 289]

Mapema ya karne ya 3    Green Collection #425    Warumi 9:18-21, baadhi ya Warumi 10

Mapema ya karne ya 3 (k.225 BK)    p30    1 The. 4:12-13, 16-17; 5:3, 8-10, 12-18, 25-28 [aya 19 za 1 The]; 2 The. 1:1-2; 2:1, 9-11 [aya 6 za 2 The] (aya 25 jumla)

Mapema ya karne ya 3    p5 (=papyrus Oxyrhynchus 208 + 1781)    Yohana 1:23-31, 33-40; 16:14-30; 20:11-17, 19-20, 22-25 (aya 47)

k.200 BK (Comfort na Barrett) dhidi ya karne ya 3 (Aland)    p23 Urbana (=papyrus Oxyrhynchus 1229)    Yakobo 1:10-12, 15-18 (aya 7)

k.220 BK    p48 (=Firenze bibl. Medicea Laurenziana; PSI 1165)    Matendo 23:11-17,25-29 (aya 12)

200-250 BK    p39    Yohana 8:14-22 (aya 9)

200-250 BK    p106 (= P. Oxyrhynchus 4445)    Yohana 1:29-35,40-46 (aya 14)

225-250 BK    p13 (p. Oxyrhynchus 657 + PSI 1292)    Waebrania 2:14-5:5; 10:8-22; 10:29-11:13; 11:28-12:17 (aya 114)

k.250 BK    p22 (=papyrus Oxyrhynchus 1228)    Yohana 15:25-16:2; 16:21-32 (aya 17)

250-251 BK Mateso Makali na Mfalme Decius kote katika Milki yote ya Kirumi

285-300 BK    p12 (P. Amherst 3b)    Waebrania 1:1 (aya 1)

Karne ya 3    p9 (= papyrus Oxyrhynchus 402)    1 Yohana 4:11-12, 14-17 (aya 6)

Karne ya 3    p20 (=papyrus Oxyrhynchus 1171)    Yakobo 2:19-3:2; (herufi 6 kati ya 96 za 3:3); 3:4-9) (aya 16)

Karne ya 3    p27 + p40 (=papyrus Oxyrhynchus 1355)    (p40) Warumi 1:24-27,31-2:3; 3:21-4:8; 6:4-5; (herufi 9 kati ya 55 za 6:15), 6:16; 9:17,27. (p27) Rum 8:12-22,24-27,33-9:3; 9:5-9

Karne ya 3    p28 (=papyrus Oxyrhynchus 1596)    Yohana 6:8-12, 17-22 (aya 11)

Karne ya 3    p35    Mathayo 25:12-15,20-23 (aya 8)

Karne ya 3    p Antinoopolis 2.54    Mathayo 6:10-12 (Sehemu ya Sala ya Bwana) (aya 2)

Karne ya 3    p69    Luka 22:40, 45-48, 58-61. Haikuwahi kuwa na Luka 22:43-44 (aya 9)

Karne ya 3    p70    Mathayo 2:13-16; 2:22-3:1; 11:26-27; 12:4-5; 24:3-6, 12-15 (aya 19)

Karne ya 3    p80 (= P. Carcelona 83)    Mathayo 3:34

Karne ya 3    p95 (PL II/31)    Yohana 5:2-29, 36-38

Karne ya 3    p101 (= P. Oxyrhynchus 4401)    Mathayo 3:10-12; 3:16-4:3 (aya 8)

Karne ya 3    p107 (=P. Oxyrhynchus 4446)    Yohana 17:1-2,11

Karne ya 3    p108 (=P. Oxyrhynchus 4447)    Yohana 17:23-24; 18:1-5

Karne ya 3    P109 (=P. Oxyrhynchus 4448)    Yohana 21:18-20, 23-25

Karne ya 3    p113 (=P. Oxyrhynchus 4497)    Warumi 2:12-13, 19

Karne ya 3    p114 (=P. Oxyrhynchus 4498)    Waebrania 1:7-23

Karne ya 3    p133    1 Timotheo 3:13-4:18

Karne ya 3    p138    Luka 18:13-17, 27-30

k.260 Tarehe inategemea mfanano na Barua za Heroninos tarehe k.260 BK.    p53 (=p. Michigan Inv. 6652)    Mathayo 26:29-40; Matendo 9:33-38; herufi 3 kati ya herufi 124 katika 9:39; 9:40-10:1 (aya 23)

Katikati ya karne ya 3    p37 (U Michigan Inv. 1570; P. Mich. 137)    Mathayo 26:19-52 (aya 34)

Katikati ya karne ya 3    p49 + p65 (=Yale p.415+531 + Firenze. 1st. di Pap. G. Vitelli PSI XIV 1373)    (p49) Efe 4:16-29; 4:31-5:13 (aya 29) (p65) 1 The 1:3-2:1; 2:6-13 (aya 19)

250-300 BK    p47 (=Chester Beatty III)    Ufunuo 9:10-11:3; 11:5-16:15; 16:17-17:2 (aya 125)

Katikati hadi mwishoni mwa karne ya 3    p115 (=papyrus Oxyrhynchus 4499)    Ufunuo 2:1-3, 13-15, 27-29; 3:10-12; 5:8-9; 6:5-6; 8:3-8, 11-13; 9:1-5,7-16,18-21; 10:1-4,8-10,12-17; 13:1-3, 6-16,18; 14:1-3, 5-7, 10-11, 14-15, 18-20; 15:1,4-7 (ilichapishwa 1999) (aya 119)

Mwishoni mwa karne ya 3    p15/p16 (=p. Oxyrhynchus 1008/1009)    (p15) 1 Kor 7:18-8:4; (p16) Flp 3:10-17; 4:2-8 (aya 27 + 15 = 42)

Mwishoni mwa karne ya 3    p17 (= p. Oxyrhynchus.1078)    Waebrania 9:12-19 (aya 8)

Mwishoni mwa karne ya 3    p110 (=p. Oxyrhynchus 4494)    Mathayo 10:13-15, 25-27

k.300 BK    p72, uandishi unafanana kidogo na p50. 1 na 2 Petro zina nambari za kurasa 1-35. Yuda ina nambari za kurasa 62-68. Pia ina Kuzaliwa kwa Maria, barua ya apokrafa ya Paulo kwa Wakorinto, Ode ya 11 ya Sulemani, Hotuba ya Melito kuhusu Pasaka, sehemu ya wimbo, Utetezi wa Phileas, na Zaburi 33 na 34.    1 Petro 1:1-5:14, 2 Petro 1:1-3:18 na Yuda 1-25 (aya 191) (Kila aya ya vitabu hivyo vitatu)

k.300 BK    p38    Matendo 18:27-19:6, 12-16 (aya 13)

k.300 BK    p64    Mt 3:9,15; 5:20-22,25-28; 26:7f,10,14f,22f,31-33 (aya 14)

k.300 BK    p92    Waefeso 1:10f,11-13,19-21; 2 Wathesalonike 1:4-5,11-12 (aya 10)

k.300 BK    p100 (=P. Oxyrhynchus 4449)    Yakobo 3:13-4:4; 4:9-5:1

k.300 BK    p102 (= P. Oxyrhynchus 4402)    Mathayo 4:11-12,22-23

k.300 BK    0162 (P. Oxyrhynchus 847)    Yohana 2:11-22 (aya 12)

k.300 BK    0171 (PSI 2.124)    Mathayo 10:17-23,25-32; Luka 22:44-50,52-56,61,63-64 (aya 30)

k.300 BK    0220 (MS 113)    Warumi 4:23-5:3,8-13. Inakubaliana asilimia 100 na Vaticanus isipokuwa Warumi 5:1. (aya 6)

k.300 BK    0232 (P. Antinoopolis 12)    2 Yohana 1-9 (aya 9)

Karne ya 3/4?    p7 (=Kyiv. Centr. Nauch. Bibl. F.301 (KDA) 553P)    Lk 4:1-3 (aya 3)

Karne ya 3/4    p18 (=P. Oxyrhynchus 1079)    Ufunuo 1:4-7 (aya 4)

Karne ya 3/4    p35 (=Firenze. Bibl. Medicea Laurenziana; PSI 1)    Mathayo 25:12-15, 20-23 (aya 8)

Karne ya 3/4    Sinaitic Old Syriac    Sehemu kubwa ya injili nne: Mt 1:1-6:10; 7:3-12:4; 12:6-25; 12:29-16:15; 18:11-20:24; 21:20-25:15; 25:17-20,25-26; 25:32-28:7; Mk 1:12-44; 2:21-4:17; 5:1-26; 6:5-16:18; Lk 1:36-5:28; 6:12-24:52; Yn 1:25-47; 2:16-4:37; 5:6-25; 5:46-18:31; 19:40-mwisho).

Karne ya 3/4    Uncial 0312    Luka 5:23-24,30-31; 7:9,17-18

325-350 BK    Vaticanus (B)    Sehemu kubwa ya Agano la Kale na Agano Jipya lote hadi Ebr 9:15 (aya 6,979 za AT)

340-350 BK    Sinaiticus (Aleph)    Karibu Agano Jipya lote na nusu ya Agano la Kale la Septuagint

Karne ya 4    p8 (Berlin Staatl. Mus. Inv.8683)    Matendo 4:31-37; 5:2-9; 6:1-6,8-15 (aya 29)

Karne ya 4    p10 (=P. Oxyrhynchus 209)    Warumi 1:1-7 (aya 7)

Karne ya 4    p24 (=P. Oxyrhynchus 1230)    Ufunuo 5:5-8; 6:5-8 (aya 8)

Karne ya 4    p62 (Oslo Univ. Inv.1661)    Mathayo 11:25-30 (aya 6)

Karne ya 4    p71 (=P. Oxyrhynchus 2385)    Mathayo 19:10-11,17-18 (aya 4)

Mwishoni mwa karne ya 4    p25 (=Berlin Staatl. Mus. Inv.16388)    Mathayo 18:32-34; 19:1-3,5-7,9-10 (aya 11)

Karne ya 4/5    p21 (=P. Oxyrhynchus 1227)    Mathayo 12:24-26,32-33 (aya 5)

Karne ya 4/5    p50 (=Yale p.1543)    Matendo 8:26-32; 10:26-31 (aya 13)

Karne ya 4/5    p57 (=Vienna, osterr Nat. Bibl p. G.26020)    Matendo 4:36-5:2; 5:8-10 (aya 7)

k.400 BK    p51 (=p. Oxyrhynchus 2157)    Wagalatia 1:2-10,13,16-20 (aya 15)

400-450 BK    Peshitta Syriac

500 BK    Tafsiri ya Kiethiopia (Geez)

507/508 BK    Philoxenian Syriac

k.450 BK    Alexandrinus (= 'A', au Uncial 02)    Agano la Kale lote limehifadhiwa isipokuwa Mwa 14:14-17; 15:1-5, 16-19; 16:6-9; 1 Sam 12:17-14:9; Zab 19:20-79:11. Katika Agano Jipya kuanzia Mt 25:7 hadi mwisho wa Ufunuo, isipokuwa (Yn 6:50-8:52; Rum 16:24; 2 Kor 4:13-12:6. Pia ina 1 Klementi na 2 Klementi hadi 12:4. Mwandishi pia alikosea mahali pamoja na kunakili Rum 16:25-27 mara mbili. Kutoka kwa apokrafa ina Danieli, Tobit, Yudit, 1 Esdra, 1-4 Makabayo, na Siraki. Zaburi za Sulemani ziko katika yaliyomo lakini zimepotea.

Karne ya 5    Ephraemi Rescriptus (C)    Mt 1:3-5:14; 7:6-17:25; 18:29-22:20; 23:18-24:9; 24:46-25:29; 26:23-27:10; 27:49-28:14; Mk 1:18-6:31; 8:6-12:29; 13:20-16:20 (mwisho); Lk 1:3-2:4; 2:43-3:20; 4:26-6:3; 6:37-7:16; 8:29-12:3; 19:43-20:27; 21:21-22:18; 23:26-24:6; 24:26-53 (mwisho); Yn 1:4-40; 3:34-5:16; 6:38-7:2; 8:35-9:10; 11:8-11:46; 13:8-14:7; 16:22-18:35; 20:26-21:25 (mwisho); Mdo !1:3-4:2; 5:35-6:7; 6:9-10:42; 13:2-16:36; 20:11-21:30; 22:21-23:17; 24:15-26:18; 27:17-28:5; Rum 1:4-2:4; 3:33-9:5; 10:16-11:30; 13:11-16:27 (mwisho); 1 Kor 1:3-7:17; 9:7-13:7; 15:41-16:24 (mwisho); 2 Kor 1:3-10:7; Gal 1:21-6:18 (mwisho); Efe 1:3-17; 2:19-4:16; Flp 1:23-3:4; Kol 1:3-4:18 (mwisho); 1 The 1:2-2:8; 1 Tim 3:10-5:19; 2 Tim 1:3-4:22 (mwisho); Tit 1:3-3:15 (mwisho); Flm 3-25 (mwisho); Ebr 2:5-7:25; 9:16-10:23; 12:16-13:25 (mwisho); Yak 1:3-4:3; 1 Pet 1:3-4:4; 2 Pet 1:2-3:18 (mwisho); 1 Yn 1:3-4:2; 3 Yn 3-14; Yud 3-25; Ufu 1:3-3:19; 5:15-7:13; 7:18-8:4; 9:17-10:9; 11:4-16:12; 18:3-19:4. Sehemu za Ayubu, Mithali, Mhubiri, Wimbo wa Nyimbo, Hekima na Siraki

Karne ya 5    (Maandiko ya Kisiriamu # 14,470)    Injili

Karne ya 5    p14 (=p. Sinai II, Harris 14)    1 Kor 1:25-27; 2:6-8; 3:8-10,20 (aya 10)

Karne ya 5    p93    Yohana 13:15-17

Karne ya 5    p127    Matendo 10:32-35, 40-45; 11:2-5, 30; 12:1-3, 5, 7-9; 15:29-31, 34-36, (37), 38-41; 16:1-4, 13-40; 17:1-10

Karne ya 5    Sahidic Coptic ya mapema zaidi    Sahidic Coptic ya baadaye ina kila aya ya AT isipokuwa: Mt 12:47; 16:2f-3; 17:21; 18:11; 23:14; Mk 9:44-46; 11:26; 15:28; Lk 17:36; 22:43-44; Yn 5:4; 7:53-8:11; Mdo 8:37; 15:34; 24:7; 28:29; Rum 16:24

Karne ya 5    Curetonian Old Syriac (picha kwenye http://www.katapi.org.uk/BibleMSS/Curetonian.htm)    Mt 1:1-8:22; 10:32-23:25; Mk 16:17-20; Lk 2:48-3:16; 7:33-15:21; 17:24-24:44; Yn 1:1-42; 3:6-7:37; 14:10-29

Karne ya 5    Bezae Cantabrigiensis (D)    Mt 1:21-5:19; 5:21-29; 5:31-6:19; 9:3-33; 9:35-17:37a; 10:38-41a; 10:42-21:43; 21:45-23:13; 23:15-27:1; 27:13, 27:15-28:20; Marko yote isipokuwa 15:28; Luka yote; Yohana yote isipokuwa Yn 5:4. Baadhi ya Matendo na 3 Yohana

k.600 BK    p26 (= P. Oxyrhynchus 1354) (SMU Bridwell Libr.)    Warumi 1:1-16 (aya 16)

Karne ya 5/6    p54 (Princeton Univ. Lib Garrett 7742, P. Princeton 15)    Yakobo 2:16-18,21-26; 3:2-4

Karne ya 5/6    p56 (=Vienna, Osterr nat. bibl p. G.19918)    Matendo 1:1,4-5,7,10-11 (aya 6)

Karne ya 5/6    p105    Mathayo 27:62-42; 28:1-5

Karne ya 5/6    p94    Warumi 6:10-13,19-22

Karne ya 6    p2 (=Firenze. Mus. Egizio Inv. 7134)    Yohana 12:12-15 (aya 4)

Karne ya 6    p96    Mathayo 3:13-15

Karne ya 6    Beratinus (Φ)    Mathayo 6:2-7:25; 8:8-18:22; 19:4 hadi mwisho; Mk 1:1-14:61

Karne ya 6/7    p3 (= Vienna Osterr. Nat. Bibli. Pap. G 2323)    Luka 7:36-45; 10:38-42 (aya 15)

Karne ya 6/7    p43 (=London British Library inv.2241)    Ufunuo 2:12-13; 15:8-16:2 (aya 5)

Karne ya 6/7    p44a (N.Y. Metro. Museum of Art Inv.14.1 527 1 fol.)    Yohana 10:8-14 (aya 7)

Karne ya 6/7    p44b (N.Y. Metropolitan Museum of Art, Inv 14.1 527)    Mathayo 17:1-3,6-7; 18:15-17,19; 25:8-10; Yohana 9:3-4; 12:16-18

Karne ya 6/7    p55 (Vienna osterr Nat. Bibl. p. G.26214)    Yohana 1:31-33,35-38

Karne ya 6/7    p94    Warumi 6:10-13,19-22

Karne ya 6/7    p97    Luka 14:7-14

Karne ya 7    p11    1 Kor 1:17-22; 2:9-12,14; 3:1-3,5-6; 4:3-5:5; 5:7-8; 6:5-9,11-18; 7:3-6, 10-14

Karne ya 7/8    p42    Luka 1:54-55; 2:29-32

Karne ya 8    p41    Matendo 17:28-18:2; 18:17-18,22-25,27; 19:1-4,6-8,13-16,18-19; 20:9-13,15-16,22-24,26-38; 21:1-4,26-27; 22:11-14,16-17


S: Wakati aya ya Biblia ina tofauti za kimaandishi, tunakadiriaje ni ipi inayoelekea kuwa ya asili?

J: Kwanza, hebu tuangalie aina nne za makosa, kisha vigezo ambavyo watu wengi wanatumia, na hatimaye uzito wa kiasi wa vigezo hivyo.

Aina Nne za Makosa

Nahesabu karibu maneno 3,928 tofauti katika Agano Jipya ambayo hatujui ni lipi sahihi. Hilo linamaanisha tunajua kwa uhakika 97% ya kila neno. Kwa ujumla, yanachukuliwa kuwa yanatokana na vyanzo vinne.

Makosa ya Kuandika kwa Bahati mbaya: Mara nyingi wanakili walikuwa na makosa madogo ya tahajia, au mara nyingi walirudia mstari mmoja. Mengi ya haya hayana mfumo na ni rahisi kurekebisha kwa kulinganisha na maandishi mengine. Ubaguzi mmoja wa sheria hii ni kwamba hatujui kabisa jinsi ya kuandika "Iskariote" kama katika Yuda Iskariote. Kati ya maneno yote tunayoshuku katika Agano Jipya, karibu 1/3 (maneno 1,121) ni tofauti za neno moja, na maneno 329 ni ya maneno mawili. Haya yanaangukia sehemu hii na kategoria mbili zifuatazo.

Marekebisho Madogo ya Makusudi: Mara nyingi wanakili walitaka kurekebisha tahajia au makosa madogo ya sarufi. Watafsiri katika lugha nyingine walijaribu kutafsiri maana kwa usahihi. Mara nyingine walikosea.

Kurahisisha Maandiko: Wakati mwingine sarufi ya Kigiriki au usemi unaweza kuwa mgumu, au uchaguzi wa maneno unaweza kuwa si bora zaidi (kwa maoni ya mnakili.) Mnakili angeijaribu kurekebisha ili kuleta maana vizuri zaidi. Maandishi mengi katika aya mbalimbali yanasema "Yesu Kristo" wakati mengine yanasema "Kristo Yesu".

Mabadiliko Makubwa: Kuna mahali 38 yenye mabadiliko ya maneno 10 au zaidi. Moja ya tofauti kubwa zaidi ni mwisho wa Marko. Maandishi ya Vaticanus (325-350 BK) hayana mwisho wa Marko, lakini yana nafasi tupu hapo. Vaticanus ina nafasi tupu tu kati ya vitabu vichache, kama vile Malaki na Mathayo. Sinaiticus (340-350 BK) pia ina nafasi tupu hapo, lakini ina nafasi tupu kati ya vitabu karibu vyote.

Aya zifuatazo hazipo katika Sinaiticus lakini zipo katika Vaticanus: Mt 24:35; Luka 10:32; 17:35; Yohana 9:38; 16:15; 21:25; na 1 Wakorintho 13:2. Aya zifuatazo hazipo katika Vaticanus na zipo katika Sinaiticus: Mt 12:47. Lk 23:17. Lakini Vaticanus hayana Luka 23:34. Vaticanus na Sinaiticus wote hauna: Mt 17:21, 18:11, 23:17; Mk 7:16, 9:44, 46, 11:26, 15:28; Lk 9:55-56, 17:36, 23:17, na Yn 5:4

Vigezo vya 'nguvu' ya tofauti

Vigezo hivi si vizuri tu kwa maandishi ya Biblia, bali kwa maandishi yoyote ya zamani.

Maandishi ya zamani zaidi: Kwa ujumla maandishi yaliyoandikwa karibu na tukio yanachukuliwa kuwa na uwezekano mkubwa wa kuwa ya kuaminika zaidi kuliko maandishi yaliyoandikwa baadaye sana.

Idadi ya maandishi: Kwa ujumla, tofauti inayoonekana katika maandishi mengi itakuwa na uzito zaidi kuliko tofauti inayoonekana katika maandishi machache tu, kwa kuwa maandishi yalikuwa ya umri sawa.

Usomaji wa wazushi: Bila nia ya makusudi, wazushi wamefanya mchango wa thamani kwa kanisa na maandishi ya Biblia. Wakati maandiko ya mzushi yanasema maandishi ni ya aina fulani, na hawana sababu ya upendeleo katika mwelekeo huo, au hata sababu inayowezekana ya upendeleo katika mwelekeo wa kinyume, hiyo ni ushahidi mkubwa kwamba mzushi hakuwa na habari za maandishi ya Biblia yanayounga mkono mtazamo wake.

Ugumu wa usomaji (Lectio difficilior potior): Ingawa ni jambo lisilowezekana sana kwamba mnakili angejaribu kufanya maandiko yawe magumu kusoma, ni rahisi kuamini kwamba kama mnakili hakuiga maandiko sawasawa, alijaribu kuyafanya yawe rahisi kusoma. Kwa hivyo kanuni hii inadhani kwamba usomaji mgumu zaidi uko karibu na asili isiyohaririwa. Kwa mfano, katika 1 Kor 14:38, tofauti moja ni "kupuuzwa" (Sinaiticus, Alexandrinus, wengine) dhidi ya "kutojua" (p46 na wengine). Inadhaniwa kwamba "kupuuzwa" ni usomaji mgumu zaidi na wa kukera, kwa hivyo wengi wangefikiri kwamba "kupuuzwa" ndiyo maana sahihi, hata ingawa p46 ni ya mapema kuliko maandishi mengine.

Kwa mfano wa pili, katika Mt 16:2-3 Yesu analinganisha kujua nyakati na kujua wakati anga ni nyekundu mvua itanyesha. Hali hii ya hewa ni kweli katika Palestina lakini si katika Misri. Maandishi kutoka Misri, kama vile Vaticanus na Sinaiticus, hayana aya hii. Ni rahisi kuhipothesaizi kwamba kwa vile usomaji huu ulikuwa mgumu zaidi kwa wasomaji wa Kimisri, wanakili wa Kimisri wangeweza kulifanya hili badiliko kubwa (la maneno 30).

Uzito wa Kiasi wa Vigezo

Wasomi wanabishana juu ya umuhimu wa vigezo hivi. Hapa kuna 'kanuni za mwongozo' ambazo baadhi wanaziundua, pamoja na pingamizi.

Familia ya maandishi: Wasomi wengi wameamua kwamba familia ya Byzantine, yenye maandishi mengi ingawa ya baadaye, kwa ujumla ni sahihi zaidi. Watafisiri wa NKJV wanaonekana kuipendelea hii. Wasomi wengine wengi, kama Westcott na Hort, wanafikiri maandishi ya mapema zaidi lakini machache ya Alexandrian (kama vile Vaticanus na Sinaiticus) ni sahihi zaidi. Wengine, kama watafisiri wa NIV, ni 'eclecti' na wanasema hawapendi kipekee familia yoyote. Kwa ujumla, wakati kuna tofauti, familia ya Alexandrian mara nyingi itakuwa neno au kifungu kilichokuwa hakipo (au kiliondolewa, kulingana na mtazamo wako) na familia ya Byzantine itakuwa na neno au kifungu kilichokuwepo (au kilichoongezwa, kulingana na mtazamo wako.) Katika maandishi moja, Bezae Cantabrigiensis (karne ya 5 BK), mara nyingi itakuwa na tofauti zote mbili pamoja!

Maandishi ya mapema zaidi: Si kweli kwamba kila mtu anafikiri maandishi ya mapema zaidi daima ndiyo bora. Maandishi ya baadaye mara nyingi yalifanywa na wanakili wa kitaalamu (tunaweza kuambia kwa mwandiko) na labda yalifanywa kwa utafiti zaidi wa usomaji tofauti. Baadhi ya maandishi ya kwanza kabisa yangeweza kuandikwa haraka na Wakristo wa kawaida, wenye makosa mengi ya kuandika.

Kutegemea faida/makosa ya wasomi wa awali: Origen wa Alexandria alifanya kazi kubwa sana ya kukusanya tofauti za aya mbalimbali ambazo zingesaidia kuamua ni ipi iliyo sahihi zaidi. Kwa bahati mbaya, kazi yake, hexaemeron, pamoja na alama zake zote na maelezo, imepotea. Hata hivyo, tunajua hakika matokeo ya kazi yake yalijulikana na kanisa la Alexandrian na labda yalitumiwa kusaidia kuunda maandishi sahihi zaidi. Kama ungeamini kwamba kazi ya Origen na maamuzi yake kwa kiasi kikubwa yalikuwa mazuri, ungeelekea kuamini zaidi familia ya maandishi ya Alexandrian. Kama unafikiri angeweza kuwa na mambo mengi yasiyosahihi, na ungependa kuangalia maandishi bila upendeleo wake, ungeweza kuamini zaidi Byzantine, Kilatini, Kisiriani, au maandishi mengine.

Ugumu wa usomaji: Watu wengine wanatumia kigezo cha ugumu wa usomaji. Hii inadhani kwamba wanakili wa baadaye wangerekebisha mambo na kufanya usomaji uwe laini zaidi, kwa hivyo njia ngumu zaidi ya usomaji ingekuwa ya kwanza kabisa, wakati ushahidi wote mwingine ni sawa.

Aina ya tofauti na maandishi: Kama maandishi yanafanana sana na maandishi mengine ya familia fulani ya maandishi, tofauti katika maandishi hayo zinazotofautiana na maandishi mengine ya familia hiyo zingeweza kuzingatiwa muhimu zaidi na watu wengine.

Uthibitisho: Njia moja ya kitakwimu ni kugawanya data katika seti za mafunzo na majaribio. Pata uzito kwa mafunzo, kisha uzitumie kutabiri data ya majaribio, kama kipimo cha ubora wa uzito. Kutumia hii kwa maandishi.

Tahadhari: Wakati mwingine unapata jibu tofauti unapozingatia swali tofauti. Kama ukiuliza, 'ni maandishi yapi yanayoelekea zaidi kuwa ya asili' unaweza kupata 'mshindi' ambaye ana uhakika wa 60%. Lakini kama ukiuliza, 'Je, tunaweza kuamua ni tofauti ipi ya asili na kama ndivyo ni ipi, basi unaweza kusema haijulikani isipokuwa kama ilikuwa na uhakika wa angalau 96%.


S: Ni ushahidi gani (wa kuunga mkono na wa kupinga) kwamba p4 ni kutoka maandishi sawa na p64 na p67?

J: Hii ni kulingana na Philip Comfort katika The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts uk.38-39.

Ushahidi wa Maandishi Moja

S1. Herufi zote isipokuwa tatu zilizoweza kulinganishwa katika maandishi yote matatu ni sawa. Herufi nne hazikuweza kulinganishwa. Sigma, epsilon, na alpha zinafanana sana katika maandishi yote lakini si sawa kabisa. Katika baadhi ya matukio ya p4 upande wa chini una mviringo mdogo zaidi kuliko wengine katika p4. Katika p64 na p67 herufi hizi zote daima zina mviringo mdogo zaidi.

S2. Kurasa zinafanana sana; zote zina upana sawa, safu sawa za nguzo (2), karibu mistari 36 kwa kila nguzo, na herufi 15-17 kwa kila mstari.

S3. Uakifishaji na aya zinazofanana ni za kawaida kwa zote tatu.

S4. p64 na p4 zilinunuliwa katika mji mmoja.

S5. 'Vifupisho vitakatifu' vilitumika katika maandishi mengi ya mwisho wa karne ya pili na mapema ya tatu kwa Mungu, Bwana, Yesu, Kristo, na Roho. Hizi tatu pia zilifanya hivyo, lakini pia zilikuwa na 'vifupisho vitakatifu' kwa Mwana, Baba, mtu, msalaba, na kusulubiwa.

S6. Pamoja na p4 kuna kipande kidogo kingine, kilichoandikwa na mwandishi wa baadaye, ambacho ni sehemu ya ukurasa wa kichwa 'Injili Kulingana na Mathayo.' Comfort uk.43-44 anasema ilikuwa mtindo kwa wanakili kuongeza kichwa kutoka 175-200 BK. Hii haisemi kama p4 ni maandishi sawa na p64/p67, lakini inashuhudia tarehe ya mapema kwa p4.

S7. Sifa ya Colin Roberts (aliyepanga tarehe ya maandishi ya John Rylands), Joseph van Haelst, C.H. Roberts, na Philip Comfort.

Ushahidi wa Maandishi Tofauti

D1. Papiri p4 ina mipigo nyembamba zaidi, midogo zaidi ya kalamu kuliko p64/p67. Kalamu tofauti na/au wino katika mikono ya mnakili mmoja kungeweza kuleta tofauti hii.

D2. Papiri p64/p67 kwa wastani ni nyepesi zaidi kuliko p4, ingawa sehemu za p4 zina uzito sawa na p64/p67. Tofauti katika hali za uhifadhi kungeleta hili. Bila kujali, p4 si ya kawaida na sehemu zake zinalingana na p64/p67.

D3. Sifa ya Aland. Mwaka 1965 Kurt Aland alipendekeza kwamba p4 ilikuwa kitabu kimoja na p64/p67, lakini baadaye aliorodhesha kama tofauti. Philip Comfort uk.36 anasema hajui sababu yoyote aliyoitoa Aland kwa mabadiliko hayo.


S: Kwa kweli maandishi mangapi ya Agano Jipya (ikiwa ni pamoja na vipande) yapo leo?

J: Hapa kuna hesabu kutoka kwa wasomi mbalimbali wa maandishi ya Kigiriki tu (maandishi kamili, vipande vidogo, na kila kitu kati yake). Sababu moja hesabu zinatofautiana ni kwamba maandishi mapya mengi yamegunduliwa tangu 1975. Pia watu wengine wanaita maandishi mengi ambacho wengine wanaita maandishi moja yenye vipande vingi.

 

Kategoria

Ralph Earle

Aland (1975)

Metzger (1976)

Mss. Gr. Bible (1981)

Gen. Intro. (1986)

Aland (1998)

Papiri (p1-p88)

 

76+

88

88

88

95

Uncials (si-Lectionary)

270

250+

274

274

274

286

Minuscule (si-Lectionary)

2,400

2,768+

2,795

2,795

2,745

2,818

Maandishi ya Lectionary (uncial na minuscule)

hayakutajwa

1,761+

2,209

 

2,147

1,977+

Uncial (Lectionary)

 

 

 

245

 

 

(Minuscule) Lectionary

 

 

 

1,964

 

 

Ostraca

hayakutajwa

hayakutajwa

20

 

hayakutajwa

hayakutajwa

Jumla

2,670+

4,855+

5,386

5,366

5,254+

5,176+

 

Maandishi katika lugha nyingine, ikiwa ni pamoja na 89+ Kilatini (Old Latin), familia nne za Vulgate, familia 8 za Kisiriani, familia 8 za Kikopti, Kiaramu, Kiarmenia, familia 2 za Kijojiaji, familia 3 za Kiethiopia, Kislavoni, maandishi 5 ya Kigothi, Kiarabu, na Kiajemi yanaleta jumla hadi zaidi ya maandishi 11,000.

The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts (hakimiliki 1999) uk.627 inaendelea hadi maandishi p104.

Wengine wangesema kuna papiri nne chini halisi, kwa kuwa p45 + p46 + p47 zinaonekana kuandikwa na mnakili mmoja. p64 + p67 pia zinaonekana kuwa na mnakili mmoja. p20 + p27 zinawezekana kuwa na mnakili mmoja.

Kwa ulinganisho, Manuscripts of the Greek Bible uk.5 inasema wasomi wameorodhesha maandishi 55,000 ya Kigiriki kwa mada zote. Kwa hivyo, karibu 10% ya maandishi yote ya Kigiriki ni maandishi ya Biblia. Iliad ya Homer ina nakala nyingi zaidi ya pili yenye maandishi 1,757.

 

S: Kwa Agano Jipya, maandishi mangapi ya lugha nyingi yapo leo?

J: Maandishi ya zamani zaidi yaliyohifadhiwa ya lugha mbili ni Bezae Cantabrigiensis. Hapa kuna orodha ya maandishi ya lugha mbili.

Kigiriki na Kilatini (maandishi 20): D (Cantabrigiensis Bezae), D (Claromantus), E, F, G, wengine

Kigiriki na Kiarabu (maandishi 16): (0136, 0137, 211, 609, l6, l225, l311, l762, l804, l937, l1023, l1343, l1344, l1746, l1733, l1774)

Kigiriki na Kiarmenia (maandishi 1): (256)

Kigiriki na Kikopti (maandishi 52): (p6, p41, p42, p62, T, 070, 086, 0100, 0110, 0113, 0124, 0125, 0129, 0139, 0164, wengine)

Kigiriki na Kislavoni (maandishi 3): (525, 2136, 2137)

Kigiriki na Kituruki (maandishi 1): (maandishi 1325)

Kuna maandishi matatu yanayojulikana ya lugha tatu:

Kigiriki na Kikopti na Kiarabu (maandishi 2): (l1993, l1605)

Kigiriki, Kilatini, na Kiarabu (maandishi 460)


S: Kwa muhtasari, maandishi haya yaliandikwa lini?

J: Maandishi ya Luka yaliyopo Paris (p4) yenye sehemu za Luka 1 hadi 6 yamepangwa tarehe na Philip Comfort karibu mwaka 100 BK. Bila shaka, Injili ya Luka iliandikwa kabla ya Matendo. Zaidi ya hili kipo katika kitabu cha Thiede, Carsten P. na Matthew d'Ancona, Eyewitness to Jesus: Amazing New Manuscript Evidence About the Origin of the Gospels (NY Doubleday 1996 kurasa 206). Hata hivyo, wakati Thiede na d'Ancona wanapanga tarehe hii kama 'si baadaye sana kuliko 68 BK,' Philip Comfort ana tahadhari zaidi, akipanga tarehe hii mwaka 100 BK. Aland et al.'s The Greek Testament toleo la nne lililopitiwa (1998) liliipanga tarehe hii karne ya nne.

Kipande cha zamani zaidi cha Yohana, kinachoitwa Papiri ya John Rylands kiliandikwa 117-138 BK. Kinachofuata kilikuwa Papiri ya Chester Beatty II, 150-200 BK. (au 200-225 BK.) Kinachofuata kilikuwa Papiri ya Bodmer II, zilizoandikwa karibu 125-175 BK. (hapo awali ilikuwa inadhaniwa ni 150-200 BK.) Maandishi haya mawili peke yake yana 40% ya Agano Jipya kulingana na utafiti wangu mwenyewe na The Qur'an and the Bible uk.148.

Kulikuwa na jumla ya maandishi 4 yaliyohifadhiwa karibu mwaka 200 BK, maandishi mengine 30 kabla ya mwaka 300 BK, maandishi 8 karibu mwaka 300 BK, maandishi mengine 28 kabla ya mwaka 400 BK, maandishi 16 karibu mwaka 400 BK, na maandishi mengine 38 kabla ya mwaka 500 BK.


S: Kwa Agano Jipya dhidi ya kazi nyingine za zamani, ni nini idadi ya tofauti za kimaandishi?

J: Tunajua kwa uhakika zaidi ya 97% ya kila neno katika Agano Jipya. Iliad ya Homer ni hati inayofuata iliyohifadhiwa vizuri zaidi. Ina maandishi 1,757, na ni sahihi kwa 95%. Ina mistari 15,600, na mistari karibu 764 yanashukiwa. Mahabharata ya Kihindu ina mistari 250,000 na ni sahihi kwa karibu 90% kulingana na Bruce Metzger. Ina zaidi ya mistari 26,000 yenye uchafuzi wa kimaandishi.


S: Ikilinganishwa na Agano Jipya, ni zipi baadhi ya tarehe za hati nyingine za mapema na idadi ya nakala?

J: Hapa kuna hesabu ya maandishi (yaliyopo) ya kazi nyingine za zamani.


Mwandishi au Kazi

Iliandikwa Lini

Idadi ya Nakala

Nakala ya Zamani Zaidi

Aristophanes

450-385 KK

10

900 BK

Aristotle

364-322 KK

5

1100 BK

Wimbo wa Caedmon

658-680 BK

21

700-750 BK

Demosthenes

400-300 KK

200

1100 BK

Misiba ya Euripides

480-406 KK

330

1100 BK

Herodotus

480-425 KK

27

900 BK

Hesiod

c.700 KK

50

1-100 BK

Homer, Iliad

900/730 KK

1,757

400 KK

Isidore wa Seville

560-636 BK

86+

c.900 BK

Josephus, Vita ya Kiyahudi

85 BK

nakala 9 kamili

401-500 BK

Jubilees

?

15 (Dead Sea) + 27 Ge'ez

100 KK

Julius Caesar, Vita ya Galia

100-44 KK

10

900 BK

Livy, Historia ya Roma

27 KK-17 BK

 

c.1450 BK

Mahabharata (Maandiko ya Kihindu)

400 KK-300 BK

 

80-230 BK

Maandishi ya Agano la Kale

1440-400 KK

235+ (Dead Sea Scrolls peke yake)

250 KK

Plato

427-347 KK

7

900 BK

Pliny Mdogo

61-113 BK

7

850 BK

Suetonius, Kaisari Kumi na Wawili

70-140 BK

8

950 BK

Tacitus

100 BK

20

1100 BK

Thucydides

460-400 KK

8

900 BK

 

 

S: Katika Agano Jipya, ni nini muhtasari wa tofauti za kimaandishi?

J: Tunajua kwa uhakika karibu 97% ya maneno ya Agano Jipya. (Watu wengine wanaweza kuwa na nambari tofauti kidogo kama wanaondoa tofauti fulani kama zisizo sahihi kabisa.) Hapa kuna muhtasari wa kila kitabu.

 

Kitabu cha Agano Jipya

Jumla mistari

Jumla maneno (Kigiriki)

Maneno yanayoshukiwa

Usahihi wa %

100 - % usahihi

Maneno yenye maana yanayoshukiwa

Mathayo

1,071

18,346

558

96.9%

3.1%

197

Marko (bila 16:9-20)

666

11,270

409

96.4%

3.6%

140

-- Marko 16:9-20

Ong. 12

166

166

(-1.5%)

+ 1.5%

166

Luka

1,151

19,482

502

97.4%

2.6%

227

Yohana (bila 7:53-8:11)

879

15,635

352

97.7%

2.3%

218

-- Yohana 7:53-8:11

Ong. 12

169

169

(-1.1)%

+ 1.1%

169

Matendo

1003

18,450

600

96.7%

3.3%

225

Warumi

433

7,111

201

97.2%

2.8%

49

uradi: Rom 16:25-27

---

---

ong. 53

(-0.7%)

0.7%

0

1 Wakorintho

437

6,830

108

98.4%

1.6%

23

Uradi: 1 Kor 14:34-35

---

---

ong. 36

(-0.5%)

0.5%

0

2 Wakorintho

257

4,477

68

98.5%

1.5%

8

Wagalatia

149

2,230

43

98.1%

1.9%

14

Waefeso

155

2,422

54

97.8%

2.2%

8

Wafilipi

104

1,629

37

97.7%

2.3%

34

Wakolosai

95

1,582

38

97.7%

2.3%

12

1 Wathesalonike

89

1,481

28

98.1%

1.9%

8

2 Wathesalonike

47

823

13

98.4%

1.6%

5

1 Timotheo

113

1,591

32

98.0%

2.0%

11

2 Timotheo

83

1,238

17

98.6%

1.4%

2

Tito

46

659

8

98.8%

1.2%

4

Filemoni

25

335

6

98.2%

1.8%

4

Waebrania

303

4,953

87

98.2%

1.8%

59

Yakobo

108

1,743

32

98.2%

1.8%

4

1 Petro

105

1,678

69

96.0%

4.0%

18

2 Petro

61

1,100

44

96.0%

4.0%

14

1 Yohana (bila 1Yn 5:8)

104

2,140

34

98.4%

1.6%

19

2 Yohana

13

245

8

96.8%

3.2%

4

3 Yohana

14

218

4

98.2%

1.8%

0

Yuda

25

458

14

96.9%

3.1%

9

Ufunuo

404

9,851

138

98.6%

1.4%

51

Jumla

7,964

138,312

3,946

97.1%

2.9%

1.2%

 

S: Kwa nini asilimia ya tofauti zilizoorodheshwa (97%) inatofautiana na nambari nyingine ya 99.5%?

J: Aland et al.'s Greek Translation of the New Testament, pamoja na kutoa tofauti za kimaandishi, inaweza kutoa makadirio ya uhakika wa tafsiri. Katika toleo la nne uk.3, herufi zinamaanisha:

A - 'inaonyesha kwamba maandiko ni ya uhakika'

B - 'inaonyesha kwamba maandiko ni ya uhakika karibu'

C - 'inaonyesha kwamba Kamati ilikuwa na ugumu wa kuamua ni tofauti ipi ya kuweka katika maandiko.'

D - 'inayotokea mara chache tu, inaonyesha kwamba Kamati ilikuwa na ugumu mkubwa sana wa kufika uamuzi.'

Unafikia karibu nambari ya 97% kwa kujumuisha kategoria zote, na nambari ya 99.5% kwa kujumuisha kategoria za C na D tu. Nambari ya 99.5% haijumuishi, kwa mfano, tofauti nyingi za kimaandishi za Kigiriki zilizokuwa uchaguzi wa kwanza wa wasomi wa Biblia waliofasiri NKJV, ikiwa ni pamoja na mwisho mrefu wa Marko, na pericope (inayotamkwa per-I-co-pe) ya mwanamuziki. Kwangu mimi, badala ya kujaribu kusema wasomi wapi walio sahihi, nataka tu kuripoti mahali ambapo wasomi wa kuaminika hawana uhakika au hawakubaliani. Hiyo ndiyo sababu niliwajumuisha katika nambari ya 97% badala ya nambari ya 99.5%. Nambari ya 97% inajumuisha tofauti zote isipokuwa zile zenye hitimisho wazi sana.

 

S: Ni zipi sifa za makosa ya kuandika katika Agano Jipya?

J: Jedwali lifuatalo linahesabiwa kutoka tofauti za maandishi zinazowezekana zilizoorodheshwa mwishoni mwa majadiliano ya kila kitabu.

Jedwali lifuatalo linaonyesha tofauti zinazotokana hasa na makosa ya kuandika, tahajia, sarufi, na mabadiliko ya maneno. Kumbuka idadi ya juu ya mabadiliko ya neno moja.

Sehemu ya Agano Jipya

Jumla maneno

Maneno yanayoshukiwa

Usahihi wa %

1

2

3

4

5

6

7

11+

Mathayo

18,346

558

97.0%

138

33

18

7

4

2

4

15+

Marko

11,270

575

96.4-1.5%

81

48

20

8

3

2

0

11+

Luka

19,482

502

97.4%

102

39

19

11

12

4

2

20+

Yohana

15,635

521

97.7-1.1%

134

37

8

4

5

2

1

12+

Matendo

18,450

600

96.7%

235

44

13

11

2

7

4

12+

Maandiko ya Paulo

32,408

735

97.75%

351

59

13

7

7

0

2

11+

Warumi

7,111

254

96.4%

84

12

7

1

1

0

1

11+

1 Wakorintho

6,830

144

97.9%

66

11

2

1

2

0

0

-

2 Wakorintho

4,477

68

98.5%

45

5

0

0

1

0

0

-

Waebrania

4,953

87

98.0%

42

8

1

1

1

0

1

-

Ufunuo

9,851

138

98.6%

99

7

3

1

1

0

1

-

Jumla

137,977

3,931

97.2%

1184

290

100

51

40

17

15

31 mahali

 

Kwa hivyo, zaidi ya nusu ya maneno ya Agano Jipya yenye tofauti yako katika maeneo yenye tofauti za maneno moja hadi matatu tu. Ni jambo la kuvutia kwamba asilimia ya maneno yenye makosa ya kuandika yanayoshukiwa ni sawa sana katika tofauti za maneno 1, 2, na 3. Marko na vitabu vingine vya Agano Jipya vina makosa zaidi ya kuandika yanayoshukiwa, labda kwa sababu yana maandishi machache zaidi yaliyohifadhiwa.

 

S: Ulifikiaje nambari ya 97% kwa kutokuwa na uhakika wa kimaandishi?

J: Nilipata jumla ya maneno ya Kigiriki katika Agano Jipya kuwa 137,986 kulingana na Aland et al. toleo la 3 na Aland et al. toleo la 4. Hii inajumuisha maneno yanayoshukiwa yaliyokuwa ndani ya mabano. Hii inajumuisha mwisho mrefu wa Marko, si mwisho mfupi.

Jumla ya maneno ya tofauti za kimaandishi niliyoona ni maneno 3,919 katika maeneo 1,291. Hizi ziliamuliwa kwa kuangalia kupitia Aland et al. toleo la 3, Aland et al. toleo la 4 lililopitiwa, A Textual Commentary on the New Testament ya Metzger, Barry, na maelezo ya chini ya NASB, NIV, NKJV, na NRSV.

Niliondoa angalau maneno 441 katika maeneo 82 yaliyoorodheshwa hapa chini, kwa sababu vigezo vingi vifuatavyo vilitimizwa:

1. Haikuwa na kutokubaliana kati ya familia za maandishi za Alexandrian na Byzantine,

2. Maandishi ya mapema zaidi yalikuwa ya pamoja

3. Aland et al. katika toleo la 3 au la 4 lililopitiwa waliuita 'A - uhakika karibu'

4. Tofauti ilikuwa katika maandishi moja tu au katika maandishi ya baadaye tu.

Nilikuwa na mawazo yafuatayo:

1. Kwa ujumla nilizingatia zaidi maandishi ya mapema,

2. Niliweka uzito mdogo kwa maandishi ya kanisa kwa tofauti za maneno moja na mawili, kwa sababu yangeweza kuwa yamefupisha,

3. Sikupunguza thamani familia yoyote ya maandishi za Alexandrian au Byzantine.

Hii iliiacha maneno 3,919 yasiyohakika kati ya maneno 137,986 ya jumla, au 3,919 / 137,986 = 3%.


S: Ni maoni gani ya watu wengine kuhusu kutokuwa na uhakika wa maneno katika Agano Jipya?

J: Kabla ya kulinganisha nambari, ni muhimu kutambua kwamba nambari tofauti zinaripoti mambo tofauti.

Nambari yangu ya 97% ni kwa tofauti zote za kimaandishi zinazokuwa na uwezekano wowote wa kuwa usomaji sahihi. Hii bila kujali jinsi tahajia au mabadiliko mengine ya maana yangekuwa madogo.

Baker Encyclopedia of Christian Apologetics na A General Introduction to the Bible uk.474 inasema kwamba nambari za Westcott na Hort zingefanya 98.33%.

Bruce Metzger alikadiri 99.5% kwa tofauti zote za kimaandishi zinazokuwa na mabadiliko yoyote ya maana. Makadirio yangu ni 98.8% kwa tofauti zote za kimaandishi zinazoshukiwa na zenye mabadiliko yoyote ya maana.

Keith Elliot na Ian Moir katika Manuscripts and the Text of the New Testament uk.8 wanasema, 'Wataalam wengi wa leo wa kimaandishi wanaweza kukubaliana juu ya sehemu kubwa ya maandiko (karibu 95% yake, labda). Ni 5% iliyobaki au zaidi ambapo migogoro hutokea na hitimisho tofauti zinaweza kupatikana.'

Kulingana na A General Introduction to the Bible uk.474 Ezra Abbot alikadiri karibu 95% / 99.75%. Usomaji tofauti na mbadala hutoa nambari ya 95%. Kuondoa tofauti ambazo hazifanyi tofauti inayoonekana katika maana ya maandiko hutoa nambari ya 99.75%.

Kwa tofauti zote katika maandishi yote, A General Introduction to the Bible uk.468 inasema hizo zinatokea katika maeneo 10,000 katika Agano Jipya. Sasa tofauti moja ilikuwa katika maandishi 20 kwa hivyo uizidishe tofauti hiyo moja na 20, na ukifanya vivyo hivyo kwa tofauti zote, A General Introduction to the Bible uk.468 inasema kuhesabu kwa njia hiyo kunatoa maeneo 200,000 ya maandishi. Ni jambo la kuvutia kwamba katika kuzungumza na washauri wa Kimormoni na kusoma maelezo ya chini ya waandishi wa Kiislamu, nambari pekee niliyoiona kwa tofauti za kimaandishi za Biblia ni 200,000, bila maelezo kwamba hiyo si tofauti 200,000 bali ni tofauti zilizozidishwa na idadi ya maandishi yenye tofauti hizo.

 

S: Katika Agano Jipya, ni kiwango gani cha kutokuwa na uhakika katika usomaji tofauti?

J: Aland et al. (toleo la 3), Aland et al. (toleo la 4 lililopitiwa), na Green wana maoni tofauti juu ya maneno fulani. Aland et al. (toleo la 3) linaonyesha tofauti za kimaandishi katika maeneo 1,333, huweka tofauti katika makundi 4. 'A' inamaanisha 'uhakika karibu', 'B' inamaanisha 'kiwango fulani cha shaka', 'C' inamaanisha 'kiwango kikubwa cha shaka', na 'D' inamaanisha 'kiwango kikubwa sana cha shaka'. Kwa kuhesabu vizuri, katika toleo la tatu kuna 121 (9%) A, 468 (35%) B, 603 (45%) C, na 141 (11%) D katika Agano Jipya zima. Uwezekano wa tofauti kuwa herufi fulani unaonekana kuwa wa kawaida zaidi kati ya vitabu, isipokuwa kwamba Ufunuo una 71 kati ya tofauti 92 zilizoorodheshwa kama C.


S: Ni maandishi yapi kwa ujumla yanayoaminika zaidi?

J: Maandishi yote yana maneno sawa kimsingi, na tofauti ya 3% tu (karibu maneno 3,919). Hata hivyo, wasomi wengine wa Kikristo wanajadiliana kwa nguvu tofauti za 3% hizi, na hasa mitazamo mitatu tofauti.

Maandishi ya Alexandrian ndiyo ya zamani zaidi na wengine wanafikiri yanayoaminika zaidi (isipokuwa Yohana 6:53-8:11). Aland et al., watafisiri wa NIV, na wasomi wengi leo wanashikilia mtazamo huu. Mwandishi wa kanisa aitwaye Origen (225-254 BK) alisoma kwa kina maandishi mengi ya Biblia ambayo hatuna leo, na kazi yake bila shaka iliathiri familia ya maandishi ya Alexandrian. Clement wa Alexandria (193-217/220 BK) alikuwa mwandishi wa mapema zaidi ambaye alinukuu kwa kina kutoka familia ya Alexandrian ya maandishi.

Maandishi ya Byzantine ndiyo mengi zaidi na wengine wanafikiri yanayoaminika zaidi. Mashariki, maandishi yaliyoandikwa polepole 'yalipangwa kwa kawaida', na kutoka kwake kuna maandishi 1,761 hadi 2,209 tofauti ya Lectionary ya Byzantine. Hizi ni kutoka karibu mwaka 850 BK hadi 1576 BK. Mtazamo huu unakua kati ya wasomi, kwa vile maandishi kwa kawaida yanakubaliana na manukuu kutoka kwa Yohana Chrysostom, ambayo inachukua mila hii hadi 392-407 BK.

Textus Receptus (TR), pia inaitwa Maandiko Yaliyopokelewa, wengine wanafikiri ndiyo yanayoaminika zaidi. Ndiyo msingi mkuu wa Biblia za Kikatoliki na KJV. Magharibi, maandishi yaliyoandikwa yaliwa kwa kawaida zaidi na zaidi. Kiwango hiki cha Kilatini kinaitwa 'Textus Receptus'. Toleo la King James linafuata Textus Receptus, isipokuwa inaongeza 1 Yohana 5:7-8.

 

Mtu anaweza kupata thamani kwa kila mtazamo mtatu juu ya vifungu mbalimbali. Ingekuwa vizuri kupata 'familia moja' yenye usomaji wote sahihi, lakini labda ukweli ni kwamba familia zote zina usomaji usio sahihi mara chache.

 

Mtazamo wa kipuuzi ambao watu wengine leo wanao ni kwamba 'neno la Mungu lililohimiliwa' si maana ambayo maneno yanafikisha, wala si Kigiriki na Kiebrania, bali ni maneno ya Kiingereza katika Toleo la King James. Matoleo yote mengine yanajulikana kama 'Matoleo Mapya ya Enzi.' Wengine wanaita mtazamo huu 'King James Only', na watu hawa 'onlyites'. Hata hivyo, jua kwamba si kila msomi anayeamini King James ni tafsiri sahihi zaidi ya Kiingereza lazima ashikilie mtazamo huu wa kipuuzi.

 

1 Yohana 5:7-8 iliongezwa katika Toleo la King James kwa sababu ilikuwa katika toleo la tatu la Agano Jipya la Kigiriki la Erasmus. Haikuwa katika toleo lake la pili kama Kanisa Katoliki lilitaka, kwa sababu Erasmus asingeiweka ndani isipokuwa wangemwonyesha maandishi moja ya Kigiriki yenye hiyo. Aliiweka katika toleo la tatu kwa sababu walionyesha maandishi ya Kigiriki. Bila kujua kwake, maandishi hayo yalikuwa yameandikwa mwaka uliopita tu.

 

S: Ni zipi baadhi ya maandishi ya zamani zaidi ya Biblia katika familia ya maandishi ya Alexandrian?

J: Maandishi ya zamani zaidi ya Alexandrian ni Vaticanus (325-350 BK), Sinaiticus (340-350 BK), p20 (karne ya 3), p23 Urbana (karne ya 3), p45 + p46 (= Chester Beatty I na II), p47, p50 (284-305 BK), p52, p66 (125-175 BK) (= Bodmer II), Ephraemi Rescriptus (400-500 BK). Ni suala la majadiliano kama p4, p8, na p13 ni sehemu ya familia hii. P75 (mapema karne ya 3 inaitwa proto-Alexandrian). Kuna pia maandishi kadhaa ya Kikopti na Kiethiopia yaliyotafsiriwa kutoka kwa maandishi ya Alexandrian. Maandishi ya Kikopti yenyewe yamegawanywa katika Bohairic, Sahidic, Fayyumic, Middle Egyptian, na wengine.


S: Ni zipi maandishi makuu ya Byzantine?

J: Hizi zinajumuisha maandishi ya Alexandrinus katika injili, Freer Gospels (Mathayo na Luka 8:13-24:53) na Byzantine Lectionary. Tafsiri ya Kigothi ni ya Byzantine. Chanzo cha kwanza cha maandishi ya Byzantine ni mahubiri ya Yohana Chrysostom (392-407 BK), ambaye alinukuu kwa kina maandiko.


S: Ni zipi baadhi ya tofauti kati ya familia ya maandishi ya Alexandrian dhidi ya Byzantine?

J: Katika Agano la Kale, Vaticanus na Alexandrinus hawana Kutoka 28:23-28. Hatuna Kutoka iliyohifadhiwa katika Sinaiticus. Aya hizi zipo katika Complutensian Septuagint pamoja na maandiko ya Kiebrania ya Masoretic.

Kwa Agano Jipya, maandishi ya Alexandrian yana angalau aya 33 chini ya familia ya Byzantine, ambazo zinafanya maneno 577 chini. Pia kuna angalau marekebisho 54 ya maneno. Kama mtu angekuwa na uhakika kwamba maandishi ya mapema ya Alexandrian ni sahihi kabisa, basi aya zifuatazo haziwe katika Biblia: Mt 12:47; 17:21; 18:11; 23:14; Mk 9:44, 46; 11:26; 15:28; 16:9-20; Lk 23:24; Yn 5:4; Yohana 7:53-8:11.

Hapa kuna sampuli ndogo ya tofauti za kimaandishi ambapo maandishi ya Alexandrian kwa ujumla yanasema kitu kimoja na maandishi ya Byzantine yanasema kitu tofauti.

Mt 18:11 ('Kwa maana Mwana wa Adamu alikuja kuokoa kile kilichopotea.') haipo katika Sinaiticus, Vaticanus, Sahidic Coptic, Bohairic Coptic, Origen (225-254 BK), Eusebius, na Jerome. Maneno haya 9 yanajumuishwa katika Byzantine Lectionary, Kisiriani, Kiarmenia, Diatessaron (c.172 BK), na Chrysostom (392-407 BK).

Mk 10:34 ina 'baada ya siku tatu' katika Sinaiticus, Vaticanus, Ephraemi Rescriptus, Bezae Cantabrigiensis, Sahidic Coptic, Bohairic Coptic. Inasema 'Siku ya tatu' katika Alexandrinus, Byzantine Lectionary, Kigothi, Kiarmenia, Kiethiopia, Kijojiaji, Origen (225-254 BK).

Mk 11:26 'Lakini mkisiosamehe, Baba yenu aliye mbinguni hatamsamehe makosa yenu/makosa ya uasi wenu.' inakosekana katika Sinaiticus, Alexandrinus, Bohairic Coptic, na Sahidic Coptic. (maneno 17)

Mk 16:9-20 Vyanzo vifuatavyo havina mwisho mrefu: Eusebius (c.360 BK), Clement wa Alexandria (193-217/220 BK), Origen (225-254 BK), Jerome (407 BK), maandishi ya zamani mengine angalau 6, Kisiriani, maandishi ya Kiarmenia (900-1000 BK) yana lakini yanasema iliongezwa na Aristion, ambaye Papias anamtaja, Vaticanus (325-350 BK) ina nafasi tupu, Sinaiticus (340-350 BK) ina nafasi tupu.

Vyanzo vifuatavyo vina mwisho mrefu: Irenaeus Against Heresies 3:11 (182-188 BK), Tatian's Diatessaron (c.172 BK), Tertullian (200 BK), maandishi ya zamani ya Biblia angalau 38, Didache (120-150 BK), familia ya Byzantine (c.700 BK na kuendelea), Freer Gospels (karne ya 5), Codex Bezae (400-600 BK), na maandishi ya baadaye ya Alexandrian pia.

Yn 5:4 (kuhusu malaika aliyechochea maji ya bwawa) haipo katika p66 (150-200 BK), p75, Sinaiticus, Vaticanus, Sahidic Coptic, Bohairic Coptic, na nakala za asili za Ephraemi Rescriptus, Alexandrinus, na Diatessaron. Nakala za mapema zaidi zenye maneno haya 29 ni za Kiarmenia na Kijojiaji (zote karne ya 5), na marekebisho ya baadaye ya Alexandrinus, Ephraemi Rescriptus, na Freer Gospels. Hata hivyo, waandishi wa kanisa wa mapema Tertullian (198-220 BK), Ambrose wa Milan (370-390 BK), Didymus, Yohana Chrysostom (392-407 BK), na Cyril wanairejelea katika tafsiri zao.

Yn 7:53-8:11 inaitwa 'pericope ya mwanamuziki.' (inayotamkwa per-I-co-pe) Sinaiticus, Vaticanus, p56, p75, Sahidic Coptic, na Kigothi hana hiyo. Diatessaron (c.172 BK), Clement wa Roma (96-98 BK), Tertullian (192-220 BK), Origen (225-254 BK), na Chrysostom pia hawana. Maandishi mengine makuu yote yana hiyo. Aland et al. anasema kwamba hii iko 'uhakika karibu' ilikuwa katika maandishi ya asili, lakini familia ya Alexandrian, isipokuwa Bohairic Coptic, hayana kifungu hiki chote.

 

S: Kwa nini watu wanaweka uzito mdogo kwenye 'maandishi ya Magharibi'?

J: Maandishi ya Magharibi ni maneno kwa maandishi hasa katika Ulaya ambayo hayaingii katika familia ya Alexandrian au Byzantine. Watu wengine wanauliza kama ni sahihi kuzungumza kuhusu maandishi ya Magharibi, kwa vile maandishi hayana 'uhusiano' mwingi kati yao, isipokuwa pale ambapo maandishi ya Alexandrian na Byzantine zinatofautiana, huwa zinatia usomaji wote. Kulingana na Bruce Metzger's A Textual Commentary on the New Testament uk.6 matatizo ya maandishi ya Magharibi ni makubwa zaidi katika Matendo, ambapo maandishi ya Magharibi ni mrefu zaidi kwa 10%.

 

S: Tunajua nini kuhusu manukuu ya Agano Jipya ya Clement wa Alexandria?

J: Clement alikuwa na ujuzi kamili wa maandiko, ambayo alitumia kwa kina. Hata hivyo, kazi yake kubwa zaidi, Stromata, ambayo kulingana na Ante-Nicene Fathers vol.2 uk.168 ilichanganywa kwanza mwaka 194 BK na kukamilika kabla ya Clement kuondoka Alexandria mwaka 202 BK. Uk.169 unasema, 'Manukuu ya Clement kutoka Maandiko yanafanywa kutoka toleo la Septuagint, mara nyingi kwa kutokuwa na usahihi kutoka kwa kumbukumbu, wakati mwingine kutoka maandiko tofauti na yale tuliyonayo, mara nyingi kwa mabadiliko ya maneno; na si mara chache maandiko tofauti yamechanganywa pamoja.' Kwa hivyo, katika tathmini ya tofauti za kimaandishi za Agano Jipya, manukuu ya Clement yanapaswa kuhesabiwa kwa uzito mdogo kuliko maandishi mengine.


S: Ni zipi baadhi ya marekebisho katika maandishi ya p46?

J: Labda haikuandikwa na mnakili wa kitaalamu, na mtu mmoja au wawili baadaye walirekebisha. Hapa kuna mifano kutoka 1 Wakorintho 13-16 kwa makosa ya herufi rahisi, ambayo hayahesabiwi katika orodha zilizopita.

1 Kor 13:5 mu iliongezwa baada ya to.

1 Kor 13:12 prosopon ilibadilishwa kuwa prosupon kwa kuongeza u (omega) juu ya mstari.

1 Kor 14:9 auloumenon kubadilishwa kuwa laloumenon kwa kufuta au na kuongeza la juu ya mstari.

1 Kor 14:9 genu iliongezwa baada ya tuchoi.

1 Kor 14:20 tai kubadilishwa kuwa tais kwa kuongeza s juu ya mstari.

1 Kor 15:2 alama ziliwekwa juu ya katecheiv ambazo zinamaanisha msahihishaji alidhani hii inapaswa kufutwa.

1 Kor 15:17 estai kuwa easte

1 Kor 15:24 msahihishaji aliweka mkwaju kupitia 'i' wakati alipaswa kuweka mkwaju kupitia 'a'

1 Kor 15:34 amartanute kuwa amartanete

1 Kor 16:1 ei kuwa eis

1 Kor 16:7 pardu kuwa parodu

Wakati wa kulinganisha maandishi kwa tofauti muhimu, nilitumia usomaji wa asili (dhidi ya marekebisho ya baadaye) katika maandishi yote.


S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya Vaticanus?

J: Vaticanus (325-350 BK) ni mwanachama wa zamani zaidi wa familia ya maandishi ya Alexandrian aliyehifadhiwa. Mara nyingi hufupishwa kama 'B' au huitwa uncial 03. Ni 325-350 BK kulingana na Wycliffe Bible Dictionary uk.253 na c.325-350 BK kulingana na A General Introduction to the Bible uk.393.

Kilichohifadhiwa: Vaticanus imehifadhi tu aya 46:29-50:26 katika Mwanzo, na mabaki ya Agano la Kale isipokuwa 2 Wafalme 2:5-7 na 1-13, na Zaburi 105:27-137:6. Sehemu iliyokosekana katika Zaburi iliongezwa katika karne ya 15.

Vitabu fulani vya apokrifa vipo katika Vaticanus, kama katika Biblia nyingi za Kigiriki. Vaticanus haina 1-4 Maccabees na Maombi ya Manase.

Agano Jipya limehifadhiwa lote hadi Waebrania 9:15. Baada ya hapo majani fulani yalipotea. Yanayokosekana ni 1 na 2 Timotheo, Tito, Filemoni, na Ufunuo.

Mwonekano wa Kimwili: Iliandikwa kwa wino wa kahawia kwenye ngozi ya bei kubwa, kila jani likiwa sentimita 27-28 mraba. Kulikuwa na nguzo tatu kwa kila ukurasa na mistari 40-44 kwa kila nguzo. Leo ipo Vatican City katikati ya Roma.

Maalum ya Vaticanus: Kwa ujumla inafuata maandishi mengine katika familia ya Alexandrian. Haina Yohana 7:53-8:11, Luka 22:43-44, na Luka 23:34. Kama Sinaiticus, ina nafasi tupu kwa mwisho mrefu wa Marko. Vaticanus ina Warumi wote (minus 16:24) katika mpangilio sawa na Biblia za leo.


S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya Sinaiticus?

J: Sinaiticus (340-350 BK) ni mwanachama wa pili wa zamani zaidi wa familia ya Alexandrian aliyehifadhiwa. Mara nyingi hufupishwa kama 'Aleph' au huitwa uncial 01. Ipo mtandaoni kwa www.codexsinaiticus.org/en/

Kilichohifadhiwa: Imehifadhi nusu ya Septuagint ya Agano la Kale. Hasa, ina Mwanzo 23:19-24:46 (yenye mapengo); Hesabu 5:26-7:20 (yenye mapengo), 1 Nyakati 9:27-19:17, Ezra-Nehemia kama kitabu kimoja kutoka Ezra 9:6, Ester, Isaya, Yeremia, na Maombolezo hadi 2:22, Yoeli hadi Malaki, Zaburi, Mithali, Mhubiri, Wimbo wa Sulemani, na Ayubu.

Apokrifa ipo katika Sinaiticus: hasa Tobiti, Yudithi, 1 na 4 Maccabees, Hekima, na Sirach.

Agano Jipya limehifadhiwa lote, isipokuwa wanakili hawakujumuisha Yohana 7:53-8:11, na nafasi tupu iliyohifadhiwa kwa Marko 16:9-20.

Mwonekano wa Kimwili: Awali ilikuwa na angalau majani 730. Leo tuna majani 390 pamoja na vipande vya majani mengine 3 zaidi. Kuna nguzo nne kwa kila ukurasa na mistari 48 kwa kila nguzo. Iliandikwa kwenye ngozi ya bei kubwa. Haikuwa na nafasi kati ya maneno na karibu hakuna uakifishaji. Leo ipo London, UK.

Wanakili na wasahihishaji: Wanakili watatu walinakili Sinaiticus. Mnakili A, aliyenakili vitabu vingi vya kihistoria na mashairi vya Agano la Kale, karibu Agano Jipya lote, na Waraka wa Barnaba, alikuwa mwandishi bora wa tahajia kuliko B, lakini si karibu na D. B alinakili manabii na Mchungaji wa Hermas, na alikuwa mbaya katika tahajia. D alikuwa karibu na tahajia kamili.

Maalum ya Sinaiticus: Kama Vaticanus, Sinaiticus ina nafasi tupu kwa mwisho mrefu wa injili ya Marko. Kwa hivyo, walifahamu mwisho mrefu, lakini walichagua kutouiga.


S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya Alexandrinus?

J: Alexandrinus (c.450 BK) ni ya baadaye kidogo kuliko Vaticanus na Sinaiticus. Mara nyingi hufupishwa kama 'A' au huitwa Uncial 02.

Kilichohifadhiwa: Imehifadhi Mwanzo wote isipokuwa Mwanzo 14:14-17; 15:1-5, 16-19; 16:6-9, ambazo zimeharibiwa. Manabii Kumi na Wawili Wadogo wako moja kwa moja kabla ya Isaya. Ina mabaki ya Agano la Kale isipokuwa 1 Samweli 12:17-14:9 na Zaburi 49:20-79:11.

Katika Agano Jipya, Alexandrinus imehifadhi Mathayo 25:7 hadi mwisho, Marko, Luka, Yohana (isipokuwa 6:50-8:52), Warumi (minus 16:24), 1 Wakorintho, 2 Wakorintho (isipokuwa 4:13-12:6), mabaki ya Agano Jipya, 1 Klementi, na 2 Klementi hadi 12:4.

Mwonekano wa Kimwili: Majani yana kipimo cha sentimita 32.1 kwa 26.4. Iliandikwa kwenye ngozi ya bei kubwa kwa wino wa kahawia. Kuna nguzo mbili kwa kila ukurasa, na mistari 46-52 kwa kila nguzo. Leo ipo London, UK.

Maalum ya Alexandrinus: Wengine wangesema inaonekana kama Maandishi ya Alexandrian yenye ushawishi wa Byzantine. Haina Luka 22:43f, na inakosekana Yohana 7:53-8:11.


S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya Ephraemi Rescriptus [C]?

J: Ephraemi Rescriptus (400-500 BK au 400-450 BK au c.345 BK) haichukuliwi kama maandishi ya mapema wala ya baadaye. Mara nyingi hufupishwa kama 'C' au huitwa uncial 04.

Kilichohifadhiwa: Imehifadhi Yakobo 1:1-4:2 na Injili, Matendo, nyaraka na Ufunuo. Labda ilikuwa na Agano Jipya lote, na angalau sehemu ya kila kitabu cha Agano Jipya imehifadhiwa isipokuwa 2 Wathesalonike na 2 Yohana.

Maalum ya Ephraemi Rescriptus: Ina 616 badala ya 666 katika Ufunuo. Wycliffe Bible Dictionary uk.253 inasema maandishi ni 'mchanganyiko wa aina zote kuu, lakini mara nyingi inakubaliana na Byzantine.'


S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya Cantabrigiensis Bezae (D)?

J: Tofauti na Vaticanus, Sinaiticus, Alexandrinus, Vulgate ya Kilatini, na Biblia za leo, Cantabrigiensis Bezae ina injili katika mpangilio tofauti.

Mpangilio wa Vitabu vya Agano Jipya: Bezae imehifadhi tu katika mpangilio: Mathayo, Yohana, Luka, Marko, Matendo, na 3 Yohana.


S: Tunajua nini kuhusu Freer Gospels (W)?

J: Freer Gospels pia inaitwa Codex Washingtonianus. Ni kutoka karne ya nne au mapema ya karne ya 5 (300-450 BK) au karne ya nne hadi ya 5 (Aland et al.)

Kilichohifadhiwa: Agano la Kale limepotea isipokuwa sehemu za Kumbukumbu la Torati, Yoshua, na Zaburi. Agano Jipya limehifadhi injili nne, 1, 2 Wakorintho, Wagalatia, Waefeso, Wafilipi, Wakolosai, 1, 2 Wathesalonike, 1, 2 Timotheo, Tito, Filemoni, na Waebrania.

Mpangilio wa Vitabu vya Agano Jipya: Injili kwa mpangilio ni Mathayo, Yohana, Luka, na Marko. Marko ina mwisho mrefu.

Maalum ya Freer Gospels: Baada ya Marko 16:14, ina: 'Nao walieleza akisema, Enzi hii ya uasi na kutokuamini iko chini ya Shetani, ambaye haruhusu ukweli na nguvu ya Mungu kushinda juu ya mambo machafu ya roho. Kwa hivyo onyesha haki yako sasa' - hivyo walisema kuhusu Kristo. Na Kristo akawajibu, 'Kipindi cha miaka cha nguvu za Shetani kimetimia, lakini mambo mengine ya kutisha yanakaribia.'


S: Ni zipi maalum ya familia tatu za Kikopti za tafsiri za Agano Jipya?

J: Familia tatu kuu za Kikopti ni Sahidic, Bohairic, na Fayyumic, na zilitafsiriwa karibu kabisa kutoka maandishi katika familia ya Alexandrian. Familia tofauti za Kikopti hazikubaliani kila wakati kati yao. Kwa mfano:

Mt 12:47 Jumuisha aya 47 'Kisha mmoja alimwambia, Tazama, mama yako na ndugu zako wanasimama nje, wakitaka kuzungumza nawe.' (Sinaiticus, Ephraemi Rescriptus, Bohairic Coptic) dhidi ya aya 47 haipo (Sinaiticus iliyosahihishwa, Vaticanus, Sahidic Coptic) (maneno 17)

Familia ya nne ndogo ni Akhminic. Ina sehemu za Mt 9; Lk 12-13, 17-18, Gal 5-6; Yak 5. Familia inayofanana, inayoitwa sub-Akhminic, ina sehemu za Yn 2:12-20:20.

 

S: Tunajua nini kuhusu maandishi ya zamani ya Kisiriani?

J: Kuna matoleo mawili ya zamani: Sinaitic Syriac (karne ya 4) na Curetonian Syriac (karne ya 5).

Maandishi ya Sinaitic Syriac (SyrS) yalipatikana mwaka 1897. Ni vigumu kusoma, kwa sababu yaliandikwa tena katika karne ya 8. Majani 142 kati ya 166 yamenusurika. Majani yaliyonusurika yana Mt 1:1-6:10, 7:3-12:4, 12:6-25, 12:29-16:15, 18:11-20:24, 21:20-25:15, 25:17-20, 25:25-26, 25:32-28:7, Mk 1:12-44, 2:21-4:17, 5:1-26, 6:5-16:8 (bila mwisho), Lk 1:36-5:28, 6:12-24:52, Yn 1:25-47, 2:16-4:37, 5:6-25, 5:46-18:31, 19:40-mwisho). Inachukuliwa kama 'maandishi ya Magharibi' yenye tofauti chache kuliko D.

Curetonian Syriac (SyrC) iligunduliwa mwaka 1842. Ina Mt 1:1-8:22; 10:32-23:25; Mk 16:17-20; Lk 2:48-3:16; 7:33-15:21; 17:24-24:44; Yn 1:1-42; 3:6-7:37; 14:10-29 (iliyoharibiwa). Ina mfanano fulani na Sinaitic Syriac.


S: Tunajua nini kuhusu tafsiri ya Kisiriani ya Peshitta ya Biblia?

J: Peshitta inamaanisha 'rahisi' na Agano la Kale lilitafsiriwa kabla ya mwisho wa karne ya 2 BK. Peshitta haina 2 Petro, 2-3 Yohana, Yuda, wala Ufunuo. Agano Jipya lilitafsiriwa katika miongo ya mwisho ya karne ya 4 (375-400 BK) kulingana na Eerdmans' Bible Dictionary uk.817. Aland et al. wanaweka tarehe ya 400-450 BK, lakini Eerdmans' Bible Dictionary uk.978 inasema, 'Baada ya kuchukuliwa kuwa kazi ya Askofu Rabbula wa Edessa ya mapema ya karne ya tano, Peshitta inaonekana sasa kuwa imekamilishwa mwishoni mwa karne ya nne kulingana na matoleo ya mapema ya Kisiriani.'


S: Tunajua nini kuhusu tafsiri ya Kiarmenia ya Biblia?

J: Ukristo ulikuja Armenia chini ya mtesaji wa zamani, Mfalme Tiridates III (c.287-314 BK). Alibadilishwa na Gregory the Illuminator mwishoni mwa karne ya tatu. Thaddaeus na Bartholomayo wangeweza kuwa wamekwenda Armenia kabla ya hapo. Dionysius, askofu wa Alexandria (alifariki c.264 BK) aliwaandikia wale waliopo Armenia. Kulingana na Askofu Korium (alifariki c.450 BK), Mesrop Mashtotz (c.361-439 BK) alikuwa askari wa zamani na mmishonari wa Kikristo ambaye aliunda alfabeti ya Kiarmenia mwaka 406 BK na kutafsiri Biblia katika Kiarmenia. Kuna zaidi ya maandishi 1,244 ya Agano Jipya ya Kiarmenia.

Maalum fulani:

Mt 1:7-8 tahajia ya 'Asa' (Byzantine Lectionary, Kisiriani) dhidi ya 'Asafu' (p1, [inaonekana] Sinaiticus, Vaticanus, Ephraemi Rescriptus, Sahidic Coptic, Bohairic Coptic, Middle Egyptian Coptic, Kiarmenia, Kiethiopia, Kijojiaji) (tofauti ya herufi 1)

Katika Mathayo 26:28 'Mpya' yupo katika Alexandrinus, Ephraemi Rescriptus, Bezae Cantabrigiensis, Freer Gospels, Sahidic Coptic, Bohairic Coptic, Byzantine Lectionary, familia f1, familia f13, Kiarmenia, Kiethiopia, n.k. 'Mpya' haipo katika p37 (katikati ya karne ya 3), Sinaiticus (340-350 BK), Vaticanus (325-350 BK), n.k.

Ufunuo 22:14 'wale wanaoosha mavazi yao' (Sinaiticus, Alexandrinus, Vulgate, Sahidic Coptic, Kiethiopia) dhidi ya 'wale wanaofanya amri zake' (Byzantine Lectionary, Italic, Philoxenian Syriac, Bohairic Coptic, Tertullian, Cyprian, Kiarmenia)


S: Tunajua nini kuhusu tafsiri ya Kijojiaji ya Biblia?

J: Biblia ilitafsiriwa katika Kijojiaji katika karne ya tano BK. Ukristo ulianzishwa Georgia na mtumwa mwanamke aitwaye Nino, ambaye alitekwa na Bakur, Mfalme wa Georgia wakati wa Mfalme Constantine. Kulingana na mila ya Kiarmenia, tafsiri ya Kijojiaji ilichukuliwa kutoka kwa Mesrop, Mkristo kutoka Armenia. Wengine wanafikiri ingeweza kutafsiriwa kutoka Kisiriani. Hata hivyo, pia inaaminiwa kwamba ililinganishwa na maandishi ya Byzantine. Seti ya zamani zaidi ya Kijojiaji ya injili nne (Geo1) inaitwa maandishi ya Adysh (897 BK).

Maalum fulani:

Mt 1:25 'mwana' (Sinaiticus, Vaticanus, Kisiriani, Middle Egyptian Coptic, Kijojiaji) dhidi ya 'mwana wa kwanzazaliwa' dhidi ya 'mwana pekee wa kuzaliwa' (Ephraemi Rescriptus, Freer Gospels, Byzantine Lectionary, Kiarmenia, Kiethiopia, Diatessaron) (maneno 4)


S: Ni zipi tafsiri za kwanza za Kiarabu za Biblia?

J: Mt. Sinai Arabic Codex 151 ilitafsiriwa mwaka 867 BK. Ina maoni ya mtafsiri na maelezo ya lectionary. Ilipatikana katika monasteri ya St. Catherine katika Mt. Sinai katika miaka ya 1800. Codex 151 inatumia neno 'Allah' kwa Mungu.


S: Tunajua nini kuhusu maandishi mengine ya papiri?

J: Kuna 88 kati yao, zilizowekwa alama p1 hadi p88.

p20 + p27 (karne ya 3): p20 ina Yakobo 2:19-3:2; 3:4-9 na vitabu vingine. The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts uk.96 ina picha ya maandishi haya, na inasema mwandiko ni sawa sana na p27, ambayo inaweza kumaanisha mnakili mmoja aliandika vyote viwili.

p23 Urbana (karne ya 3): Yakobo 1:10-12, 15-18 na nyaraka nyingine zisizo za Paulo

p45 + p46 + p47 kwa uwezekano mkubwa ni za mnakili mmoja. Pamoja zinaitwa Chester Beatty papyri I, II, na III mtawalia.

p52 ni maandishi ya zamani zaidi, inayoitwa John Rylands Papyrus, na imepangwa tarehe 117-138 BK. Ilipatikana Misri. Hii inaonyesha kwamba Injili ya Yohana haikuandikwa tu wakati huo, bali ilisambazwa Misri wakati huo. Ina maandishi pande zote mbili, na ina Yohana 18:31-33, na 37-38.

p66 kwa uwezekano mkubwa iliandikwa karibu 125-175 BK (hapo awali ilikuwa inadhaniwa ni 150-200 BK). Inaitwa Bodmer II papyri.

 

S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Oxyrhynchus 2 (p1)?

J: Maandishi haya yamepangwa tarehe kutoka katikati ya karne ya tatu, kutoka Oxyrhynchus, Misri. Yana Mathayo 1:1-9, 12, 14-20; na labda 2:14. Yana kurasa nyingi zinazofanana na p69, pamoja na Vaticanus.


S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Oxyrhynchus 657 + PSI 1292 (p13)?

J: Maandishi haya yamepangwa tarehe kutoka 225-250 BK, kutoka Oxyrhynchus, Misri. Yana Waebrania 2:14-5:5; 10:8-22; 10:29-11:13; 11:28-12:17. Yalipatikana pamoja na maandishi ya karne ya pili Papyri Oxyrhynchus 656, nakala ya Mwanzo. Papiri hii ina nambari za kurasa, ambazo zinaonyesha kulikuwa na kurasa za awali, labda zikiwa na sehemu za awali za Agano Jipya. Kuna mfanano mwingi kati ya p13 na p46.

 

S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Oxyrhynchus 1229 (p23)?

J: Maandishi haya yamepangwa tarehe karibu mwaka 200 BK, kutoka Oxyrhynchus, Misri. Yana Yakobo 1:10-12, 15-18. Mnakili inaonekana alipendelea kunakili kwa usahihi (ikiwa ni pamoja na makosa ya sarufi), badala ya kurekebisha makosa ya sarufi.

 

S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Oxyrhynchus 1598 (p30)?

J: Imepangwa tarehe kutoka mapema ya karne ya tatu. Kurasa tatu tu zimehifadhiwa, za 1 Wathesalonike 4:12-13, 16-17; 5:3, 8-10, 12-18, 25-28; 2 Wathesalonike 1:1-2; 2:1, 9-11. Mbili ya kurasa hizi zina nambari za kurasa. Kwa vile nambari za kurasa ni 207 na 208, inaonekana awali ilikuwa na maandiko mengi zaidi.


S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Michigan Inventory 1571 (p38)?

J: Imepangwa tarehe kutoka mwishoni mwa karne ya pili au mapema ya karne ya tatu, na ukurasa mmoja tu umehifadhiwa, una Matendo 18:27-19:6, 12-16. Una nambari ya ukurasa (59). Kwa hivyo, Philip Comfort anahitimisha awali ilikuwa na kitabu cha Matendo tu.


S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Oxyrhynchus 1780 (p39)?

J: Maandishi haya ya vipande yana Yohana 8:14-22, yaliyoandikwa katika nusu ya kwanza ya karne ya tatu. Iligunduliwa Oxyrhynchus, Misri na inakubaliana 100% na Vaticanus, ambayo inaifanya sehemu ya familia ya maandishi ya Alexandrian.


S: Tunajua nini kuhusu Chester Beatty Papyrii I, II, na III (p45 + p46 + p47)?

J: Kwa kweli kuna maandishi matatu ya Chester Beatty: p45 yenye Injili na Matendo (karne ya tatu), p46 yenye nyaraka za Paulo (karibu mwaka 200 BK), na p47 yenye Ufunuo (mwishoni mwa karne ya tatu). Yanaweza kuwa ya tarehe moja. Angalau p45 na p46 zina nambari za kurasa.

Kilichohifadhiwa: Katika kurasa zilizonusurika tuna nyaraka nyingi za Paulo (lakini si 1, 2 Timotheo au Tito), na vitabu vingine vya Agano Jipya. Kurasa saba za kwanza zimepotea, na ukurasa wa kwanza uliobaki unaanza na Warumi 5:17. Baada ya hapo, mpangilio wa vitabu ni Waebrania, 1 na 2 Wakorintho, Waefeso, Wagalatia, Wafilipi, Wakolosai, na 1 Wathesalonike.

Maalum ya Chester Beatty papyrii: Moja ya tofauti za p46 ni kwamba Warumi 16:5-27 imewekwa mwishoni mwa sura ya 15.

Bruce Metzger anasema kuhusu papiri p47, 'Kwa ujumla maandiko ya P-47 yanakubaliana mara nyingi zaidi na maandishi ya codex Sinaiticus kuliko mengine yoyote, ingawa mara nyingi inaonyesha uhuru wa ajabu.'


S: Tunajua nini kuhusu Bodmer II papyrii (p66)?

J: Hii ni seti ya tatu ya zamani zaidi ya papiri zilizohifadhiwa. Martin awali alipanga tarehe mwaka 200 BK, Hunger alisema 100-150 BK, The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts uk.366 inasema katikati ya karne ya 2, na Aland et al.'s The Greek New Testament toleo la nne lililopitiwa inasema 'karibu 200'. Comfort anaweka mwaka 125-175 BK.

Kilichohifadhiwa: p66 ina Yohana 1:1-6:11; 6:35b-14:26, 29-30; 15:2-26; 16:2-4, 6-7; 16:10-20:20, 22-23; 20:25-21:9, 12, 17.

Mwonekano wa Kimwili: p66 ina majani 78, sentimita 14.2 kwa 16.2. Ina mistari 15-25 kwa ukurasa, na ina nambari za kurasa. Leo p66 ipo Cologny-Geneva Switzerland.

Maalum ya Bodmer II papyrii:

Yn 1:18 inasema 'Mungu Mzaliwa Pekee' si 'Mwana Mzaliwa Pekee'

Yn 3:13 ina haipo 'Mwana wa Adamu aliye mbinguni'

Yn 7:53-8:11, hii ni maandishi ya zamani zaidi yaliyopo ambapo hadithi ya mwanamuziki haipo.

Yn 9:35 inasema 'mwana wa Mungu' badala ya 'mwana wa Adamu'


S: Tunajua nini kuhusu Bodmer Papyrii p72?

J: p72 iliandikwa karibu mwaka 300 BK. Inaonekana ilikuwa nakala ya kibinafsi ambayo mtu fulani aliagiza wanakili wanne kuiandika. Inafanana na aina ya Alexandrian ya Sahidic na ina nambari za kurasa.

Kilichohifadhiwa: Vitabu kwa mpangilio ni: Kuzaliwa kwa Maria, Mazungumzo ya apokrifa ya Paulo kwa Wakorintho, Wimbo wa kumi na moja wa Sulemani, Yuda, Mahubiri ya Pasaka ya Melito, Kipande cha Wimbo, Utetezi wa Phileas, Zaburi 33, Zaburi 34, 1 Petro, na 2 Petro.


S: Tunajua nini kuhusu Bodmer Papyrii 14/15 p75?

J: p75 (Bodmer 14/15) iliandikwa kati ya 175-225 BK. Comfort na Barrett wanasema c.175 BK. Kama p66, Sinaiticus, Vaticanus, na Alexandrinus, Kigiriki hakina uakifishaji.

Kilichonacho: p75 ina nyingi ya Luka na Yohana. Hasa, ina Luka 3:18-22; 3:33-4:2; 4:34-5:10; 5:37-6:4; 6:10-7:32; 7:35-39, 41-43; 7:46-9:2; 9:4-17:15; 17:19-18:18; 22:4-24:53. Pia ina Yohana 1:1-11:45, 28-57; 12:3-13:1; 13:8-9; 14:8-29; 15:7-8. (Luka 1:1-317 inakosekana kwa sababu ya kupotea kwa majani nane. Yohana 7:53-8:11 haikuwepo kamwe.)

Mwonekano wa Kimwili: p75 ina majani 102 yaliyohifadhiwa (kati ya awali 144) ambayo yana kipimo cha 26 kwa 13.5 cm.

Takwimu za Bodmer 14/15 papyrii: Kulingana na The Complete Text of the Earliest New Testament Manuscripts uk.496, ni 87% sawa na Vaticanus (92% sawa katika Yohana). Vaticanus na Bodmer papyrii 14/15 wana usomaji 35 muhimu wa kipekee tu kwa maandishi haya mawili, pamoja na makosa ya kawaida ya tahajia.

 

S: Tunajua nini kuhusu Uncial 0189?

J: Hii ni maandishi ya zamani zaidi ya ngozi ya Agano Jipya yaliyohifadhiwa, yaliyopangwa tarehe mwishoni mwa karne ya pili au mapema ya karne ya tatu. Ni ukurasa mmoja wa vipande, una Matendo 5:3-21.


S: Tunajua nini kuhusu Papyrus Antinoopolis 12 (Uncial 0232)?

J: Imepangwa tarehe c.300 BK na ina 2 Yohana 1-9. Ilipatikana Antinoopolis, Misri, na ina nambari za kurasa (164 na 165).


S: Tunajua nini kuhusu Bezae Cantabrigiensis (pia inaitwa Codex Bezae)?

J: Hii ni maandishi ya zamani zaidi yanayojulikana ya lugha mbili, yenye Kigiriki upande wa kushoto, na Kilatini upande wa kulia. Bezae Cantabrigiensis ilikuwa maandishi ya Magharibi yaliyonakiliwa c.450-550 BK. Mara nyingi hufupishwa kama 'D' au huitwa uncial 05.

Kilichohifadhiwa: Imehifadhi nyingi ya injili nne, sehemu za Matendo. 3 Yohana 11-15 imehifadhiwa kwa Kilatini tu.

Mwonekano wa Kimwili: Kuna majani 510, yenye kipimo cha sentimita 25.8 hadi 26.7 kwa 17 hadi 22.9. Iliandikwa kwenye ngozi ya bei kubwa kwa wino wa kahawia. Kuna nguzo moja kwa kila ukurasa, na mistari 33 kwa kila nguzo. Leo ipo London, UK.

Wanakili na wasahihishaji: Kuna wasahihishaji tisa, walioishi kutoka karne ya sita hadi ya kumi na mbili.

Maalum ya Bezae Cantabrigiensis: Ina mwisho mrefu wa Marko. Metzger anasema, 'Kimaandishi, hakuna maandishi yanayojulikana ya Agano Jipya yenye usomaji mwingi wa kipekee, hasa uongezaji huru (na ufutaji wa mara kwa mara) wa maneno, sentensi, na hata matukio.' Bezae Cantabrigiensis ilikuwa ikiipenda sana neno la Kigiriki tote.

Mafupi: Maneno 86 yaliyoonyeshwa hapa chini hayapo hasa katika Bezae Cantabrigiensis.

Mt 5:32 'na yeyote anayeachwa/kutolewa ataoa atakapoomba uasherati' haipo ndani yake na maandishi mengi ya Italic pamoja na Augustine. (maneno 6)

Mt 9:34 haipo katika Bezae Cantabrigiensis na Diatessaron (maneno 12)

Lk 22:17-20 yanakosa sehemu za 19b-20 (karibu maneno 38)

Matendo 19:9 ina 'Tyrannus kuanzia saa 5 asubuhi hadi saa 10 mchana' badala ya 'Tyrannus' dhidi ya 'Tyrannus fulani' (maneno 6 zaidi)

Nyongeza:

Matendo 13:43 Bezae Cantabrigiensis, Italic, na Kisiriani fulani wanaongeza maneno 11 baada ya 'Mungu'. (Middle Egyptian Coptic inaongeza maneno 8 baada ya Mungu.)

Matendo 15:41 iliongeza maneno 5

Matendo 16:39 ilibadilisha kifungu cha maneno 10 na kifungu cha maneno 36 (maneno 3 yanayofanana)

 

S: Tunajua nini kuhusu Codex Claromontanus?

J: Maandishi haya yaliandikwa katika karne ya sita na ni nyongeza ya Bezae Cantabrigiensis.

Kilichohifadhiwa: Ina nyingi ya kile kinachokosekana katika Bezae Cantabrigiensis. Ina nyaraka zote za Paulo na Waebrania, isipokuwa: Warumi 1:1-7, 27-30 na 1 Wakorintho 14:13-22 zimepotea kwa Kigiriki, na 1 Wakorintho 14:8-18 na Waebrania 13:21-23 zinakosekana kwa Kilatini. Kigiriki kimefanywa vizuri, lakini tafsiri ya Kilatini si nzuri sana.


S: Tunajua nini kuhusu Byzantine Lectionary?

J: Byzantine Lectionary ni karibu maandishi 1,761 hadi 2,209 ya Kigiriki ambayo kwa ujumla yanakubaliana kila mmoja. Lectionary zilikuwa mkusanyiko wa masomo kutoka Injili na Matendo. Byzantine Lectionary si ya kawaida kila wakati. Katika Yohana 8:4 kwa mfano, matoleo fulani yana 'alisema Kwake' na mengine yana 'alisema kumjaribu.'

Byzantine Lectionary ya kwanza iliyohifadhiwa iliandikwa kabla ya mwaka 400 BK. Kulikuwa na ya pili kabla ya mwaka 500 BK, na 3 zaidi kabla ya mwaka 600 BK, 5 zaidi kabla ya mwaka 700 BK, 22 kabla ya mwaka 800 BK, na 123 kabla ya mwaka 900 BK, na 147 kabla ya mwaka 1000 BK. Nyingine zinaendelea hadi mwaka 1800 BK, na nyingi yao, karibu 1,496, ziliandikwa kati ya mwaka 1000 BK na 1400 BK.


S: Kwa nini kuna tofauti nyingi ndogo za kimaandishi?

J: Kwanza hali nyingine za kufikiria, na kisha nadharia juu ya jibu.

1. FIKIRIA: Maandishi yenye Agano Jipya lote yamepatikana katika pango ndogo Israel. Upimaji wa radiocarbon unasema ni mwaka 90 BK +/= miaka 100. Mwishoni mwa kila maandishi kuna kumbuka fupi, ikisema hizi zilikuwa maandishi ya asili na mwandishi wa asili.

Mungu ni Mwenyezi, na angeweza kufanya mambo yatokee hivyo, kama angependa.

2. FIKIRIA: Katika miaka michache iliyopita maandishi mamia ya kamili ya kitabu cha Matendo yamepatikana, na yamepangwa tarehe kati ya mwaka 100 na 300 BK. Hakuna mawili kati yao yanayofanana, na hakuna kati yao yenye zaidi ya 20% kwa pamoja na nakala nyingine yoyote ya Matendo.

Mungu angeweza kuwa na Neno lake katika Agano Jipya likipotea kwa ufanisi kama angependa.

3. FIKIRIA: Imegunduliwa kwamba mwaka 325 BK, viongozi wa Kikristo walikusanya kila nakala iliyopo ya Agano Jipya, na waliteketeza nyingi yake. Kisha walitoa toleo 'lililowekwa kwa kawaida'. Hata hivyo, kama nakala chache za mapema zilisalimika, na ushuhuda wa waandishi wa dini wa mapema ya hilo, kuhusu urefu wa sura mbalimbali, unauthibitisha unaodhihirisha aibu kwa wanaodai toleo lililowekwa kwa kawaida lilikuwa pekee.

Hali halisi ni kwamba tuna nakala nyingi sana za Agano Jipya hivi kwamba hakuna shaka juu ya kile wanachosema kuhusu mafundisho yoyote ya Kikristo. Tuna nakala nyingi sana, bila kutaja manukuu na tafsiri zote kutoka kwa waandishi wa kanisa wa mapema, hivi kwamba tunajua maana yote ya Biblia. Hata hivyo, nakala nyingi zina makosa ya wanakili wa kimaandishi, na tunajua kwa uhakika karibu 97% ya kila neno la Agano Jipya. Kwa upande mmoja, hii ni asilimia ya juu sana. Kwa upande mwingine, ingeweza kuwa ya juu zaidi. Labda somo la kujifunza ni kwamba Mungu alikuwa na wasiwasi mkubwa sana na kuhifadhi 100% ya maana ya Agano Jipya, lakini si wasiwasi mkubwa kiasi hicho na maneno ya mtu mmoja mmoja.


S: Ni zipi maalum ya tafsiri ya Kiarmenia ya Agano Jipya?

J: Tafsiri ya kwanza ya Kiarmenia ilifanywa katika karne ya tano BK. Ilikuwa inadhaniwa na askofu Mesrob/Mesrop (alifariki 439 BK). Hata hivyo, sasa tunaamini ilifanywa na Sahak/Sahok Mkuu (390-439 BK). Wengine wanafikiri ilitafsiriwa kutoka Kigiriki, lakini mpwa na mwanafunzi wa Mesrob anasema Sahak alitafsiri kutoka Kisiriani. A General Introduction to the Bible uk.519-520 inaeleza kwamba maandishi ya Kiarmenia yalipitiwa kabla ya karne ya 8 na maandishi ya Kigiriki yaliyoletwa kutoka Constantinople baada ya Baraza la Efeso. Leo tuna matoleo yaliyopitiwa tu, na maandishi ya zamani zaidi ni ya karne ya tisa. Kuna karibu maandishi 100 ya Kiarmenia.

Tafsiri ya Kiarmenia ina kila kitabu cha Agano Jipya, na inafuata familia zote mbili za Byzantine na Caesarean za maandishi.

Yn 7:53-8:11 Kulingana na The Greek New Testament toleo la 4, maandishi fulani ya mapema ya Kiarmenia yana Yohana 7:53-8:11 na mengine ya mapema hayana. Kiarmenia cha kawaida kina Yohana 7:53-8:11 baada ya Yohana 21:25.

Rom 8:1 inaisha na 'Yesu' dhidi ya 'Yesu, wasioendao kulingana na mwili' dhidi ya 'Yesu, wasioendao kulingana na mwili, bali kulingana na Roho.' Maandishi mengi yana 'Yesu' tu. Tofauti ya pili ipo katika Kiarmenia, Kigothi (493-555 BK), na Alexandrinus (c.450 BK). Tofauti ya tatu ipo katika Byzantine Lectionary, Sinaiticus (iliyosahihishwa) baada ya 340 BK, na Claromontanus (iliyosahihishwa) karne ya 6.


S: Ni zipi maalum ya tafsiri ya Kigothi ya Agano Jipya?

J: Biblia ya Kigothi ilitafsiriwa na Ufilas (au mtu aliyefanya kazi naye) karibu mwaka 350 BK. Wagothi walikuwa watu wenye nguvu, wa vita. Wagothi hawa wa kipekee, waliitwa Moeso-Goths, walikuwa wamekaa Moesia tangu mwaka 250 BK, na chini ya kiongozi wao Fritigern walimshinda Mfalme wa Roma Valens karibu Adrianople mwaka 378 BK. Nakala ya Biblia ya Kigothi ipo Upsala, Sweden leo, na zaidi ya nusu ya injili zimehifadhiwa. Ufilas, Mgothi mwenye Kigiriki, alikuwa askofu wa pili wa Wagothi na Mwarian. Navyo vilikuwa vikifanywa vizuri. Hapa kuna tu kipekee kimoja nilichokipata: katika Warumi 8:1, ni sawa na Kiarmenia na Alexandrinus.

Ni muhimu kutambua kwamba Ufilas alikuwa mzushi wa Mwarian. Hapa kuna mtu ambaye theolojia yake ililaaniwa katika Baraza la Nicea, na hakuwa na sababu ya kuinua Kristo au kufuata Wakristo wa Orthodox. Zaidi ya hayo, kwa vile ilikuwa Kigothi, Wakristo wanaosema Kigiriki na Kilatini hawakunakili wala kuipitia, kwa vile hawakujua Kigothi. Lakini tafsiri yake ya Kigothi ilikuwa na uhalisi kiasi kwamba haiwezekani kuambia kutoka tafsiri kwamba haikufanywa na Mkristo wa Orthodox.

Maandishi: Kuna maandishi 5 ya Kigothi yaliyohifadhiwa. Codex Argenteus ni c.520 BK.

Usahihi: Kwa tofauti za kimaandishi, Kigothi ina machache sana. A General Introduction to the Bible uk.518-519 inasema, 'Tafsiri inafuata kwa karibu, karibu kwa uhakika, maandiko ya Kigiriki ya aina ya Byzantine.'

 

S: Tunajua nini kuhusu Diatessaron?

J: Diatessaron (c.172 BK) kwa Kiingereza inamaanisha 'kupitia [ile] nne'. Ni maelewano ya injili ambayo Tatian aliandika kwa Kisiriani au Kigiriki. Tatian aliishi kutoka 110-177 BK. Alikuwa Mkristo wa Kiashuru aliyesomea chini ya Justin Martyr (alifariki 165 BK). Kwa bahati mbaya Tatian baadaye akawa mzushi, akijiunga na Encratites.

   Encratites (zikimaanisha 'mabwana wa nafsi zao') walikuwa kikundi cha Kinostiki cha kujizuia (na mboga) kilichoanzishwa karibu mwaka 166 BK. Katika Diatessaron yake, Tatian hakujumuisha aya zinazoonyesha kwamba Yesu alikuwa mtu. Kwa hivyo, aliacha nje mafupisho ya nasaba, na aya nyingine. Diatessaron inanukuu karibu 79% ya injili nne.

   Kipande cha zamani zaidi kilichonusurika cha Diatessaron ni kipande pekee kilichonusurika kwa Kigiriki. Kilitumika katika mji wa Dura Europa kwenye Mto Eufrate kabla ya Waajemi kuuharibu mji mwaka 256 BK. Tuna nakala ya Kisiriani, na nakala tatu za Kiarabu, ya zamani zaidi ni ya karne ya 6. Mwaka 1957 wachimba-ardhi walipatikana maoni kuhusu Diatessaron yaliyoandikwa na Ephraem Syrus (375 BK). Zaidi ya Waknostiki, wachache tu katika kanisa la Kisiriani walipenda Diatessaron. Askofu wa Kisiriani aliamuru nakala mamia ziharibiwe, na ndiyo maana chache tu zimehifadhiwa leo.

   Tahadhari katika kuirejelea Diatessaron: Kwa sababu ya tarehe ya baadaye ya nakala chache zilizohifadhiwa, Diatessaron si chanzo cha kufaa sana kwa kuamua maneno sahihi ya Injili. Pia, maandiko mengi yananusurika kwa Kiarabu, na nyakati za Kiarabu si sahihi kuliko Kigiriki.

   Thamani kubwa ya shahidi huyu wa uzushi: Hata hivyo, hata Diatessaron ni shahidi mwenye thamani sana katika suala lingine. Kwa upande mmoja, una mzushi wa Kinostiki ambaye hana wasiwasi juu ya kuacha katika maelewano yake vifungu vyote ambavyo havimuhusu, yaani vifungu vinavyoisisitiza ubinadamu wa Yesu. Labda hii ilifikiriwa inakubalika zaidi kwa sababu hakuwa akinakili injili moja tu, bali alifanya maelewano ya zote nne, na hakuongeza kitu chochote. Kwa upande mwingine, 79% ya injili ambazo Tatian alizikariri zimehifadhiwa kama kazi huru. Tunapoangalia kazi hii, tunaona ufanano wa karibu sana na Maandiko ya Kigiriki yaliyohifadhiwa leo.

   Tatian, mzushi ambaye hakusita kuacha vifungu vyote, angeweza kuwa na nia ya kujumuisha tofauti zozote kubwa ambazo inadaiwa zilikuwepo katika hadithi za Yesu. Lakini, kilichoandikwa katika Diatessaron ni manukuu tu kutoka injili nne, minus karibu 20% iliyoisisitiza ubinadamu wa Yesu.

   Tofauti kuu ni ndogo lakini mtu anaweza kuona jinsi maoni ya kujizuia ya Tatian yalivyoyaathiri. Inasema Yohana Mbatizaji alikula maziwa na asali badala ya nzige na asali ya mwitu, na hakuna kutajwa kwa ndoa ya Maria na Yusufu.


S: Ilikuwa ni mpangilio gani wa vitabu vya Agano Jipya katika maandishi?

J: Maandishi yaliyohifadhi injili kwa ujumla yana hizo kwanza, katika mpangilio wa Mathayo, Marko, Luka, na Yohana. Ubaguzi wa hili ni Curetonian Syriac, ambayo inabadilisha Luka na Yohana.

Hapa kuna mpangilio wa vitabu katika maandishi mbalimbali:

p30 ina 1 na 2 Wathesalonike kwa mpangilio.

p45 ina Mathayo, Marko, Luka, Yohana kwa mpangilio.

p46 ina kwa mpangilio Warumi, Waebrania, 1 na 2 Wakorintho, Waefeso, Wagalatia, Wafilipi, 1 Wathesalonike.

p75 ina Luka na Yohana.

Sinaiticus ina vitabu kwa mpangilio wa: Injili Nne, Nyaraka za Paulo, Waebrania, Matendo, Nyaraka Katoliki, Ufunuo, Waraka kwa Barnaba, na Mchungaji wa Hermas. Vaticanus na Sinaiticus wana 2 Wathesalonike moja kwa moja kabla ya Waebrania. Alexandrinus baada ya vitabu vya Agano Jipya alikuwa na 1 na 2 Klementi, ingawa sehemu ya 2 Klementi sasa imepotea.


S: Kwa nini maandishi mengi ya Kigiriki hayana uakifishaji?

J: Uakifishaji una manufaa kumwambia msomaji lini asimame na kupumua kwa sababu sehemu ya mawazo imekamilika. Kulingana na Manuscripts of the Greek Bible uk.31-32, inaaminiwa kwamba Aristophanes wa Byzantium alianzisha alama za kupumua na lafudhi. Alikuwa na nukta chini (inayoonekana kama kipindi), nukta katikati, na nukta juu. Mtu mwingine alianzisha koma karibu karne ya tisa, na alama ya kuuliza (;) ilionekana karibu karne ya nane au tisa.


S: Kwa kuwa maandishi mengi ya Kigiriki yaliandika maneno bila nafasi kati yao, mahali wapi hii inasababisha utata?

J: Kwa sababu ya muundo wa mwisho wa lugha ya Kigiriki, hii husababisha utata mchache kulingana na Manuscripts of the Greek Bible uk.31. Maeneo yenye utata ni Warumi 7:14; 1 Timotheo 3:16, na tafsiri ya Kigiriki (lakini si Kiebrania cha asili) ya Mambo ya Walawi 5:4.